Ардын нам 1983 оноос хойших гучин жилд ноцтой олон том хохирол сүйтгэл амсаж өнөөг хүрсэн. Нэн харамсалтай явдал бол нэр цуутай үнэнч сайн даргаа онц хорсолтойгоор “алуулчихсан” тэр гашуун үнэнийг нуухгүй хэлье.

Намын олон арван мянган гишүүн нь харсаар байгаад л яаж ч чадаагүй алуулчихсан. Тийнхүү найз нарынхаа гарт амь насаа алдсан тэр алдарт даргыг Юмжаагийн Цэдэнбал гэдэг байсан сан.

Бүтэн долоон жилийн турш үхсэн, амьдын хооронд тарчилгаж байтал ашгүй түүний харсан тэнгэр нь бурхны оронд аваад явчихсан юм, хөөрхийг. Үнэнийг үнэнээр нь шуудхан хэлье. Ю. Цэдэнбал агсныг дайсагнагчид нь биш дотнын найз нар нь алчихсан юм.

Төр засаг, нам улсын хамаг хүнд хүчир бүх ачаа ганц түүний толгой дээр овоордог байсан гэлцэх юм билээ. Тэгэхлээр Ю.Цэдэнбал дарга дөчин жил бүтэн нойртой хоноогүй хүн гэдэг нь ортой л байж таарна.

Харьцуулшгүй хүнд хэцүү ажилд нухлагдсан учраас харьцангуй залуу ( 65-68) насандаа түүний тархины судас нарийсч, ой тогтоолт муудсан юм гэнэ билээ. Тэр хүн өөрөө муудаа биш харин нэгэн багийн анд нөхөд нь чадвар мөхөс, сэтгэл мохоо байсан учраас тэр хүнд тийм айхтар өвчнийг нам нь түүнд өгсөн болж таараад байгаа юм.

Тэр утгаараа Ю. Цэдэнбал бол Монголын төлөө өөрөөрөө зул өргөсөн буянтай нэгэн. Тэглээ гэж тэр хүнд намын нөхөд нь ганц ч зөөлөн дулаан үг хэлээгүй. Түүгээр үл барам Улсын ба Хөдөлмөрийн баатар, Монгол Улсын маршал цолыг нь хурааж аваад, намаас нь хөөчихөж билээ.

Иймэрхүү л санаанд багтамгүй сонин хачин урвалт болсон юм. Түүний нууц далд учир шалтгааныг тус намын эгнээнд бүтэн жаран жил хувиршгүй үнэнч яваа бөгөөтлөө тайлж мэдэхгүй, тааж чадахгүй өнөөдрийг хүрлээ.

Ю.Цэдэнбалаас хойш Ардын нам түүн шиг өөрөөрөө зул өргөж чадах тийм үнэнч, түүн шиг эд мөнгөний шуналгүй, түүн шиг шулуун цагаан сэтгэлтэй хүчирхэг удирдагч олж чадаагүй юм.

Ардын намынхаа үйл хэрэгт үнэнч гишүүн бүрийн сэтгэл зүрхний дотор хондон ягаан цусаа урсган сунаж унасан дүрээр харагдаж бүхий Ардын намыг зөвхөн Ю.Цэдэнбал шиг удирдагч л аварч босгоно гэж итгэдгийн

УРВАЖ ШАРВАСАН БАС НЭГ БАРИМТ.

Ардын нам хэл ба хөлд орохдоо сонгож авсан анхны жанжин шугам нь Ардын хувьсгал хийх явдал байсан Түүнийгээ ч биелүүлсэн. Дараагийн жанжин шугам нь “социализм байгуулах” чиг шугам байсан. Ард түмэн таалж дэмждэг чиг шугам мөн байсан.

Тэгтэл наяад оны дундуур Оросын жишгээр “өөрчлөн байгуулалт” гээчийг хийнэ хэмээн шуугилдаад явчихсан. Социализмын өө сэвийг арилган төгс төгөлдөр болгох утгаар монгол түмэн хүлээж авсан. Тэгтэл тэр нь тийм биш социализмыг өөр болгон өөрчлөх санаа агуулж байсныг манайхан тэр үедээ ойлгоогүй.

