BOLOD.MN - Мэдээллийн нэгдсэн сан


» Үндсэн сайт / Desktop хувилбар /
Сүүлийн үеийн 100 мэдээ

Евгений Трифонов: Халх гол-хэний ялалт байв?

Халх голын дайн гэж бидний нэрлэж заншсан үйл явдлын тухай онц сонирхолтой шинэ баримтуудыг дэлгэсэн түүхч бол Оросын түүх судлаач, сэтгүүлч Евгений Трифонов.


Тэр “Монголын Халх голд, Манж Го улсын хилээс холгүй, 1939 оны тавдугаар сарын 11-нээс есдүгээр сарын 15-ны хооронд үргэлжилсэн, СССР, Японы хоорондох зарлаагүй дайныг түүхчид чамгүй сайн судалсан.

Хэдий тийм ч Халх голын хэрэг явдлын цаад учир начир өнөөг хүртэл бүрэн тодроогүй хэвээр байна. Уг дайны тухай Зөвлөлтийн (Монголынх ч ялгаагүй) сонгодог тайлбар Энгийн.

Түрэмгий гадаад бодлого явуулдаг Японы эрх барих хүрээнийхэн 1939 оны тавдугаар сард БНМАУ-ын хил дээр, Халх голоос зүүнтэйгүүр өдөөн хатгаж эхэлсэн. Тавдугаар сарын 28-нд Японы цэрэг (1,500 хүртэлх цэрэг, офицер) БНМАУ-ын хилийг зөрчиж, их буу, хуягт машин, нисэх хүчнээр дамжуулан Халх гол руу давшив хэмээдэг” гэж бичжээ.Евгений Трифоновийн дэлгэсэн баримтууд түүхийн сонгодог ойлголтыг эвдсэн юм.

Тэр сургуульд байхаасаа л түүхийг ихэд сонирхож уншдаг байж.Түүх сонирхогч хүү хожим Москвагийн түүх-архивын дээд сургуульд элссэн аж, Зөвлөлтийн армийн Улсын төв архивт буюу Одоогийн Оросын цэргийн улсын архивт нэг хэсэг ажиллаж байхдаа түүхийн олонд ил болоогүй олон баримтуудтай танилцсан юм байна.

Наталья Нестеровагийн академид улс төр судлаач, түүхийн багшаар ажиллаж байсан тэрээр хараат бус шинжээчийн хувиар “Посев" сэтгүүлд 1990-1996 он хүртэл нийтлэлээ хэвлүүлж байжээ. Мөн “Новое время”, “The New Times”, “Деловые люди, газета ру" сонины цахим хэвлэлүүдэд ч ажиллаж байж.

Мөн среда. орг, историк.ру, noteru.com болон цахим хуудаснаа материалаа нийтлүүлж явж. Тэрээр голдуу улс төр, шашин, цэргийн асуудлууд үндэстэн хоорондын болон шашин хоорондын мөргөлдөөн, түүхэн асуудал, Монголын түүх, ОХУ-ын бүс нутгийн асуудал, Ойрх Дорнод, Дундад зүүн болон Латин Америкийн асуудлаарх задлан шинжилсэн нийтлэл өгүүлэл бичдэг.

Халх голд өрнөсөн, өнөө ч маргаантай, бүрхэг асуудал олонтой түүхэн үйл явдлыг өөр өнцгөөс харж, шинэ баримтууд дэлгэж шуугиулсан түүхч Евгений Трифонов Монголд ирээд байна. Түүнтэй уулзаж ярилцлаа. 

-Монголын харьяа нутаг дэвсгэрт тодруулбал, Халх голд 1939 онд өрнөсөн Зөвлөлт-Японы хоорондох зөрчилдөөнийг зарим судлаачид орон нутгийн мөргөлдөөний шинжтэй гэж үзэж ирсэн. Нөгөө зарим нь“Халх голын тулалдаан”, “Халх голын дайн” гэж нэрлэцгээдэг. Энэ мөргөлдөөний гол оролцогч байсан япончууд “Номонханы хэрэг” гэдэг. Түүхэн ялалт байгуулахад голлох үүрэг гүйцэтгэсэн гэгдэх гарамгай жанжин, генерал Жуков дурдатгалдаа “Зарлаагүй дайн” хэмээн нэрийдсэн нь бий. Та түүх судлаачийн хувьд энэхүү үйл явдлыг юу гэж харж байна вэ?

