Валютын ханш өсч, хөрөнгө оруулалт “царцаж” буй нь манай улсын эдийн засагт томоохон бэрхшээл бий болгоод байна. Энэ нөхцөл байдлаас гарах гарцын талаар эдийн засагч М.Пүрэвцогттой ярилцлаа.

-Манай улсын эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг та хэрхэн харж байна вэ. Валютын ханш өсч, хөрөнгө оруулалт зогслоо. Бодит нөхцөл байдал, гарцын талаар ярилцлагаа эхлэх үү?

-Манай эдийн засаг их жижигхэн болохоор бүх зүйл ойлгомжтой. Сүүлийн үед болж байгаа үйл явц нь валютын ханшийн өөрчлөлт. Шалтгаан нь ч тодорхой. Манай улсын экспорт буураад, импорт ихэсчихлээ. Нүүрс, зэсийн дэлхийн зах зээлийн хэрэгцээ багассан. Үүний цаана Европ, АНУ-ын дампуурал бий. Европын үйлдвэрлэл нь дампуурсан бол АНУ-ын компаниуд Хятадад үйлдвэрээ барьсан ч үйл ажиллагаа нь зогсоод ирэхээр тэнд хямрал үүсчихсэн. Тэндээс түүхий эд авч байсан Хятадын нийлүүлэлт багасчихлаа. Хятадын үйлдвэрлэл буурчихаар манайд хямрал болж байгаа юм. Бид хойноосоо бензин, урдаасаа нүүрс зэсийн хараат байдалтай байгаа шүү дээ. Одоо бидэнд хараат бус байх ганц л зам үлдлээ. Дэлхий өөрчлөгдөхөөр дагаад хямардаггүй болохын тулд хүний гар харах цаг дуусч байна гэсэн үг.

Хамгийн чухал зүйл бол өмнөх Засгийн газрууд болоод удирдлагаас үүдсэн төсвийн алдагдал. Төсвийн орлого нэг их наяд төгрөгөөр тасарчихлаа. Оюутолгой болоод томоохон төслийнхөө орлогыг их өөдрөгөөр төсөөлөөд төсөв баталчихсан. Энэ бүгд нь алга болчихоор ийм хямрал гарч байна. Хоёрдугаарт, манай бодлого алдаатай байснаас болоод хөрөнгө оруулагчид гараад явчихсан. Хөрөнгө оруулагчид өмнө нь манайд дөрвөн тэрбум ам.долларыг оруулж байлаа шүү дээ. Энэ бүгдээс харахад бид бие дааж, хэрэглэдгээсээ илүүг олдог болох хэрэгтэй байна.

-УИХ-ын ээлжит бус чуулган удахгүй хуралдах гэж байна. Хэд хэдэн хуулийн төслийг Засгийн газар УИХ-д өргөн барилаа. Эдгээрт таны хэлсэн дээрх санаа хэр шингэсэн бол?

-Энэ удаа төрд өмнөх хүмүүсээсээ илүү сэтгэлтэй улс гарсан учраас шийдвэрийг хайж тэмцэж байгаа юм болов уу. Ингэвэл арга нь олдож л таараа. Зөв зүг рүүгээ явж байгаа гэж бодож байгаа. Сайн ажиглавал яараад байгаа юм. Асгаж цутгаад, цал пал гээд байна уу. Сонгуулийн дөрвөн жилдээ багтаах гээд ингээд байна.

Цөөн хүн амтай улсад эдийн засгаа тогтворжуулахад хүндрэлтэй байдаг. Сингапур улс гэхэд валютыг боловсролын салбараараа дамжуулан ихээр оруулж ирж байна. Аялал жуулчлалын салбартаа бас их валют оруулдаг. Түүнээс биш манайх шиг дан ганц экспортдоо найддаггүй. Эдийн засгийн үндсэн гурван салбар нь худалдаа, үйлчилгээ, үйлдвэрлэл. Гэтэл цөөн хүн амтай улсад үйлчилгээний салбар борлуулалт муутай байдаг. Жишээ нь, Оюутолгойд ажилладаг хүн 3000 ам.долларын цалинтай байвал бууз чимхэж байсан хүн тийшээ явчих гээд байдаг. Ингэхээр цайны газрын эзэн бууз чимхэж байгаа хүнийхээ цалинг өсгөхөөс аргагүй. Хоёрхон сая хүн тэр чигээрээ бууз идээд эсвэл ресторанаар үйлчлүүлээд байж чадахгүй. Ийм болохоорүйлчилгээний салбарын хөгжлийг ихэнх орнууд аялал жуулчлалаар шийддэг. Манай улс гурван сая хүнтэй гэвэл дахиад гурван сая хүний гадаад урсгал оруулж, нэг хүнд дор хаяж мянган ам.доллар зарах хэрэгтэй юм. Хамгийн чухал нь бид дотроосоо чадавхжих цаг болсныг зах зээл ингэж шаардаад байна. Өөрөөр хэлбэл, гурван хүний ажлыг нэг хүн хийдэг болох хэрэгтэй гэсэн үг. Ингэхийн тулд гадаадын хөрөнгө оруулагчдыг оруулж, тэдний дотоод засаглалыг нэвтрүүлмээр байна.