Тэгээд унасан морь ч үгүй, уулын буга ч үгүй явган нүцгэн хоцорсон юм. Түүнээс хойш жанжин шугамгүй явсан гэж болно.Ардын намын жанжин шугам гэж эдүгээ чухам юу байгааг асуухад хэлж чадах хүн олдохгүй байна.

Ардын нам жанжин шугамгүй явгарч нүцгэрсэн энэ баримт ард түмний зарим хэсгийг өөрөөсөө хулжаасан байж магадгүй. Өөрөөр хэлбэл, Ардын нам тэдэнд чухам юу өгч чадах нь улам л бүрхэг болсон.

ХЭЛГҮЙ ДААДАЙГ ХЭН Ч ТООДОГГҮЙ ЮМ БИЛЭЭ.

Хүн төрөлхтөн хэл яриатай болсны ачаар адгууснаас тасарсан гэдэг. Ардын нам бас түүн шиг өөрийн гэсэн хэл яриатай болсны хүчинд улстөрийн хүчирхэг том нам болж эрийн цээнд хүрсэн. Намын хэл яриа гэж түүний үзэл суртлын ажлыг хэлдэг.

Өөрөөр хэлбэл, ард түмэнтэй үгээ ололцдог тэр кодыг намын үзэл суртал гэж хэлдэг. Жишээ нь, өнөөдрийн “шинэчлэлийн” Засгийн газар гэдэг нэр томъёо бол Ардчилсан намын гол үзэл суртал буюу өргөн түмэнтэй харилцдаг хэл яриа нь болж байна.

Энэ л хоёрхон үгээр дамжуулан Ардчилсан нам ард түмэнд өөрийгөө ойлгуулж, тэдэнтэй ярилцдаг гэсэн үг. Ардын намын өсөхөөс сурсан төрөлх хэл нь эхлээд “Ардын хувьсгал”, “социализм” хэмээх хэллэг байсан. Энэ л үгсээрээ ард түмний сэтгэл зүрхэнд хүрч халуун дэмжлэг авдаг байв.

Гэтэл үзэл суртал гэж ярих нь Коминтернийн намуудын харгис бодлого мэтээр ярьж тархи угааж эхэлсэн анти коммунистуудын ятгалгад автаж, өөрийн үзэл суртлыг таягдан хаяж тэдэнтэй сэм нийлж, навс хуйвалдсан явдал ерээд оны эхээр болсон.

Үзэл сурталгүй болсон энэ явдлыг аядуу зөөлнөөр хэлэхэд Ардын нам “хэлгүй даадай” болсон, жаахан хатуухан хэлбэл намаасаа урван тэрсэлсэн улстөрийн хулгай дээрэм мөн байсан. Ер нь намын үзэл суртал гэдэг бол улстөрийн нам хэмээх “нийлмэл хүний” тархи, зүрх хоёр нь мөнөөсөө мөн билээ.

Анти коммунистууд юуны өмнө социалист орны эрх баригч намуудыг мэдрэл муутай, өрөөл татанхай болгохын тулд үзэл сурталгүй болгох овжин арга сүвэгчилсэн нь хожмын олон баримтаар нотлогдсон.

АРДЫН НАМ АЗГҮЙТЭХ БҮРИЙД ТҮРИЙНИЙ ШИМЭГЧИД ТОЛГОЙД ГАРДАГ.

Сайхь гучин (1983-2013) жилд нам өөрийгөө егүүтгэсэн. Судсаа ханасан гэхнээ ч болно. Ардын нам 1983 онд ямар их хүчирхэг нам байсныг одоо ямар болсонтой нь зүгээр л харьцуулаад үзэхээр амссан зовлон, хүлээсэн хохирол нь түвэггүй мэдэгдэнэ.

Тус намыг дайсагнагчид нь ийм болгоогүй. Харин итгэж найдаж сонгосон хэдэн дарга удирдлагууд нь ийм болгочихсон юм. Энэ бол мартаж болохгүй гашуун нясуун баримт. Зуд болоход нохой зоолдог шиг зовлон болоход золбин бадарчингууд зоолдог гэж хэлэхээр явдал нэг биш удаа үзэгдсэн бус уу.