-Энэ бол эргэлзээгүй дайн байсан. Үргэлжилсэн хугацааг нь аваад үзсэн ч тэр. Нэлээд хэдэн cap гэдэг бол багагүй хугацаа. Мөн амь үрэгдэгсдийн тоо, хохирлын хэмжээ гээд яривал олон зүйл бий. Хохирлын хэмжээний тухайд судлаачид санал зөрөлддөг. Гэхдээ Зөвлөлтийн үеийн түүхэн баримт бичгүүдэд япончууд 70 мянга гаруй хүнээ алдсан гэдэг. Энэ бол албан ёсны баримт.

Тэгвэл албан бус эх сурвалжаар есөн мянган японы амийг авч одсон гэж байгаа.

Оросын тал ч мөн тооны хүнээ алдсан гэхээр амссан хохирлын хэмжээний хувьд бүрэн утгаараа дайн юм гэдгийг баталдаг. Түүнээс орон нутгийн мөргөлдөөн гэх аргагүй.

-Дайн гарах болсон гол шалтгаан юу байв?

-Энэ бол маш хүнд асуудал. Товчхон хариулах боломжгүй. Японы түрэмгий бодлого хэрэгжиж байсан үе. Тухайн үед Хятадтай сунжирсан тулалдаан хийж байсан юм. Онолын хувьд япончууд Монголыг эзлэхийг хүсэж байсан гэж хэлж болно. Тэд тоглоомын Мэнзян улстай адил бүрэн эрхт мэдлээ тогтоох төлөвлөгөөтэй явсан нь гарцаагүй.

Цэргийн болон улс төрийн зорилго байсан гэж тодотгох учиртай. Гэвч тэр үед буюу 1939 онд тэдэнд ингэх хүч байгаагүй. Тиймээс миний бодлоор энэ дайнд Монгол, Зөвлөлт, Япон гэсэн гурван улсын эрх ашиг хөндөгдсөн.

-Өнгөрсөн зун “Свобода” цахим хуудсанд Халх голын ялалтын 80 жилийн ойтой холбогдуулан Оросын түүх судлаачид хэд хэдэн нийтлэл хэвлүүлсэн байдаг. Оросын алдартай түүх судлаачид болох В.Воронов, А.Крушельницкий, мөн таны хэд хэдэн нийтлэл тавигдсан харагдсан. Энэ нь Халх голын дайны талаарх хуучны бидний уламжлалт ойлголтоос өөр өнцгөөс тайлбарласан нь сонирхол татсан...?

-Би В.Воронов, А.Крушельницкий нарын бүтээлд маш хүндэтгэлтэй ханддаг. Учир нь тэд өндөр зэрэглэлийн профессионалууд л даа. Миний олж авч чадаагүй тийм л баримтуудыг тэд дэлгэсэн.

Архивын материалууд тул итгэл төрүүлсэн. Өөрөөр хэлбэл, Зөвлөлт холбоот улс Хятадтай коридор байгуулах гэж оролдсон баримт юм. Монголын нутгаар дамжуулан Японтой тулалдаж байсан Хятадтай коридор байгуулах тухай. Үнэмшил ихтэй, бодит жишээ, баримт дээр тулгуурласан байсан шүү. Тухайлбал, автобатальон байгуулах баримт байна. Ингэснээр техникүүдийг Хятад руу нийлүүлэх гэж байж.

