Иргэдийнх нь банкин дахь нийт хуримтлалын хэмжээ найман их наяд юань хүрээд буй саахалт айлаас Монголын эдийн засаг хэрхэх нь хамаарах гээд байна. Өмнөд хөрш хилээ хаалаа гэхэд Монгол хэцүүдэх ийм нөхцөл бүрдсэн. Тиймээс том гүрний амбийц жижиг орны эрх ашгийг хэрхэн хөнддөг болохыг бид мэдэрсээр. Гэсэн ч үүнээс илүү сайн хувилбар байна уу.

Монгол Улс нүүрс нийлүүлэхээ зогсоох нь Хятадад тийм ч сонин биш. Эцэст нь Хятад бус Монгол Улс хохирч байгааг өнөөдрийн эдийн засгийн нөхцөл байдал тод харуулж байна. Үүнээс гадна энэ оны эхний таван сарын байдлаар гаднын шууд хөрөнгө оруулалт өмнөх оныхоос 30 хүртэлх хувиар буурч, Монголын эдийн засгаас 700 сая ам.доллар сох дутлаа. Монгол Улсын гадаад худалдааны нөхцөл муудсаар. Нүүрсний экспорт 40 хувиар багасаад байна. Харин импорт нэг хувиар өсөхөөр байгаа аж. Алдагдал үйлдвэрлэж буй Монгол Улсын төсөв хэзээ ашигтай гарах эсэх нь улам ч эргэлзээ төрүүлсээр. Төгрөгийн ам.доллартай харьцах ханш суларсаар валютын нөөцөө ховх сорох нь. Гаднын хөрөнгө оруулалт өдрөөс өдөрт буурч, экспорт унаж, Монголын эдийн засаг эвгүйтэх нь ээ.

Урд хөршөө бид зуун зуун жилээр үгүйсэж бас үзэн ядаж ирсэн. Гэсэн ч өнөөдөр дэлхийн хөгжлийг тэд тодорхойлж, эдийн засгийн хязгааргүй эрх мэдлээ тогтоолоо. Монголоос бусад орнууд бизнесийн найдвартай түншээр Хятадыг сонгож байна. Дэлхийн хамгийн том зах зээл учраас эс хүссэн ч бид тэдний “муу найз” хэвээр. Тиймээс хэдхэн бээрийн цаана буй өмнөд хөршийн захгүй хэрэглээ Монголын эдийн засагт ямар дэмтэй болохыг монголчууд бултаараа мэднэ. Хятадын аж үйлдвэрийн сэргэлт Монголын уул уурхайн салбарыг олон улсад таниулж, хөрөнгө оруулагчдыг татсан нь бий. Зөвхөн хөрөнгө оруулалт, мөнгөний урсгалыг нэвтрүүлээд зогсохгүй хөгжлийн амтыг ч мэдрүүлсэн.

Дэлхийн тавцанд эзлэх өөрийн байр сууриа улам бэхжүүлсээр буй Хятадын эдийн засгийн түрэмгийлэл манай эдийн засгийн өсөлтөд нэрмээс бус нэмэр болсныг мартах учиргүй. Хятад биднийг хооллож бас хувцаслаж байна. Уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг нь худалдан авч, мөнгөний бараатай залгуулж байгаа нь үнэн. Тэд бус бид үүнийг хүсч буй учраас тэр. Төсөв нь орлоготой, иргэд нь мөр бүтэн, гэдэс цатгалан байх “эх үүсвэр” нь урд хөршийн эдийн засгийн өсөлтөөс шалтгаалах нь. Өөрөөр хэлбэл, Хятадын эдийн засаг буурах нь Монголд тун их хамаатай болжээ.

Хятадгүйгээр Монголын эдийн засаг удаан тэсч үлдэх эсэх нь бүрхэг байгааг экспорт, импортын зөрүүнээс харж болохоор. Манайхаас Хятадад экспортолж буй бүтээгдэхүүний 80-90 хувийг мал аж ахуйн болон байгалийн гаралтай түүхий эд, хагас боловсруулсан бүтээгдэхүүн эзэлдэг. Тэгвэл Хятадаас Монголд экспортолж буй бүтээгдэхүүний дийлэнх хувийг хүнс, өргөн хэрэглээний бараа, барилгын материал эзэлж байна.

