-Манай компани 1996 оноос хойш Дорнодтой холбоотой ажиллаж ирсэн. Тухайлбал газрын тосны хайгуул судалгааны чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг. Одоо ч энэ ажлаа хийж байна. 1995-1996 онд хувийн хэвшлийн Газрын тосны хайгуулын анхны ангийг зохион байгуулж, Дорнод аймгийн Матад сумын нутаг дахь Тосон Уулын XXI талбайд хайгуул хийсэн маань үр дүнтэй болж анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбатын дээлээ мялаадаг цооногийг илрүүлсэн нь тус сав газрын тосны олборлолтын эрин үеийг эхлүүлэх нөхцлийг бүрдүүлсэн юм. Дөрвөн жилийн дотор Монгол орны 10 гаруй аймгийн нутаг дэвсгэр дээр газрын тосны хайгуулын ажлыг хийсэн нь одоо л үр дүнгээ өгч эхэлж байна.

-Газрын тос боловсруулах үйлдвэр манайд барих талаар хөөцөлдөж яваа гэсэн. Энэ талаараа жаахан тодруулаач.

-Тийм ээ. Бид Дорнод аймгийн Булган сумын нутаг Зараагийн хөндий гэдэг газарт 120 мянган тонн түүхий нефть боловсруулах хүчин чадал бүхий үйлдвэр барих гэж хөөцөлдөж байна. Хэрэв энэ үйлдвэр баригдах юм бол зүүн бүс, цаашлаад төвийн бүсийг шатахуунаар хангах бодлого баримтлана. Үйлдвэрийн хүчин чадлыг ч алсдаа нэмэгдүүлж болно. Цаашлаад Булган суманд баригдаж байгаа "Хөгжлийн төмөр зам"-ын хажууд шинээр босгох хэтийн зорилго байна. Улмаар төвийн болон өмнөд хөрш рүү бүтээгдэхүүн тээвэрлэх бололцоотой.

-Үйлдвэр барих ажил ямар шатанд явж байна?

-Бид техник эдийн засгийн үндэслэлээ гаргаад бүх тооцоо төсвөө бэлэн болгоод байна. Үйлдвэр барих газраа дуудлага худалдаагаар авсан. Барилга байгууламжаа барихаар материалаа татаад дэд бүтцээ шийдэх гэж байна. Одоо зөвхөн Засгийн газраас тусгай зөвшөөрөл авах л үлдсэн.

-Засгийн газар Дарханд нефть боловсруулах үйлдвэр барина гэсэн бодлого барьж байгаа юм билээ. -Бид аль болох эдийн засгийн үр өгөөжтэй төслийг дэмжих хэрэгтэй. Дарханд том үйлдвэр барьж бусад орон нутгаа хангах юм яриад байгаа. Том үйлдвэр барина гэдэг их хөрөнгө, нүсэр бүтэц ажиллана гэсэн үг. Нийтдээ 600 гаруй сая доллар шаардлагатай юм билээ. Дорнодын болон Монголд байгаа бусад ордоос газрын тосыг зөөж тэнд аваачихад асар их зардал гарна. Мөн Хятад юм уу Оросоос түүхий тосоо аваад Япон технологиор үйлдвэрлэнэ гэдэг тийм хялбар зүйл биш ээ. Харин түүний оронд хаана түүхий эд нь байна түүндээ ойр жижиг үйлдвэрүүд барьж бүтээгдэхүүнээ тухайн бүс нутагтаа нийлүүлэх нь илүү үр өгөөжтэй.

-Танай үйлдвэр хэдий хэрийн хөрөнгө мөнгөөр босох юм бол?

-Үйлдвэрийг барихад 70 сая доллар шаардагдана. Бид өөрсдөө эрсдлээ үүрч өөрийн хөрөнгөө барьцаалж зээл авч босгоно. Төрөөс харин нэг ч төгрөг гаргуулахгүй. Гадаадын компаниудаас ч тусламж дэмжлэг авахгүй. Эдийн засгийн тооцоогоор бид таван жилийн дотор зээлээ төлж ашгаа хүртэх болно. Бидний гол зорилго бол үндэсний үйлдвэрлэгч болохыг зорьж байна. Хэнээс ч хараат биш. Гадаадын аль нэгэн компанийн дарамт шахалтгүйгээр Монголчууд эх орныхоо баялгийг өөрсдөө хүртэх тэр боломжийг л нээж өгөх гэж зүтгэж байна. Одоо бид Оросын ганцхан компаниас хараат байна шүү дээ. 2011 оны бензин, түлшний хомсдлын үед МУ-ын Засгийн газар, тэр ч байтугай Ерөнхий сайд нь хүртэл Роснефтийн удирдлагаас гуйлга гуйж л байсан. Энэ бол тусгаар улсын эмгэнэл юм.