Ардын нам аль нэг шалтгаанаар азгүйтэх тоолонд золбин тэнэмэл бадарчингууд хаа нэгтэйгээс гарч ирээд намын төдийгүй төр засгийн тархи толгой дээр гараад ирдэг үнэн юм.

36 ЭРХМИЙГ ЭРГЭН САНАГАЛЗАХУЙ.

Бодохуйяа олонтаа сонссон овог нэр, нүднээ дассан танил нүүр царай сэтгэлийн дунд дэн дун байх чинь юусан билээ !? Болох болохгүй хүний үгэнд урагдаад бодол ухааны минь булан тохой сэмэрч цооров уу, яав...

1990 оноос хойших Ардын намын боловсон хүчний халаа сэлгээний баримтыг эргэж нэг саная. Тус нам энэхүү 22 жилд өөрийнхөө том даргыг арвантаа шинэчлэн “сайжруулжээ”.

Ж.Батмөнх, Г.Очирбат, Б.Даш- Ёндон, Н.Багабанди, Н.Энхбаяр, М.Энхболд, С.Баяр, Сү.Батболд, Ө.Энхтүвшин. Гадна өнгөнөөс нь ажиглахад яалт ч үгүй сайн хүмүүс. Олон намын туршлагаар Ардын нам Ерөнхий нарийн бичгийн дарга хэмээх өөрийн жанжин штабтай болж, тэнд Н.Энхбаяр, Л. Энэбиш, Л.Амарсанаа, Д.Идэвхтэн, Ё.Отгонбаяр, С.Баяр, У.Хүрэлсүх, Г. Занданшатар нарыг штабын даргаар сонгож ажиллуулсан байна.

Цөмөөрөө л нэртэй төртэй, шилдэг сайн удирдах хүмүүс. Эндээс нэг бүдэг бадаг дүр зураг харагдаж байгаа юм. Юу гэвэл Ардын нам Монголын ард түмнийг яалт ч үгүй нэг их сайн намтай болгоод өгчихье гэж үнэхээр зүтгэсэн байна. Хамаг боломжоороо л үзэлцсэн гэж болох мэт.

Харамсалтай нь тийм сайн үр дүнд хүрээгүй учраас одоо ингэтлээ буланд шахагджээ. Засгийн эрх барьсан нам гэдэг бол ард түмний л улстөрийн дархан өмч хөрөнгө, тэдний хувь заяаны гэрэлт дэнлүү болохоос биш намын удирдлагын хэдхэн хүний “отрын нутаг” яавч биш.

Шударга сайн нам зөвхөн ард түмэнд л хэрэгтэй. Ардын намын халаа сэлгээний жинхэнэ утга чанар ингэж л ил гарч ирэх учиртай. Ардын нам төр засагт аль л дөнгүүр сайн гэсэн зүтгэлтнүүдээ илгээж улс орныг удирдуулж ирсэн түүх байна.

Засгийн газрын тэргүүнээр өөрийн гишүүн Д.Содном, Ш. Гунгаадорж, Д.Бямбасүрэн, П.Жасрай, Н.Энхбаяр, М.Энхболд, С.Баяр, С.Батболд нарын найман эрхмийг ажиллуулсан. Энэ найман эрхмээс муу нь хэн бэ гэвэл би хариулж чадахгүй.

Цөмөөрөө л дөмөг сайн, ихээхэн гялалзуур нөхөд байсан гэж хэлнэ. Монгол Улсын төрийн тэргүүнээр Ардын намын гишүүн Ж.Батмөнх, П.Очирбат, Н.Багабанди, Н.Энхбаяр нарыг дэвшүүлэн сонгуулж байсан. Тэд бол бүр шилдгийн шилдгүүд.

Байнгын парламентын даргатай болсноос хойш Н.Багабанди, Н.Энхбаяр, Л.Энэбиш, Ц.Нямдорж, Д. Лүндээжанцан, Д.Дэмбэрэл нараар Монголын парламентыг даргалуулж явжээ. Монгол Улсыг шударга, үнэнч удирдагчтай улс болгох гэж Ардын нам 22 жил чөмгөө ширгэтэл үзэлцжээ.

