Монголоос олдсон кидан бичгийн дурсгалыг 3D аппаратаар тайлж байна

2013-05-08

Япон улсын Засгийн газрын буцалтгүй тусламжаар соёлын өвийн материал бүтцийн судалгаа, бүртгэн баримтжуулалтад

ашигладаг, 500 мянган ам.долларын өртөг бүхий таван төрлийн тоног төхөөрөмжийг саяхан Соёлын өвийн төвд бэлэглэсэн. Үүний нэг болох 3D аппаратаар Үндэсний түүхийн музейд буй кидан бичигт гэрэлт хөшөөний бичгийг тайлахаар судалж, хэмжиж, зураг авч байна.

Уг хөшөөг Нүүдлийн соёл, иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэн Японы эрдэмтэдтэй хамтран зохион байгуулсан “Бичээс” төслийн судалгааны багийнхан 2010 оны 8 дугаар сард монголын нутагт судалгаа явуулж, Дорноговь аймгийн Эрдэнэ сумын нутаг Бүлээний овоо хэмээх газраас олжээ. Хөшөөг боржин чулуугаар хийсэн бөгөөд өндөр нь 179.5 см, өргөн нь 54 см, зузаан 30 см. Зүүн урагш харсан нүүрэн талд нь үсэг сийлсэн бөгөөд босоо 7 мөр, бүгд 250 үсэгтэй юм. Соёлын өвийг хамгаалах газраас хөшөөг Улаанбаатар хотод авчирч, Үндэсний түүхийн музейд байрлуулжээ.

Төслийн багийнхантай уулзаж дараах тодруулгыг авав.

Япон улсын Отани их сургуулийн профессор Мацүкава Такаши: Анх Монголын судлаач А. Очир гуай “Монголын өмнөд хилийн ойролцоо ханз үсэгтэй хөшөө байдаг гэнэ” хэмээх мэдээллийг өгсөн. Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийнхөн 2010 оны 8 дугаар сард газар дээр нь очтол, ханз биш байсан. Япончууд бид ханз үсгийг сайн мэднэ, танина. Тэгээд цаасаар дардас аваад, Японд суудаг залуу судлаач Такэ-Үчи Ясунорид мэйлээр явуулж уншуулахад кидан бичиг байна гэсэн. Кидан бичиг нь их, бага бичиг хэмээх харилцан хоёр өөр бичигтэй байсан бөгөөд аль алиныг нь хэрэглэхгүй болсоор удаж, судлаачид тайлж уншихаар оролдож байна. Цаас нааж, хар бэхээр бичиж уншдаг. Энэ арга хамгийн найдвартай. Гэхдээ энэ чулуу байгалийн засаагүй чулуу учраас цаас сайн наалдахгүй, дардас авсан ч тодорхой сайн гараагүй. Одоо лазерын туяагаар уншиж байна. Энэхүү бичээсийн он, сар, өдрийг уншиж чадсанаас гадна зарим газар дуудлага нь тодорхой болсон үсэг буйг тогтоосон. Гэсэн ч ихэнх хэсгийг уншиж тайлахад хэцүү тул цаашид харьцуулсан судалгаа хийхэд нэлээд хугацаа хэрэгтэй. Сүүлийн үед кидан судлаачид нэмэгдэж, судалгаа шинжилгээ эрчимжсэн. Тиймээс ойрын ирээдүйд кидан үсгийн судалгаа шинэ шатанд гарах нь дамжиггүй ” гэв.

Нүүдлийн соёл, иргэншлийг судлах олон улсын хүрээлэнгийн судлаач А. Очир: Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төсөл нь 1996 оноос хэрэгжиж байгаа. Энэ хугацаанд монгол, дөрвөлжин, араб, перс, хятад бичигтэй хөшөө дурсгалуудыг олж судлан, үр дүнгээр нь дөрвөн ном нийтэлсэн.Одоо энэ хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгалыг судалж байна. Хөшөөний чулууг засалгүйгээр нүүрэн дээр нь бичсэн учраас барзгар, уншихад төвөгтэй, цаасан хэвлэл авахад бэрхшээлтэй. Иймээс японы мэргэжилтнүүдтэй хамтран соёлын өвийн биет дурсгал сэргээх, засах, хадгалах, судлахад зориулсан 3D багаж техникээр анх удаа зураг авалт хийлээ. Хөшөөг 1054 онд босгосныг тайлж уншсан. Үүнийг судалдаг мэргэжилтэн цөөхөн байдаг. Материал багатай учраас түлхүүрүүдийг нь сайн олж чадаагүй. Японы судлаач Такэ-Үчи Ясунори нэлээн оролдож судалж байна. Өөрөө монголд нэг удаа ирж, үзсэн. Монголд киданы их бичгийг уншдаг мэргэжилтэн байхгүй. Манайд түүх соёлын дурсгалыг судлахын зэрэгцээ хамгаалах хэрэгтэй. Хамгаалахын тулд эхлээд хаана ямар дурсгал байгааг олж мэдэж, бүртгэх ёстой. Тэгээд аль хэсгийг нь хаашаа татаж, яаж хамгаалах ажлаа зохион байгуулна. Сүүлийн үед нууцаар булш бунхан тонодог тонуулчид бий болсон. Өнгөрсөн жил бүтэн байсан булш дараа жил очиход алга болчихсон байдаг. Газар өрөмддөг машинаар булшин дээр өрөмдөж, тонож байна.

Соёлын өвийн төвийн программист Ч.Цогбадрах: Хосгүй үнэт дурсгал буган чулуу, хүн чулуу, хээр хөдөө оршиж буй үл хөдлөх дурсгал, бичээстэй дурсгалыг 3D аппаратаар сканнердаж, соёлын өвийн улсын нэгдсэн бүртгэлийн санд хадгалах, судалгааны эргэлтэд оруулах, олон нийтэд сурталчлах зэргээр ашиглахаар төлөвлөж байна. Кидан бичигтэй энэхүү хөшөөг японы эрдэмтэдтэй хамтарч сканнердах ажил хийлээ. Одоо боловсруулах ажил үлдсэн, боловсруулсан мэдээллийг япон руу мэргэжлийн судлаачдад явуулна.

Ж.Болор

МОНЦАМЭ