Намрын эхэн сарын эхний өглөө “Чингис хаан” олон улсын нисэх буудлаас хөөрсөн бид Сөүл болон Сан-Франциско хотоор дамжин, нийт 20 орчим цагийг агаарт, есөн цагийг транзит бүст өнгөрүүлсний эцэст наймдугаар сарын хоёрны шөнийн 01.45 цагт Вашингтоны “Даллас” олон улсын нисэх буудалд газардав. Бид гэдэг нь МУГЖ Г.Равдан, МУГЖ У.Далантай, яруу найрагч Д.Чинзориг, МҮОНР-ийн “Хурд” агентлагийн орчуулагч, редактор Ц.Цэнгэл болон миний бие багтсан уран бүтээлчдийн багийг хэлж байгаа хэрэг. АНУ-ын Вашингтон хотод зохион байгуулагдах “Тулга” уран үгсийн чуулганд Монголоос уригдсан бидний хэдэн нөхдийг уг арга хэмжээний ерөнхий зохион байгуулагч Г.Галбадрах болон яруу найрагч Л.Батбаяр, “Бизнес консалтинг” компанийн захирал М.Ариунбат нар угтаж авсан юм. Хэдийгээр бид нутгаас гарснаас хойш 30 орчим цаг өнгөрсөн ч Далласт буухад наймдугаар сарын нэгэн дуусаад, дөнгөж хоёрхон цаг өнгөрч байлаа. Өөрөөр хэлбэл, бид дэлхийн бөмбөрцгийн эргэлтийн эсрэг зүгт ниссээр ирсэн гэсэн үг. Ямартаа л Г.Равдан гуай “Америкчуудыг дэлхийн хөгжлийг түүчээлдэг гэж боддог байлаа. Гэтэл биднээсээ бүхэл бүтэн нэг хоногоор хоцорч яваа юм шив дээ” хэмээн наргиа үг шидэж, бид инээдэм болж байхав.

Биднийг суулгасан машин Далласаас хөдлөөд, хоёр талаараа тасралтгүй үргэлжлэх ургаа моддын дундуур хөврөх замаар нэгэн хэмээр урагшилна. Моддын цаана ямар нэгэн барилга байшин үл харагдах тул “Нисэх буудлаас хот нь нэлээд зайтай юм уу эсвэл бид хотынхоо дундуур яваад байна уу?” хэмээн асуухад, “Хот дотроо явж байна. Ер нь манай хотын барилга байшингууд намхан талдаа. Бидний “Карандаш” гэж нэрлэдэг нэг дурсгалын цогцолбор бий. Түүнээс өндөр барилга барихыг мужийнхаа хуулиар хориглочихсон юм билээ” хэмээн Галаа ах тайлбарлав. 40 орчим минут давхиад, “Холидэй” зочид буудалд хүрч ирлээ. Х.Оюунгэрэл хэмээх шавилхан бүсгүй өрөө захиалчихсан, биднийг хүлээж байв. “Монгол-Америкий эмэгтэйчүүдийн холбоо”-ны тэргүүн энэ эмэгтэй наадмыг хамтран зохион байгуулалцаж буй хүмүүсийн нэг аж. Өрөөндөө төвхнөсний дараа анх удаа нүүр тулан уулзаж байгаа нөхөд танилцангаа нутгийн идээ задалж, ярьж хөөрч суусаар үүр цайх үеэр орондоо орцгоов. Үнэндээ монголын цагаар бол унтлагын үе таарсан нь тэр.

“Тулга” наадмыг зохион байгуулагчид болон шүүгчид.

Үгээр наадсан нэгэн үдэш

Маргааш нь бидний байрласан буудлын хоёрдугаар давхрын саруулхан танхимд Америк орны өнцөг булан бүрээс энэ л наадмыг зорин ирсэн монголчууд хуран цугларсан байлаа. 19 цагт эхлэхээр төлөвлөгдсөн арга хэмжээ цагаар хоцорч эхэлсэн нь “Манайхан эндч бас цаг барьдаггүй хэвээрээ л юм байна даа” хэмээн урам хугарх бодлыг зэрвэсхэн төрүүлээтхэв. Гэвч энэ бодлыг маань тэд /америк дахь монолчууд/ тэнд өнгөрүүлсэн хэдэн өдрийн хугацаанд няцааж чадсан юм.