Энэ 36 нэрийг би олон хоног эргүүлж тойруулж харлаа. Ар бөгсөндөө ямар гээч учир шалтгаан, баримт сэлт нуугаад байгааг олж чадахгүй байна. Ардын намын амь насны хэрэгт хариуцагч, нэхэмжлэгч, гэрчлэгч, холбогдогчоор оролцууулах гээгүй байна.

Зөвхөн гучин жилийн дотор Ардын нам яагаад ийм хүнд байдалд орсны учир шалтгааны талаар эдүгээ амьд сэрүүн ажиллаж амь зууж яваа бүх нөхдөөс нийт ард түмэнд тайлбар өгөхийг л хүсмээр байна.

ТӨРИЙН ЭРГЭЛТ.

Монголд төр эргэлээ. Тайван замаар дууслаа. 2008 оны долдугаар сарын нэгэнд эхэлсэн төрийн эргэлт таван жилийнхээ ойн босгон дээр 2013 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар баталгаажин дууслаа. Одоодоо барууны төр тогтлоо.

Төрийн гурван өндөрлөгийг бүх яам тамгын газар, банк санхүү , цэрэг цагдаа, хэвлэл мэдээлэлтэй нь нэг гарт атгасан учир АН юу санасан есөн хүслээ биелүүлж чадаж байна. Ардын нам, Ардчилсан нам хоёр хорин жилийн өмнө буюу 1990 онд ямар ялгаатай байлаа...

Одоо ямар болоод байна вэ гэхээр Ардын намын гишүүд, дэмжигчдэд эрхбиш нэг дүр зураг харагдаж л таарна. Ямар боловч Ардын намын турсан тэр хэмжээгээр Ардчилсан нам мяраалж “таргалсан” гэмээр байна.

Зүйрлэвэл Ардчилсан нам бол араа соёо нь арзайж, дэл зогдор нь сэглийсэн зэгэл хонгор арслан мэт сүртэй бөгөөд хүчтэй харагдах болжээ. Тиймээс тэд үнэнийг үнс болгон хийсгэсэн ч чадаж л байлаа. Худлыг хур бороо болгон асгаруулсан ч чадаж байна.

Эрх ба эрх чөлөөг ээмэг, бөгж шиг чимэг зүүлт болгосон ч чадаж л байлаа. Ардчиллыг аминдаа өмчилсөн ч чадаж л байна. Эвийг эвэр болгосон ч чадаж байна. Дэргэд нь Ардын нам гэдэг чинь юу юм бэ.

Засаг төрд даналзаж байсан хамаг араа шүдээ баргаар нь сугалуулчихсан, дэл зогдроо зулгаалгачихсан, тураалтай, шүдгүй арслан л болчихжээ. Энэ сонгуулиар ингэж л шүдтэй, шүдгүй хоёрын хүч тэнцүүгүй тулаан болж өнгөрлөө.

Мэдээж шүдтэй нь сүрийг үзүүлэн ялж, ялалтын өндөрлөг дээр тугаа мандуулж амжлаа. Ардчилсан нам энэхүү төрийн эргэлтийг зохион байгуулахад далай дамнаж, тив тэгнэсэн АНУ сэтгэл санаа болон бусад талын гүн тусламж дэмжлэг өгчээ.

Бас Ардын намын хэсэг нөхөд Ардчилсан намыг ар талаас нь шүүмжлүүлэхгүй хамгаалсан гэх яриа дэлгэрсэн нь арай ч оргүй биш бололтой.

ШҮДГҮЙ МӨРТЛӨӨ ШҮДТЭЙ МЭТ ҮЗЭЛЦЛЭЭ, ОВОО ШҮҮ!.

Энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардын нам ялагдсан нь түүний буруу огт биш нь олон баримтаар нотлогдоно. Ялсан ч ялагдах, ялагдсан ч ялагдах тийм л гарцаагүй нөхцөл байдалд орчихсон байсан. Ялагдсан ч ялагд, эс ялагдсан ч ялагд гэсэн хүчний хэт тэнцвэргүйн хуулиар ялагджээ.