Өнгөрсөн арван жилийн хугацаанд хоёр орны гадаад худалдаанд үсрэнгүй өсөлт гарчээ. Үүнийг тэсрэлт гэж үзэж болох юм. Тухайлбал, Монгол-Хятадын хоорондын худалдаа эрхлэлтийн хэмжээ 1990 онд 33.6 сая ам.доллар байсан бол энэ тоо 1995 онд дөрөв дахин, 2000 он гэхэд 10 дахин өссөн байдаг. Гэсэн ч сүүлийн жилүүдэд дээрх харьцаанд ан цав үүсэх болсон. БНХАУ Монголын хамгийн том хөрөнгө оруулагчийн нэг. Одоогоор нийт 107 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт хийгээд байгаа юм.

Монгол Улс дэлхийн түүхийг бичиж байхад сураггүй явсан Хятад өнөөдөр АНУ-ын дараа орох хоёр дахь том эдийн засаг төдийгүй дэлхийн хамгийн нөлөө бүхий их гүрний нэг болжээ. Эдийн засгийнхаа хэмжээгээр хоёр жилийн өмнө Японы өмнө гишгэсэн Хятадын амбийц 2021 он гэхэд АНУ-ыг гүйцэж түрүүлчихнэ гэж үзэж байна. Сүүлийн 30 жилийн дотор эдийн засагт нь эрчимтэй ахиц гарч буй Хятад АНУ-ын залгамж халааг өвлөх бус булааж мэдэх нь. Үүнээс АНУ эмээж байгааг шинжээчид өгүүлсээр.

Эдийн засгийн хямралаас хамгийн түргэн өндийсөн орны нэг Хятад. АНУ туйлдаж, Евро бүс “зутарч” байсан 2009, 2010 онуудад урд хөршийн валютын нөөц өдөрт дунджаар 1.2 тэрбум ам.доллараар өссөн байдаг. Өнөөдөр тус улс гурван их наяд ам.долларын валютын нөөцөөрөө дэлхийн бусад орныг хол тэргүүлж байна. Грек, Испанийн өрийн хямрал, ажилгүйдэл гээд түмэн асуудал дэгдээсэн он жилүүд улирсан ч нөхцөл байдал дээрдсэнгүй. Энэхүү хямралын балчиг шавраас сугарч гарсан нь Хятад. Тус улсын эдийн засаг сүүлийн 30 жилд дунджаар 9.9 хувиар тасралтгүй өсчээ. Өнөө жил Хятадын эдийн засаг долоон хувиар өсөх төлөв бий.

Хямралын үед экспорт, импорт, гадаадын шууд хөрөнгө оруулалтын урсгал царцаж, ДНБ-ий өсөлт удааширч, сая сая Хятад ажилчин ажилгүй болсныг бид мэдэх билээ. Хятадын эрх баригчид эдийн засгаа аврахын тулд нийт 586 тэрбум ам.долларыг зарцуулсан байдаг. Уг мөнгөөр банкны зээлдүүлэх чадварыг нэмэгдүүлэхийн тулд мөнгөний бодлогоо зөөллөж, бүх төрлийн хэрэглээг дэмжиж ажилласан. Үүний дүнд Хятадын эдийн засаг дэлхийн эдийн засгийн хямралын огцом уналтын нөлөөг саармагжуулж чадсан гэдэг.

Өмнөд хөршийн дундаж давхаргын хүн амын тоо өнөөдөр 300 сая давж байна. Энэ нь АНУ-ын нийт хүн амын тоотой тэнцэхүйц болсон үг. НҮБ-ын Хүн амын сан, Голдман Сакс зэрэг байгууллагын тооцоолсноор 2030 онд Хятадын хүн амын олонх нь буюу 1.4 тэрбум хүн дээрх ангилалд багтсан байх ажээ. Тэдний төсөөлөл бодитой биелнэ гэдэгт маргах хэрэг байна уу. Ирэх 2016 онд дуусгавар болох Хятадын таван жилийн төлөвлөгөөнд 2.1 их наяд ам.долларын хөрөнгийг эдийн засгийнхаа шинэ салбаруудад зарцуулахаар төлөвлөсөн.

Зарим зорилтуудаас дурдвал:

• Бодит ДНБ-ий өсөлтийг 7 хувь, мөн орлогын түвшний өсөлт дор хаяж ДНБ-ний өсөлттэй ижил байх

• Үр ашиггүй салбаруудыг бэхжүүлэх, үйлчилгээний салбарыг дэмжих. Үйлчилгээний салбарын гарцыг ДНБ-ий 47 хувьд хүргэх

• Эрчим хүчний хэмнэлт, цоо шинэ энергийн эх сурвалжийг идэвхижүүлэх, байгалийн эрчим хүчийг дэмжих, өнөөгийн эрчим хүчний хэрэглээний 11.4 хувийг байгалийн эрчим хүчээр хангах

• Орчин үеийн аж үйлдвэрийн хөрөнгө оруулалт, өндөр технологи, байгаль орчныг хамгаалах салбаруудад хийх хөрөнгө оруулалтыг сайшааж хүлээж авах.