Уран үгсийн чуулганыг нээж, энэ удаагийн “Тулга” наадмын ерөнхий зохион байгуулагч Г.Галбадрахад үг хэлэв. Тэрээр хэлсэн үгэндээ “Америк дахь Монголчуудын санаачилгаар хийгдэж буй энэ наадмыг 2013 онд Вашингтонд зохион байгуулахаар амласан тэр өдрөөс хойш цаашид юуг нь шинэчилж, ямархуу байдлаар зохион байгуулж болох вэ гэдгийг авах, гээхийн ухаанаар тунгаан, төлөвлөж, тэр бүхнээ хэрэгжүүлэхийг хичээж, зүтгэлээ. Тухайлбал, бид наадмынхаа үндсэн нэршил болон эмблемтэй боллоо. Энэ эмблем болон тайзны засал чимэглэл дээр ажилласан, эрхэм анд нөхөр, зураач Мөнхтөрдөө талархаж байна. Мөн энэ наадамд оролцохын тулд өөрийн зардлаар хол замыг туулан, Вашингтонд хүрэлцэн ирсэн оролцогчдодоо талархаж байна. Энэ үдшийн эзэн нь байж, өөрийгөө илэрхийлэн, бусдад сэтгэлийн цэнгэл өгөх энэ том боломж та нарынх шүү.” гэдгийг онцлон хэлсэн юм.

Наадамд оролцогчид

Наадамд Денвер, Чикаго, Лос-Анжелос, Сан-Франциско, Сиэтл, Вашингтон ДС, Бостон, Балтимор зэрэг нийт найман хотоос 19 авъяаслаг уншигч оролцон, монголын утга зохиол, яруу найргийн сан хөмрөгөөс дээжлэн толилуулж, хуран цугласан элэг нэгт ахан дүүстээ сэтгэлийн их цэнгэлийг эдлүүлэв. Сэдвийн хувьд дийлэнх нь эх хүн, бүсгүй хүн болон аавын тухай, эх орны тухай зохиолуудыг сонгон авч, чин сэтгэлээсээ хүүрнэж байсан нь харийн нутагт олон жил амьдран суугаа хүмүүсийн ижий, аав, эх нутгаа санагалзах сэтгэлийг хөглөж, нэг л тийм яруухан мэдрэмжийг хэн бүхэнд төрүүлж байлаа.

Түүнчлэн сонгодог бүжгийн "Sterling ballet" академик сургуулийн сурагчид "Шелкунчик" бүжгэн жүжгийн хэсгээс үзүүлсэн бол бүжигчин СТА Б.Дэлгэрмаа монгол бүжгийн хэмнэлээр үзэгчдийн сэтгэлийг үелзүүлж, лимбэчин СТА н.Гантөмөр Жанцанноровын "Цагаан суварга"-ыг эгшиглүүлэн, МУГЖ У.Далантай аргил хоолойгоор “Бүстийн цэнхэр нуур”-аа цуурайтуулсаар энэ үдшийн уянга дээр хөг нэмж, улам сонирхолтой болгож байсан юм.

Оролцогчид эхний даваанд яруу найраг, богино өгүүллэгээс сонголт хийж уншсан бол хоёрдугаар шатанд өгүүллэгээр дагнаж, гуравдугаар шатанд зөвхөн яруу найраг уншиж өрсөлдлөө. Мэдээж, шатнаас шатанд хасагдах журмаар үргэлжилсэн. Зохион байгуулагчдын зүгээс наадамд уншиж оролцох бүтээлд хугацааны хязгаар тавиагүйгээс оролцогчид нэлээд урт өгүүллэг, найраглал унших тохиолдол гарч байсан юм. Хэдий тийм ч энэ нь утга яруу найраг, зохиолоор сонороо мялааж, оюуны цангаагаа тайлахаар зорьж ирсэн хүмүүст тийм ч залхмаар санагдаагүй болов уу.