Гомдох юм алга. Шүдгүй арслан байсан гэж бодоход шүдтэй юм шиг сайн өрсөлдсөн гэж болох байна. “Гучин хороо цэрэг захирсан хаан эгэл надаас тэнэг байж таарахгүй” гэсэн айхтар үнэн үг байдаг. Монголчууд болохоор энэ санааг “хүчтнний дэргэд хүчгүй нь буруутай” гэж илэрхийлдэг.

АРДЫН НАМ ШИНЭ ЭРГЭЛТИЙН БОСГОН ДЭЭР ИРЖЭЭ.

Одоо Ардын нам шинэ эргэлтийн босгонд тулж ирсэн байна. Юуны урьд Ардын нам ард түмэнд юу өгч чадахаа зүрх зориг гарган хэлэх цаг нэгэнт болсон байна. Шууд утгаар нь илэрхийлбэл Ардын нам шинэ зууны жанжин шугамаа тунхаглан зарлахыг цаг үе шаардаж байна.

Наад зах нь анх үүсэн байгуулагдсан үзэс эхлэн баримталж ирсэн, Монголын ард түмэнд үр өгөөжөө нэгэнт өгч тэдний итгэл хүндэтгэлийг хүлээсэн Ардын хувьсгалыг ялуулж ,социализм байгуулах жанжин шугамаас дутуугүй өргөн далайцтай тийм л зангарагтай жанжин шугамыг ард түмэн хүлээж байна.

Төсөөлбөөс эдүгээ Монголд үүрийн харанхуй болж байна гэлтэй. Үүр цайхыг хүлээж байна. Ардын намын жанжин шугамаас шинэ Монголын шинэ бүтээн байгуулалтын үүр цайх учиртай гэж төсөөлж байна. Ардын намын жанжин шугам бол нийт Монголын ард түмний тэмцэж хүрэх аз жаргалтай амьдралын чиг шугам байх ёстой.

Жишээлэхэд “Азийн Монголд Швед социализм” байгуулна гээд үзчихвэл ард түмэн зөвшөөрөх болов уу хэмээн найдаж байна. Нэр ямар байхыг мэдэхгүй. “Ардын социализм” гэж болно, бас “нийгмийн ардчилсан социализм”, “ардчилсан социализм” гэх мэт олон хувилбар байна.

Нэгэнт зүүний нам учраас социализм гэсэн нэр оролцох нь зөв байж таарна. Онол суртахууныхаа хувьд бол социнтернийн үзэл онолтой нийлэмжтэй чиг шугам мөн шиг байгаа юм.

Эрүүл мэнд, боловсрол, соёл, уран сайхан хийгээд нийгмийн үйлчилгээний бүх зардлыг төр засаг нь үнэ төлбөргүй хариуцан даадаг онцлогтой юм гэсэн. Их хүмүүнлэг бас ухаалаг сайхан нийгэм шиг байгаа юм. Хамгийн эмзэг нандин асуудал нь баялгийн шударга хуваарилалт.

Бидний өвөг дээдэс 21 дүгээр зууны монголчууд бидэнд Азийн хоёр дахь Бруней болж алтан жорлонтой ард түмэн байхад бүрэн хүрэлцэх нөөц баялаг үлдээсэн байгаа.

Зөвхөн Оюутолгойн 1800 тонн алт, 45 сая тонн зэсийг Монголын 700 мянган айл өрхөд тэгш хуваая гэвэл өрхтэй үүдтэй айл бүхэнд гурван кг алт, 600 тонн зэс оногдохоор байгаа гээд бодохоор алтаар зөвхөн жорлон биш гэр орноо “Алтан өргөө” кинонд гардаг шиг цул алтаар бүрсэн ч хүрэлцэх баялаг манайд бий.

НАМ ХЭЛД ОРОХ ЦАГ.