-Одоогийн шинэчлэлийн Засгийн газраас танайхыг хэр дэмжиж байна вэ?

-Одоогоор яг таг дэмжинэ гэж хэлээгүй л байна. Гэхдээ МУ-ын Ерөнхийлөгч манай саналыг нааштайгаар хүлээн авч дэмжихээ илэрхийлсэн. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн тэргүүний хувьд. Мөн Газрын тосны газар дэмжиж байгаа. Энэ ажил өөрөө шинэчлэлийн Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөртэй уялдаж байгаа. 2012 оны сонгуульд Ардчилсан нам зүүн бүсэд нефть боловсруулах үйлдвэр барина гэж тусгасан шүү дээ. Өмнөх Засгийн газруудын сайдууд бол үнэндээ дэмжээгүй. 2011 онд Ерөнхий сайд асан С.Батболд, ЭБЭХЯ-ны сайд Д.Зоригт нар Дорнодод ирэхэд нь бид "манайх энд ийм үйлдвэр барих гэж байгаа юм аа. Шав тавих ёслолд нь оролцооч" гэхэд амжихгүй гээд Тамсаг руу Петро Чайна компани руу явсан. Гэтэл тэнд очоод "манайд боловсруулах үйлдвэр бариад өгөөч ээ" гээд гуйж байх жишээтэй. Уг нь бид өөрсдөө үйлдвэртэй болвол улс орны хөгжил, эдийн засгийн чадавхид чухал нөлөө үзүүлэх учраас төр засгийн зүгээс дэмжинэ байх гэж найдаж байна.

-Хэрэв боловсруулах үйлдвэр баригдаад бүтээгдэхүүнээ гаргаж эхэллээ гэхэд бид хэдэн төгрөгийн үнэтэй бензин хэрэглэх вэ?

-Бидний ТЭЗҮ-ээр бол нэг литр бензин 1100-1200 төгрөгөөр хэрэглэгчдэд хүрэх боломжтой. Одоогийн 1800-1900 төгрөгийн үнээс харьцангуй хямд байгаа биз. Үүнийг дагаад өргөн хэрэглээний барааны үнэ буурна. Энэ нь эргээд ард иргэдийн амьдралд сайнаар нөлөөлөх нь дамжиггүй.

-Боловсруулах тосоо Тамсагаас буюу Петро Чайнагаас авна гэсэн үг үү?

-Тэгнэ. Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр МУ-ын авах хувийг боловсруулна гэсэн үг л дээ.

-Үйлдвэрээ хаанахын ямар технологиоо бапих гяж

-Бид Америкийн хамгийн туршлагатай "Винтех инженеринг" компанид үйлдвэрээ захиалж хийлгэнэ. Энэ компани өөрөө дэлхийн олон оронд нефть боловсруулах үйлдвэрийн техник технологи нийлүүлсэн туршлагатай компани. Давуу тал нь байгаль экологийн хувьд ээлтэй. Ямар нэг сөрөг нөлөөгүй тийм л үйлдвэрийг оруулж ирж байгаа. Бид хямдханыг харж сонгоогүй. Хамгийн сайн,чанартай бас экологийн хувьд ээлтэйг л сонгохыг хичээсэн. Дээр нь бид манайхаас гарч байгаа газрын тосны шинж чанар, найрлагад тохирсон технологийг оруулна. Лаборатори байгуулж нарийн шинжилнэ.

-Тэгэхээр дэлхийн стандартад тохирсон шатахууныг бид хэрэглэх нь ээ. Харин үйлдвэрийг аваад явчих боловсон хүчин бэлэн үү?