Гурван давааны эцэст ур чадвараа сорьсон уншигчид, тэднийг дэмжих үзэгчдийн сэтгэл догдлон хүлээсэн мөч ирж, шүүгчид дүнгээ гаргалаа. Гэхдээ шүүгчдийн өгсөн оноо лед дэлгэц дээр ил гарч явсан тул биднийг дүнгээ гаргахаас өмнө оролцогчид болон үзэгчид хэн нь түрүүлэхийг гадарлаж байсан нь тодорхой.

Тэргүүн байрын шагналт Ч.Энхээ

Тэргүүн байрын эзэн бол Денвэр хотоос оролцсон Ч.Энхээ. “Тулга” наадамд хоёрдахь удаагаа оролцож, анх удаа түрүүлж буй энэ бүсгүй зохиолч Т.Бум-Эрдэнийн “Эхнэр”, “Аавтай минь бүжиглээч” зэрэг богино өгүүллэгийг сэтгэлд хоногштол гайхалтай өгүүлсэн юм. Дэд байрын шагналыг мөн л Денвэрээс ирж оролцсон н.Эрдэнэбат хэмээх залуу гардлаа. Энэ наадамд гурав дахь удаагаа оролцож байгаа тэрбээр 2011 онд Денверт болсон анхны наадамд түрүүлж байжээ. Гутгаар байр эзэлсэн Э.Сосорбарам \Лос-Анжелос\-ын хувьд энэ наадамд гурав дахь удаагаа оролцож байгаа бөгөөд 2012 онд Чикагод болсон наадамд шалгарч, цомын эзэн болсон нэгэн.

Түүнчлэн Лос-Анжелосийн "Монгол номын сан"-аас олгодог "Үзэгчдийн таашаалд нийцсэн шагнал"-ыг Ч.Нарангэрэл \Сиэтл\, Денверийн “Тулга” клубээс олгодог "Үүсгэн байгуулагчийн шагнал"-ыг Л.Мөнхтөр \Лос-Анжелос\ Вашингтон ДС-ийн "Зохион байгуулагчийн шагнал"-ыг н.Намуунарь \Лос-Анжелос/ нар хүртлээ. Энэ наадмын бас нэгэн чимэг болсон уншигч бол Б.Намуунбайгал /Денвер/. Тэрээр эх хүн, эмэгтэй хүний дотоод сэтгэлийг тун чадварлаг илэрхийлж байсан юм.

Шагнал гардуулах ёслол дээр Г.Равдан үг хэлж байна

Шагнал гардуулах үеэр наадмын ерөнхий шүүгч, МУГЖ Г.Равдан “Өнөөдрийн наадамд оролцсон уншигчид мэргэжлийн уран бүтээлчдээс дутахааргүй асар их авъяастай, ирээдүйтэй залуус байна. Та бүхэн монголын утга зохиол, яруу найргийг улам их шимтэн судалж, түгээн дэлгэрүүлэн, үр шимийг нь хүртэж яваарай. Уран уншлагад бүх амьдралаа зориулсан хүний хувьд энэ сайхан үйлсийг цаашид улам өргөжүүлэн, хүрээгээ тэлж байхыг та бүхнээс хүсье” хэмээн хэлсэн юм.

Энэхүү тэмдэглэлийг хөтлөн суугаа би вээр саяханыг хүртэл хүний нутагт амьдарч буй монголчуудыг үр хүүхдэдээ хэл, соёлоо өвлүүлсэнгүй хэмээн буруутгадаг байлаа. Гэвч тэдний хувьд өөр оронд амьдарч байгаагийн улмаас үр хүүхэд нь төрөлх хэлээ мартагнах, аялгатай ярьдаг болох, шинээр мэндэлсэн хүүхдүүд нь монгол хэл сурах орчин нөхцөл, боломжоор хязгаарлагдах зэрэг бэрхшээлтэй тулгарч, энэ бүхэнд эмзэглэж, шаналж явдаг болох нь Америкт өнгөрүүлсэн цөөн хоногуудад уулзаж, хөөрөлдсөн монголчуудын ярианаас мэдрэгдэж байсан юм. Ихэнх цагаа гэр бүлдээ гэхээс илүүтэй сургууль, цэцэрлэг дээр өнгөрүүлж, өдөр тутам нийгмийн өргөн харилцаанд оролцож байдаг болохоор харийн хэлээр ярихаас аргагүйд хүрдэг биз ээ. Тэгвэл эх хэлний яруу тансгийг мэдрүүлэх энэхүү наадам дээр өгүүлсэн даван гарах нэгэн гарц байж болохыг зохион байгуулагчид хэлж байлаа.