Тэр байтугай төмөр зам байгуулах тухай баримт бий. Энэ баримтыг бол би огт мэдээгүй байсан. Төмөр замын зарим хэсгийг хэдийнээ барьчихсан байсан. Халхавч гэдэгт эргэлзэх зүйлгүй. Тус зам нь Япон улсын хилийн дагуу явсан байх жишээтэй. Зорилго нь мэдээж цэргүүдийг зэр зэвсгээр хангах ч юм уу Японтой дайтах, эсхүл нэгэн цагт цохилт өгөх.

Энэ өнцгөөс бол би тэдэнтэй санал нэг байгаа. Гэхдээ зарим нэг тал дээр санал нийлэхгүй байгаа. Эргэлзэх зүйл бий.

-Жишээ нь юун дээр эргэлзэж байна?

-Халх голын дайны үед барьж байсан коридорын тухайд. Энэ зам нь Монголын зүүн нутгийн хилийн дагуу баригдсан байдаг.

Өөрөөр хэлбэл, Хятадын нутаг руу шүүд нэвтрэх байсан гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, Японы гарт байсан нутаг. Бүр тодруулж хэлбэл, батальонуудыг Монголын нутгаар дамжин Өмнөд Монголд хүрч тэндээс Хятадын Хаалганд хүрэх эртний зам дагуу байршуулсан нь ч үүнийг давхар батална. Гэхдээ энэ замаар Хятадын армийг зэр зэвсэг, техникээр хангана гэдэг нь техникийн хувьд хэцүү л дээ.

Учир нь Хятадын армийг тухайн үед бүр баруун нутаг руу шахсан байсан. Хүчирхэг тээврийн коридор байгуулах тухай санаа буюу төмөр зам, засмал замын сүлжээ байсан байх магадлалтай. Гэхдээ үүний тухайд тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэсэн гэж дүгнэж болохгүй.

Зөвлөлт холбоот улс Хятадад Японтой дайтахад нь тусламж үзүүлэх гэсэн энэ байдал тийм үр дүнтэй байгаагүй. Энэ нь 1939 онд л тодорхой болсон. Хятад руу зэр зэвсэг, техник нийлүүлэх явдал нь муу үр дүнтэй байсан байх.

-Яагаад?

-Учир нь Хятадын армийн сургалтын асуудал энд хөндөгддөг. Тэдний хувьд зэр зэвсгийн нийлүүлэлт хангалтгүй байсан. Түүнээс гадна зэр зэвсгээ эзэмшсэн байдал нь сул, өөрөөр хэлбэл, ийм төрлийн сургалт маш хангалтгүй байсан бололтой.

-1938 онд Хасан нуурын ойролцоо болсон мөргөлдөөний үеэр Зөвлөлтийн арми онгоцон дээрээ Хятадын тэмдэг сийлчихсэн байсан гэж уншсан...?

-1938 онд Хасан нуурын ойролцоо мөргөлдөөн болохтой зэрэгцэн Зөвлөлтийн арми Японы цэрэг рүү цохилт өгч байсан юм. Тэд өөрсдийн онгоц дээр Хятадын тэмдгийг сийлсэн байж.

Гэхдээ мэдээж тэр нь Зөвлөлтийн онгоц байсан л даа. Формоза руу оросууд цохилт өгч байсан түүх бас бий. Формоза гэдэг нь одоогоор бол Тайвань. Тайвань руу хийсэн энэ цохилт нь цаанаа шалтгаантай. Оросууд “Бид японтой та нарт тусалж байна” гэсэн мессежийг Хятадад өгч байсан юм. 1937, 1938 онуудад цэргийн удирдлагуудыг олноор нь хядаж байсан.

Зөвлөлтийн 42 мянган цэрэг офицерыг буудан хороосон байдаг. Миний олж авсан мэдээллээр Монгол бол цэргийн удирдлагуудын энэ хядлагад хамгийн их өртсөн улс.