• Хүнд үйлдвэрийн сектортой орон нутгуудыг өндөр технологи, дээд зэрэглэлийн аж үйлдвэрийн бүс болгож хөгжүүлэх

• Хурдны замуудыг уртасгаж тавих

• Судалгаа шинжилгээ, хөгжилд зарцуулах хөрөнгийг ДНБ-ий 2 хувьд хүргэх

• Цэвэр усны хэрэглээг багасгах

• Цалингийн доод түвшинг жилд хамгийн багадаа 13 хувиар өсгөж байх

• Бага орлоготой иргэдэд зориулж 36 сая орон сууц барих

Хятад бол том гарын тоглогч. Тэд АНУ-ын Засгийн газрын 1.1 их наяд ам.долларын бондыг эзэмшиж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, АНУ Хятадад дээрх хэмжээний өртэй гэсэн үг. “Хорвоо дэлхий уудам, хийх ажил их” байгааг сануулсан өмнөд хөршийн түрэлт Монголын эдийн засагт нэгэн шинэ үеийг нээсэн гэж хэлж болно. Тиймээс ирээдүйд Хятадгүйгээр эдийн засгийн өсөлтөө төсөөлөхөд бэрх. Хөгжлөө тодорхойлоход ч хэцүү.

Тус улсын хадгаламжийн хэмжээ 2010 он гэхэд ДНБ-ий 53.9 хувьтай тэнцүү хэмжээнд хүрсэн нь дотоодын хөрөнгө оруулалтыг хурдацтай өсөхөд эерэг нөлөө үзүүлсэн гэдэг. Энэ нь урд хөршийг дэлхийн эдийн засагт нөлөө бүхий зээлдүүлэгч болгосон юм. Судлаачдын үзэж буйгаар Хятадын эдийн засгийн өсөлтөд нөлөөлж буй бас нэг хүчин зүйл бол үйлдвэрлэлийн өсөлт. Мөн гаднын өндөр технологи болон ноу хау-г хурдан өөрийн болгож чаддаг нь Хятадын үйлдвэрлэлийн бүтээмжийг хурдацтай өсгөх хөшүүрэг болсныг онцолж буй.

Хятадын ДНБ 2011 онд 7.2 их наяд ам.доллар байсан нь АНУ-ын эдийн засгийн тэн хагастай тэнцэж байгаа юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хувьд 5460 ам.доллар. Энэ нь Япон улсын нэг хүнд ногдох ДНБ-ий 12, АНУ-ын 11 хувьтай тус тус тэнцэх хэмжээ. Дэлхийн зэсийн нийт хэрэглээний 40 хувийг эзлэх БНХАУ-ын барилгын салбар дахь бэрхшээлээс шалтгаалж зэсийн үнэ 18, нүүрснийх 38 хувиар тус тус буурах таамаг бий. Хэдий түр зуурын үнийн саатал гэж үзэж болох ч Монголын эдийн засагт туйлын хүнд даваа болохыг учир мэдэх эдийн засагчид хэлж байна.

Эдийн засгийн зогсонги байдлаас ангижрсан Хятад хамгийн том экспортлогч болоод импортлогч. Мөн дэлхийн гадаад худалдааны хоёр дахь том төв бөгөөд үйлдвэрлэгч. Өнөөдөр гадаад валютын нөөцөөрөө дэлхийн хамгийн томд тооцогдож байна. Өнгөрсөн оны байдлаар тус улсын гадаад валютын нөөц 3.29 их наяд ам.долларт хүрсэн нь түүхэн амжилтын нэг болоод буй.

Хятадын экспортын хэмжээ 1979-2011 оны хооронд 14 тэрбум ам.доллараас 1.9 их наяд ам.доллар болтлоо өсчээ. 1990-2011 оны хооронд экспортын жилийн дундаж өсөлт 19.5 хувь, импортын жилийн дундаж өсөлт 18.4 хувь байжээ. Өдрөөс өдөрт өнгө засч буй өмнөд хөршийн хөгжлийн замнал Монголд бэлээхэн сурах бичиг бус уу. Гэвч үүнийг боломж гэж ашиглах эсэх нь биднээс хамаарах гээд байна. Хязгааргүй хэрэглээ, захгүй хөгжлийн өгөөжийг хуваалцах Монголын цаг хэзээ вэ.

Б.Баяртогтох