-Одоо дэлхийд Евро 2,3,4 гэсэн технологи хэрэглэгдэж байна. Бид яг л тийм чанарын түлш, бензин гаргана гэсэн үг. Боловсон хүчний хувьд бид хүмүүсээ тус компанид сургана. Монгол залуусыг нарийн мэргэжил эзэмшүүлнэ. Үйлдвэр ашиглалтад ороход үйлдвэр барьсан гадаад мэргэжилтнүүд зургаан сар туршилтын журмаар ажиллана. Тэгсний дараагаар за наидвартаи юулгүй ажиллана гэсэн цагт бид хүлээж авна.

-Үйлдвэр ашиглалтад орсноор орон нутагт ажлын байр хэдээр нэмэгдэх бол?

-Ерөнхийдөө 200 орчим ажлын байр шинээр бий болно. Үүний дийлэнхийг орон нутгаас хангана даа. Эндэхийн Мэргэжлийн сургуулиудтай хамтарч ажиллана.

-Цаашдаа үйлдвэрээ өргөжүүлж шатдаг занар ч юм уу, нүүрснээс шингэн түлш гаргаж авах бодол бий юу?

-Үгүй ээ. Хүн чаддаг чадах зүйлээ л хийх хэрэгтэй. Бид эхлүүлсэн ажлаа л үргэлжүүлнэ, хөгжүүлнэ, боловсронгуй болгоно. Манай компани өөрийн өмнөх ажлаа хийсээр ирсэн. Тэрнээс биш өөрсдийгөө зарлаад магтаад, рекламдаад байдаггүй. Энэ нь бидний зарчим юм даа.

-Энэ салбар бол маш чухал салбар. Улс орны хөгжил цаашлаад үндэсний аюулгүй байдалтай шууд холбоотой. Цаашид Монгол улс яавал гаднын хараат байдлаас гарах вэ?

-Манайхан сонгууль болохоор юм уу, шатахууны үнэ нэмэгдэхээр л боловсруулах үйлдвэр ярьдаг. Тэгээд л мартагддаг. Харин энэ Засгийн газар ярьж эхэлж байна. Энэ нь олзуурхууштай. Өмнө нь бол ярьдаг ч үгүй байлаа шүү дээ. Шатахууны хараат байдалд байна гэдэг үндэсний аюулгүй байдалд асар их аюултай. үйлдвэр барих гэдэг нь хэнд ч ойлгомжтой. Харамсалтай нь улс төр, бизнесийн бүлэглэлүүдийн ашиг сонирхлоос болж энэ асуудал хойш тавигдсаар ирсэн. Одоо бид эх орноо, үр хойчоо бодох хэрэгтэй шүү дээ.

-Хамгийн оновчтой хувилбар таны бодлоор аль нь вэ?

-Газар зүйн байршлын хувьд бүтээгдэхүүндээ ойр жижиг үйлдвэрүүд барих нь ашигтай гэж боддог. Жишээ нь Дорнодод нэг жижиг үйлдвэр байгуулахад Зүүн гурван аймгаа хангаад явна. Дорноговийн ордод бас нэг компани төвийн болон баруун бүсээ хангах жишээтэй. Түүхий эддээ ойр байгаа нөхцөлд аль ч үйлдвэр ашигтай ажиллах нь дамжиггүй. Тээвэрлэлтийн зардлаас өгсүүлээд хямд тусна шүү дээ.

-Хоёулаа ярианыхаа сэдвээс жаахан хазайя. Таны нэр их содон санагдлаа. -Миний нэрийг хүмүүс казак, хятад нэр гээд л байдаг юм. Хүдэр гэдэг нь хүдэр чийрэг гэсэн үг. Харин Ян гэдэг нь мөнх цаст уул гэсэн үг юм. Гэтэл зарим хүн хятадын эрлийз гэж ярьж бичдэг. Тэгэхээр нь би "Та нар над шиг тарган хужаа хаана харсан юм" гэдэг./ инээв/

-Бидний урилгыг хүлээн авч сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэн танд баярлалаа. Цаашдын их үйлсэд тань амжилт хүсье.

-Та бүхэнд ч бас талархал илэрхийлье. Удахгүй Дорнодод боловсруулсан шатахуунаар машинаа цэнэглэн эргэж уулзахын ерөөл өргөе.

Н.Мөнхсайхан

/Дорнод/