Д.Цэрэндолгор

Эх сурвалж: Өдрийн сонин

 

Евгений Трифонов: Халх гол-хэний ялалт байв?
Бусад мэдээ ▼

1
01-18
Төрийг тэнэгүүдээс цэвэрлэх үү

2
01-18
Мөнгө хүүлэгчдэд хариуцлага тооцъё

3
01-17
Мөнгө угаах болон терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэх тухай хуулийг баталлаа

4
01-17
6 аймгийн 23 сум цагаан зудтай байна

5
01-17
С.Хишигжаргал: БНСУ-д бусдын өгзөгний зургийг нууцаар дарахад л 5-10 сая воноор торгуулж, тав хүртэлх жилийн хорих ялаар шийтгүүлэх хуулийн заалттай

6
01-17
Хятадын хүн 1.4 тэрбум давжээ

7
01-17
Х.Оргил-Эрдэнийг удахгүй шүүхэд шилжүүлнэ

8
01-17
Эрдсийн эдийн засгийн тойм

9
01-17
Залилах гэмт хэргийг олон аргаар үйлдэж байна

10
01-17
Төлбөрийн картын хэрэглээ ба залилах гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлье!!!

11
01-17
Хар тамхины хэргээр хятад иргэдийг цагдан хорьжээ

12
01-17
Дуунаас хурдан тийрэлтэт нисэх онгоц 2024 онд нисэж эхэлнэ

13
01-17
Мэдээлэлгүйгээр далимдуулсан луйвар

14
01-17
Ш.Алтантуяагийн амь насыг хөнөөсөн хэргийг шуурхай шийдвэрлэхийг Малайзын парламентаас хүслээ

15
01-17
Матад, Халхгол сумд Петрочайна дачин тамсагаас 1 тэрбум 735 сая орчим төгргийн хөрөнгө оруулалт ав

16
01-17
Жэймс Бонд эрэгтэй хэвээр үлдэнэ

17
01-17
Үнэт металл, чулууны арилжаа, үл хөдлөх эд хөрөнгө зуучлал эрхэлдэг 6,000 гаруй нэгжид СЗХ хяналт тавина

18
01-17
Төрийг тэнэгүүдээс цэвэрлэх үү

19
01-17
Сураггүй болсон 3 настай охиныг нохойтой нь хамт эсэн мэнд олжээ

20
01-17
Газраа чөлөөлсөн 29 өрхийн хохирлыг хууль журмын хүрээнд яаралтай барагдуулах үүрэг өглөө

21
01-17
18,400 өрх толгойлсон аавууд байна

22
01-17
Зам, тээврийн хөгжлийн яам тойрсон аллага, авлигын хэргүүд

23
01-17
Герман улс хүрэн нүүрснээс татгалзах төлөвлөгөөгөө зарлалаа

24
01-17
TRQ 2020 онд "Оюу толгой"-н гүний уурхайн төсөлд $1.2-1.3 тэрбумыг зарцуулна

25
01-17
Хойд хөршид юу болоод байна вэ?

26
01-17
Г.Уянга УИХ-ын 2020 оны сонгуульд АН-аас нэр дэвшинэ

27
01-17
ТӨХК-ийн удирдах албан тушаалтнууд ХОМ-ийн хяналт шалгалтаас гадуур байна

28
01-17
​Дмитрий Медведев долоон жил Ерөнхий сайдаар ажиллахдаа Оросын нийгэм, эдийн засгийг ингэж өөрчилжээ

29
01-17
Хар тамхи зөөвөрлөсөн консул Б.Баттүшигийн гар утасны мэдээллийг сэргээж байна

30
01-17
Эхнэрийг нь алсан эмэгтэйтэй гэрлэсэн Африкийн Лесото улсын ерөнхий сайд огцорлоо

31
01-17
Сонгогчдоосоо зугтаж, тойргоо солигсод

32
01-17
Тэтгэврийн зээлээр Салхитын ордоо ломбардчихлаа, дараагийн зээлд аль ордоо ломбардах вэ хэдүүлээ

33
01-16
Тойргоо булаацалдсан гишүүн Н.Оюундарь, Д.Өнөрболор нарын хэрүүл нэг юм дуулгана шүү!