Цахим талбараас үүссэн нөхөрлөл

Шөнийн 03 цаг хүртэл үргэлжилсэн наадмын дараа энэ арга хэмжээнд биднийг урьж оролцуулсан Галаа ахтайгаа хэдэн үг тухтай солих боломж олдов. Олон хоног сэтгэлээ чилээн, нойроо хугаслан байж зүтгэсэн ажлынхаа ард гарсан тэрбээр наадмын үйл ажиллагаанд ихэд сэтгэл хангалуун байнаа нь илт.

Бид интернэт гэгч цаг хугацаа, орон зайнаас үл хамаарах өргөн уудам талбараас бие биеэ олж, нөхөрлөсөөр гурван оныг үдэж, энэ наадмын завшаанаар анх удаа нүүр тулан уулзсан минь энэ. Түүнийг www.orloo.com сайтад нийтлэгдэх ярилцлага, нийтлэлүүдээр нь, “Үнэ цэн” болон “Америк дахь Монголчууд” номын зохиогч гэдгээр нь би мэднэ. Мөн түүний хувьд амьд явахын утга учир, үнэ цэн гэж чухам юу болохыг, юуны төлөө тэмүүлж байгааг ч би гадарлах болсон. Тэр л төсөөллөө сэтгэлдээ тээсээр энэ хүртэл ирсэн маань талаар болоогүйг үүр цайтал үргэлжилсэн бидний яриа улам бүр лавшруулах шиг. Ннэг л зүйл дээр эндүүрснээ би ойлгов. Түүнийг чулууны үйлдвэрт менежер юм уу ямар нэг биеийн хүчний бус ажил хийдэг гэж боддог байлаа. Тэр дүүгийнхээ чулууны үйлдвэрт ажилладаг болохоор тэгж бодсон хэрэг. Гэвч түүний гарын шуун дээр “зурайх” том, жижиг олон сорвинууд чулуу тэврэн зөөж, хүнд хүчир ажил хийдгийг нь гэрчилнэ. Ийм л хүнд бэрх ажлынхаа хажуугаар өөрт олдох амралтын өдрүүдэд амсхийхээ бодолгүй, Америк орныг хөндлөн гулд хэрэн нисч, хүний сайнтай учран золгож, хүмүүний амьдралыг хэлэлцэн, олон цагаар үргэлжлэх нислэгийнхээ дараа нойроо умартан, ярилцлагаа тэрлэн суудгийг би бас мэднэ. Түүний бүтээлүүд маш их хүсэл тэмүүлэл, цаг зав, бас чамгүй мөнгө зарцуулан байж төрдөг. Гэхдээ тэр уран бүтээлийг мөнгөөр үнэлж, мөнгөний төлөө уран бүтээл хийхтэй эвлэрч чаддаггүй. Тэр монгол хүний үнэлэмжийг өндөрт өргөхийн төлөө, Америк орны дэвшилтэт хөгжлийг эх орондоо нэвтрүүлэхийн төлөө, нийгмийн сайн сайхны төлөө өмнөө тавьсан зорилгодоо хүрэхээр хичээн зүтгэж буй бүтээлч эр. Тэр бас бусдыг баярлуулж, баярлаж байгааг нь харахдаа жаргалтай байдаг өр нимгэн нэгэн.

Ёстой гоё ДС

Гурав дахь өдөр нь бид Чикаго хот дахь "Ану маркетинг" компаниас зохион байгуулсан “Ёстой гоё ДС” аялалд бусад монголчуудын хамт оролцов. Жуулчны автобус хөдлөн, замд гарах үед аялалын удирдагч Т.Сэргэлэнцэцэг хэмээх цоглог бүсгүй энэ өдрийн турш өөрийнх нь дохио, командын дагуу бие биеэ хүндлэн, цаг баримталж явахыг эелдгээр хүсч байлаа.