Намын шинэ эргэлтийн нэг үндэс нь намын үзэл суртлын ажилд эргэлт гаргах явдал мөн гэж үзэж байна. Учир юун гэвэл тархинд ургасан тариа л тал дээр ургадаг бодит хуультай учраас үзэл суртлын ажил ингэж бүхний түрүүнд тавигдаж байна.

Үзэл суртал гэдэг чинь юуг хэлж байгаа юм бэ гэхчилэн үг үсгээр хөөцөлдөх хэрэг огт байхгүй. Намын нэрэн дэх “хувьсгалт “ гэсэн нэг үгийн хойноос үхэн хатан хөөцөлдсөнөөс болж нам хагарч хамаг муугаа үзэж яваа гашуун үнэнийг мартаж яахин болном.

Бүүр 1921 онд Ардын хувьсгалыг удирдан жолоодож байхдаа болон бусад хувьсгалт арга хэмжээнүүдийг авч байхдаа ч Ардын намын нэр хаяг “хувьсгалт” гэсэн чимэг нэргүй МАН нэртэй болоод л байсан түүх бий.

Тийм байтал “хувьсгалт” гэсэн үгийг хасах гэлээ гэж санаатай мушгин гуйвуулж намаа хагалан бутаргаж хорлочихсон биш үү. Үзэл суртлын ажил сайжруулна гэдэг чинь нам зорилго бодлогоо олон нийтэд аль болох өргөн дэлгэр сурталчлан ойлгуулж, ард түмний санаа сэтгэлд нэвтэрч нөлөөлөхийг л чухалчлах ёстой гэсэн үг.

Үүний тулд намын шат шатны байгууллага орон тооны маш хүчирхэг бүтэцтэй болох шаардлага гарч таарна. Үзэл суртлын ажлыг хэн хэрхэн хариуцах нь чухал асуудал. Үзэл суртал нь намын ухаан санааны ертөнц мөн болохоор түүний намын дээд төвшинд хариуцан удирдах ёстой.

Орост олон жилийн турш М.Суслов гэдэг их онолч улстөрч үзэл суртлаа хариуцан авч явсан. Манайд Дарамын Төмөр-Очир, Бадамын Лхамсүрэн гэдэг нэртэй том онолч улстөрчид үзэл суртлын салбарыг олон жил хариуцан удирдаж явсан туршлага бий.

Тэдний дараа Дэжидийн Чимиддорж, Сандагийн Сосорбарам нарын нэртэй том эрдэмтэн улстөрийн зүтгэлтнүүд хариуцаж байсан бөгөөд тэднийг Улстөрийн товчоонд оруулаагүй учир үзэл суртлын ажлыг үнэлэх хүч нь суларсан тал бий байх.

Миний бодоход намын дарга эсвэл Ерөнхий нарийн бичгийн даргын төвшинд л үзэл суртлын асуудлыг хариуцаж явах нь илүү зохимжтой баймаар. Танктай хөшөө, Найрамдлын цагаан хаалга, Лениний хөшөө, Сүхбаатарын талбайг устгасан зэрэг нь Ардын намын эсрэг Ардчилсан намын явуулсан үзэл суртлын хүчтэй том довтолгоон мөн боловч хариу няцаалт өгөх үзэл суртлын ажил байхгүй болсон учраас Ардын намын хүлээх үзэл санааны хохирол улам их болж байгааг эрхбиш санаж сэрвэл зохилтой санагдана.

Түүнээс гадна Нийгмийн ухааны хүрээлэн, намын дээд сургууль зэрэг намын өөрийн бүтцийн төв салбар нэгжүүдийг үрэн таран хийлгэсний орон зай алхам тутамд үгүйлэгдэж байгааг бодмоор л байна.

Шинэчлэл хийнэ гэж бужигнуулахаасаа өмнө энэхүү нийтлэлд дурдсан асуудлыг хамруулан намын хэмжээний сонины хэлэлцүүлэг зохион байгуулж нэгдсэн дүгнэлт гаргах хэрэгтэй байж магадгүй ээ. Хэрвээ сэтгэл нь шинэ болж өөрчлөгдөхгүй бол шинэ нам ч шинэ байж эс чадмой.