34
01-16
“Чингис” архины хоосон шил ба эх орон

35
01-16
Монгол Чонон дүрст Нохой

36
01-16
Бразилын кофены экспорт өсжээ

37
01-16
У.Хүрэлсүхийн “хандив авахгүй” гэснийх нь цаана бохир мөнгө урсаж байж болзошгүй

38
01-16
Тегераны дэглэмд хэдхэн сарын нас үлдээд байгааг Ираны дүрвэгч ханхүү хэлжээ

39
01-16
М.Оюунчимэг: Ус бохирдуулсны төлбөр жил ирэх тусам буурч байна

40
01-16
Харилцан ашигтай, хамтдаа хөгжих хэлэлцээр нь дэлхий нийтэд итгэл төрүүлнэ

41
01-16
Орос улсын засгийн газар огцорсон шалтгаан

42
01-16
Бүх зээлийг тэглэгч, бүх зовлонг гэтэлгэгч, амилсан бурхдын авшиг дүр... Аая, сүртэй юу

43
01-16
Сэтгэл амар амьдаръя...

44
01-16
С.Зоригийн хэргээр “занималдсаны” учир тайлагдав

45
01-16
Долоо хоногийн бороо (өгүүллэг)

46
01-16
"Петро дачин тамсаг" болон Халхгол, Матад сумдын хоорондох хэлэлцээр төрийн ордонд явагдаж байна

47
01-16
Лионель Месси: "Роналдутай хийсэн өрсөлдөөн онцгой байсан бөгөөд үүрд үлдэх болно"

48
01-16
Д.Дорлигжавыг дүүгийнх нь хамтаар цагдан хорьжээ

49
01-16
Сар шинийн баяраар Монгол, Хятадын хилийн авто замын боомтууд амарна

50
01-16
Гурвын нэг мэтээр нэгдүгээр хүн шиг засаглах Путиний гэнэтийн шийдвэр

51
01-16
Авлигачдын эрх зүйн байдлыг дээрдүүлсэн хуулийг гэмт хэрэг гэж хэлж болно

52
01-16
Элчин сайд Р.Болд Туркийн ШУА-ийн Ерөнхийлөгчтэй уулзав

53
01-16
Угшил

54
01-16
Монголчууд IQ-гийн түвшнээрээ дэлхийд есдүгээрт бичигдэж байна

55
01-16
Стив Морел: Mонгол соёл тал нутаг шигээ уудам учраас бүгдийг нь бага багаар сурах хэрэгтэй

56
01-16
Хууль бусаар мод бэлтгэх, ан амьтан агнах, гол, нууруудад загас агнахыг хориглоно

57
01-16
Мандаж явсан хэд минь “маргааш” ачигдах гээд сандарч явна

58
01-16
Харцага цолтонд хүндэтгэл үзүүлэх бөхийн барилдаан энэ сарын 26-нд болно

59
01-16
“Монголд ирснээр өөрийгөө нээсэн”

60
01-16
Мадуро 4.5 сая торх нефтийг криптовалютаар худалдах зарлиг гаргажээ

61
01-16
Нийслэлийн прокурорын газраас мэдэгдэл гаргажээ

62
01-16
ОХУ-дэлхийн хоёр дахь хүчирхэг улс

63
01-16
ОХУ-ын Засгийн газар огцорлоо

64
01-16
Бүгдийг булаан аваад өчүүхнийг эргүүлэн өгөх

65
01-16
Хэн Монголын Цагдаагаас Германы шүүх рүү яриад байна вэ

66
01-16
Владимир Путин ОХУ-ын шинэ ерөнхий сайдын нэрийг дэвшүүллээ

67
01-16
Малын хулгайч түмэн олны үр сад малтай айлын өнчин ишигнээс дорд үзэгдлээ

68
01-16
Хөөн хэлэлцэх хугацааг буцаах тоолуур шүүхийг шахалтад оруулах уу

69
01-15
Зөнөг өвгөн

70
01-15
Их аварга Хакүхо өнжиж, Какүрюү 2 унаатай барилдаанаа үргэлжлүүлнэ

71
01-15
ОУСИ: Монгол Улсын Засгийн газрын өр Хятадаас шууд хамааралтайгаар огцом өсөж буйг анхааруулжээ