Эхний зогсоол хааны суудлаасаа татгалзаж, АНУ-ын анхны Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон Жорж Вашингтоны амьдарч байсан өргөө. Өнөөдрийг хүртэл 18 дугаар зууны хэв маягаа хадгалан үлдэж чадсан энэ ордонд тухайн үед 400 орчим боол ажилладаг байсан бөгөөд хожим Вашингтоны хүсэлтээр тэд чөлөөлөгдсөн түүхтэй. Дараа нь усан онгоцоор Вашингтон ДС хот болон Виржиниа мужийг зааглан урсах Потомак голоор аялж, Америк улсын нийслэлийн төв хэсгийг сонирхов.

Потомак голын нөгөө эрэгт гарснаар АНУ-ын 16 дахь ерөнхийлөгч А.Линкольны ордон, Вашингтон ДС хотын бэлэг тэмдэг болсон "Карандаш", Конгрессийн ордон "Капитол", Ерөнхийлөгчийн өргөө болох "Цагаан ордон", Т.Рузвельтийн дурсгалын цогцолбор, Вьетнамын дайнд амь үрэгдсэн дайчдын дурсгалд зориулсан хөшөө зэрэг түүх дурсгалт газруудаар аялж, танилцсан юм.

Вашингтон бол 170 гаруй орны элчин сайдын яамд, мөн Дэлхийн банк, Олон Улсын Валютын Сан зэрэг томоохон байгууллагуудын төвүүд төвлөрсөн хот. Хэдийгээр улсын нийслэл ч гэлээ харьцангуй цөөн буюу 600 мянга орчим хүн амтай, мөн гудамжин дахь хүн, машины хөдөлгөөн сийрэг, тун тайван амгалан хот байлаа. Бусад мужийг бодвол нэлээд чанга хуультай болохоор тэр нь нөлөөлдөг ч байж мэднэ.

18 цаг хүртэл үргэлжилсэн аялалын дараа буудалдаа эргэн ирж, 19 цагт эхлэх “Уран бүтээлийн цэнгүүн”-д бэлтгэв.

Уран бүтээлийн цэнгүүн

Энэ үдэш "Harvest Moon"-д болсон уран бүтээлийн цэнгүүнийг МУГЖ Г.Равдан хөтөлсөн юм. Тэрээр хөтлөгчийн үүрэг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ өөрийн уран бүтээлээс хүргэж, хүрэлцэн ирсэн хүмүүсийн сэтгэлийг аргагүй л эзэмдэж байлаа. Мөн МУГЖ У.Далантай, зохиолч До.Цэнджав, яруу найрагч Д.Чинзориг нарын нутгаас ирсэн уран бүтээлчид салхийг нь хагалж, саяхан "Үүлэн домог" нэртэй номоо гаргасанзалуу яруу найрагч Ө.Пүрэвсүрэн \Чикаго\, зохиолч, яруу найрагч Л.Батбаяр \Вашингтон ДС\, "Монголдоо тэмүүлсэн сэтгэл" номын зохиогч А.Өлзийбаяр \Чикаго\, "Тулга" клуб болон наадмыг санаачлагч Х.Лхамжав нарын Америк дахь монголчуудын сэтгэлийн цацлаар ундран өрнөсөн энэ үдшийн цэнгүүн уйдах завгүй сайхан болсоон.

Цэнгүүний үеэр ирэх жилийн “ТУЛГА” наадмыг зохион байгуулах Лос-Анжелосийн "Монгол номын сан", уран уншлагын "Анжис" клубыг санаачлагч Б.Ган-Энхбаярт арга хэмжээний лого, эмблэмийг гардуулж өгсөн юм.

Ийнхүү гурван жилийн өмнө Денвер хот дахь хэсэг монголчуудын сэтгэлийн галаас бадамлан асч, салхит Чикаго хотоор буухиалан, Вашингтонд ДС-д өртөөлсөн “Тулга” наадам цаашид монголчууд олноор аж төрдөг хотуудад үргэлжлэх буй за.