72
01-15
Австралийн арми имжид агаараас тэжээл цацлаа

73
01-15
Залуу насны омгоор нүцгэлж явсан Р.Анхнямын "өөрчлөлт"

74
01-15
Увайгүй Ч.Улаан сайд ОГЦОР

75
01-15
Тэмээний бөхнөөс хорт хавдрыг эмчлэх эм, бэлдмэл гаргаж эхэлжээ

76
01-15
Индонез улс шинэ нийслэл байгуулахдаа Арабын ханхүү, Японы тэрбумтан, Британийн ерөнхий сайд аснаар зөвлүүлнэ

77
01-15
СОНГУУЛЬ 2020: "Фэйсбүүк" компани Монголд түр хугацааны нэгж нээнэ

78
01-15
Австралийн эрх баригчид зэрлэг байгалийг сэргээхэд зориулж 35 сая орчим ам.долларыг олгоно

79
01-15
Эрдэмтэд Лаос улсын өмнөд хэсэгт аварга хэмжээтэй солир унасан болохыг тогтоожээ

80
01-15
Украины нисэх онгоцыг хоёр удаа пуужингаар харвасныг шинэ ДҮРС БИЧЛЭГ харуулжээ

81
01-15
“Туг тойрсон дэмжлэгийн синдром” буюу АНУ-ын сонгууль дахь Ираны үйл явдлын нөлөө

82
01-15
Хятадын төрийн өмчит компани Засгийн газрыг шүүхэд өгчээ

83
01-15
УИХ-д нэр дэвшигч тодруулах МАН-ын зорилттой Б.Ундармаагийн хүсэл мөргөлдөв

84
01-15
Мөнгө угаах, терроризмыг санхүүжүүлэхтэй тэмцэхэд онцгой анхааран ажиллаж байна гэлээ

85
01-15
Сонгуулийн үеийн домог урианууд: Бид бусад намаас ч илүүг амлаж болно

86
01-15
13 настай хүү 60 удаагийн хулгай үйлдэлджээ

87
01-15
5G сүлжээг бүтээхэд “Huawei” компанийг оролцуулахгүй байхыг уриалжээ

88
01-15
М.Намсрай: Цагаан сар энэ сарын 25-нд болно

89
01-15
Ногоон тивийг нөмөрсөн гамшиг – дэлхийн дулаарлын уршиг

90
01-15
Түлш цацагдсаны улмаас олон хүн бэртжээ

91
01-15
Гэмт хэрэгтэй тэмцэхэд хамтран ажиллахыг “Apple” компанид уриалжээ

92
01-15
С.Эрдэнэ хүргэн Г.Энхболдтой нийлж Баянгол дүүргийг хувьчилж, төсвийн мөнгөөр туйлж байна!!!

93
01-15
“Саарал жагсаалт”-аас гарахад тусална гэдгээ дахин мэдэгдэв

94
01-15
​Хятад 2020 оны цагаан сарын үдэшлэгт шинэ технологийг ашиглана

95
01-15
Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгаж, нэр төрийг сэргээх ажилд ТЕГ-ын гүйцэтгэсэн үүрэг

96
01-15
"Зүүн Цагаан дэлийн ордын ТЭЗҮ батлагдвал 10-15 жил олборлолт хийх боломжтой"

97
01-15
Хууль бусаар ашигт малтмал олборлоход ашигласан техникийг улсын орлого болгохыг хуульд тусгана

98
01-15
Дээд шүүхийн шүүгчдийг танхим сэлгэн ажиллуулах эрхийг Ерөнхий шүүгчид олгоно

99
01-15
"Сонгуулийн үеэр “Фэйсбүүк” компани Монголд салбараа нээж, төлөөллөө ажиллуулна"

100
01-15
Зөрчлийн хуулийг зөвтгөх боломж