Атлантын далайн эрэг дээр

Зохион байгуулагчид маань нутгаас ирсэн зочдодоо далай үзүүлнэ хэмээн төлөвлөчихсөн байсан тул бид бага үдийн алдад Атлантын далайг зорин хөдлөв. 200 орчим бээр газрыг гурван цаг гаруй хугацаанд туулан, Атланта Сити хотын ойролцоох жижгэвтэр амралтын газарт хүрч ирлээ. Эгнээ эгнээгээрээ ярайх зочид буудал болон түрээсийн зориулалтаар ашигладаг хауснуудын дундуур аажуухан явсаар “Ану маркетинг”-ийн бүсгүйчүүдийн захиалсан 103 тоот байрыг олов.

Тус бүртээ ариун цэврийн өрөө бүхий гурван унтлагын өрөө, зочны өрөө, хоол хийхэд шаардлагатай гал тогооны хэрэгслээр иж бүрэн хангагдсан галын өрөө ... бүх зүйл жин тан. Төд удалгүй Т.Сэргэлэнцэцэг болон түүний хамтрагч н.Цогтмаа нарын бэлтгэсэн гарын хоол, зууш, амттанууд ширээн дээр өрөгдөж, бид тухлан сууж хооллов. Хооллох зуураа уран бүтээлч хүмүүсийн дэврүүн, халуун яриа өрнүүлсээр нэг мэдэхэд цаг оройтсоныг анзаарч, үдшийн далайг үзэж сонирхохоор гарцгаалаа.

Тэнд үе үе түрэн орж ирэх давалгаанаас өөр чимээ аниргүй, намуухан, тогтуухан, далайн ус бүлээхэн байв. Эрэг орчмоор нь хөл нүцгэн алхалж, элсэн дээр нь хэвтэж, нэг л тийм амирлангуйг мэдэрсэн юм.

Маргааш нь бид өдөржин далайн эрэг хавьцаа сэлж, тоглон, орой нь хот уруу орж, Дональд Трампын “Таж Махал” казиног сонирхон, азаа үзэн, алдаж бас хожсоор үдшийг өнгөрүүлэв. Од тэнгэрт түгж дууссан хойно Вашингтон хотын зүг сэтгэл дүүрэн жолоо заллаа.

Нутгийн зүг

Ирсэн гийчид буцах цаг болж, “Юнайтед Эйрланс”-ын “Бойнг” хөлгөөр урд хөршийнхөө нийслэлийг зорив. Биднийг ирэхэд хэн нэгэн нь “Замдаа өдөр, шөнө гэнэт огцом солигдохыг харав уу?” хэмээн асуусан нь тэр үзэгдлийг анзаараагүй өнгөрсөн миний аазгайг хөдөлгөж, “Буцах замдаа заавал харах юм шүү” гэсэн бодлыг цээжинд хадчихсан байлаа. Гэтэл олон хоногийн хөтөлбөр, замын уртад алжааж, мөн онгоцны нэгэн хэмийн явдалд бүүвэйлэгдсэний улмаас “давсанд” авч явах гэсэн нойртой зэрэгцэж, өнөөх мөчийг өөрийн нүдээр харах гэсэн сониуч зан маань хөдөлж, энэ хоёр “тэрсэлдсээр” 10 гаруй цагийг арай хийн туулав. Гэнэт сэхээ орж, суудлын өмнөх дэлгэцэн дээр явж буй замаа хянавал бид ОХУ-ын нутаг дэвсгэр дээгүүр нисэн өнгөрөөд, Монголын нутагт орж ирж байх юм. Нэгэнт Улаанбаатар Бээжин хоёрын хооронд цагийн зөрүүгүй тул үлдсэн хугацаанд унтаж амрахаар шийдэв. Гэхдээ энэ үед “Манайхан шинээр худалдаж авсан Бойнг”-оороо АНУ уруу шууд нислэг хийдэг болчихвол бид Бээжингээр дамжихаас дөрвөн цаг хэмнэх юм байна” гэсэн бодол төрж билээ.

Харин Бээжингээс Улаанбаатар уруу МИАТ-ийн онгоцонд зорчиж явахдаа нүүр дүүрэн инээмсэглэл тодруулсан, царайлаг, нуруулаг, эелдэг монгол үйлчлэгч нараа хараад сэтгэл нэг л өег байлаа. Учир нь тэд маань аль ч улсын онгоцны үйлчлэгч нараас бүх талаараа хавьгүй илүү билээ.

Тэмдэглэсэн: Э.Ирэхбаяр