-Бид гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дандаа валютын урсгалаар хараад байдаг зантай шүү дээ. Тэгвэл энэ нь эдийн засгийн өсөлт, хөгжлийн хувьд дутагдалтай хандлага гэсэн үг үү?

-Тийм. Бид гадаадын хөрөнгө оруулалт гэхээр валют л яриад байдаг. Гэтэл цаана нь менежментийг нь оруулж өөрсдөдөө шингээх хэрэгтэй. Жоны нарийн бичиг албан бичиг яаж төлөвлөх, тэр нь ямар үр дүнтэй байх, яаж бүтээмжтэй байх талаар ярьж байхад монголчууд огт өөр юм ярих жишээтэй.

-Тэгээд одоо бидэнд ямар сонголт байна вэ?

-Төрийн өмчийн байгууллагуудыг хувьчлах нь зөв менежментийн асуудал юм. Мэдээж, төрийн өмчөөрөө хөл дээрээ боссон улсууд бий. Өмнөд Солонгос, Сингапурыг нэрлэж болно. Эдгээрээс зөв толгойнууд гарч ирдэг. Манайх одоохондоо хуучин толгойнууд нь үлдчихээд зөв зүг рүүгээ явах гэж хэчнээн хичээсэн ч нэгэндээ шүүмжлэл хэлж чаддаггүй, шийтгэж чаддаггүй. Энэ бүхнийг цэвэрлэх цэвэр улстөрчид нь одоо бэлтгэгдэж байгаа. Би тэдэнд их найдаж байна. Тэд зоригтойгоор төрийн өмчийн компаниуддаа шударгаар ажиллах нөхцлийг бий болгоно. Тэгэхгүй бол төрийн өмчийн компаниуд нь бусдыгаа хорлоод байна шүү дээ. Дампуурахаар нь мөнгө өгөөд босгочихно. Гэтэл хувийн компани дампуурвал хэн ч мөнгө өгөхгүй л байхгүй юу. Үүнээс гарах хамгийн зөв механизм бол хөрөнгийн биржээр дамжуулан төрийн өмчийн байгууллагуудыг хувьчлах. Хөрөнгийн зах зээл өөрөө өөрийгөө сайжруулах механизмтай, нээлттэй, хамгийн шударга. Цаашлаад ард түмэн нь цалингаасаа гадуур орлоготой болох боломж. Ихэнх нь л сая төгрөгийн цалин хараад сууж байгаа бол хөрөнгийн биржид хувьцаан дээр тоглох, ханшийн зөрүүнээс ашиг олох боломж нь байна. Жишээ нь, Тайванд нийт хүн амынх нь 66 хувь нь хөрөнгийн биржээсээ хоёрдогч орлогоо олж байна. Энэ механизм манай улсад удахгүй бий болно. Монголын ирээдүй сайхан байгаа.

-Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг Засгийн газар УИХ-д өргөн барьсан. Энэ удаагийн ээлжит бус чуулганаар батлах мэдээ байна. Энэ хуулийг зарим нь сайшааж байхад нөгөө хэсэг нь улстөрчдийн ашиг сонирхлын зөрчил агуулсан бас жижиг, дунд үйлдвэрлэгчдийг дарах хууль болох нь гэж хардаж байна?

-Миний бодлоор энэ хамгийн чухал хууль. Дотоод, гадаадын хөрөнгө оруулагчид айдасгүйгээр хөрөнгө оруулалт хийж, 10-20 жилийн дараа ирэхэд үр шим нь гарсан байгаасай гэж хүсч ирдэг. Монголд одоо болтол урт хугацааны хөрөнгө оруулалт байсангүй. Нам солигдож, эдийн засаг дайвалзахаар хөрөнгө оруулагч хохироод байж болохгүй. Урт хугацааны хөрөнгө оруулалт Монголд хийгдэхийн тулд тогтвортой хууль эрх зүйн орчин зайлшгүй хэрэгтэй. Харин манай бизнесийн монополиуд гэхээр их цөөхөн байгаа. УИХ-ын даргын хэлснээр Хөрөнгө оруулалт хуулиар жижиг, том гэлтгүй бүх компани, их бага гэлтгүй хөрөнгө оруулагчдад тогтвортой байлгах гэрчилгээ олгоно гэж хэлсэн. Энэ бол миний сонссон сүүлийн мэдээлэл. Зарим хүн таван тэрбумаас таван их наяд төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийсэн хүнд гэрчилгээ олгох нь бусад үйлдвэрлэгчдийг орхигдуулсан хэрэг гэж шүүмжилж магадгүй. Юутай ч хэрхэн батлагдахыг нь харъя.

-Тэгвэл томоохон хөрөнгө оруулалт хийсэн компанид энэ хуулийн тогтвортой байдал үйлчлэх гээд байна гэсэн хардлагыг та хэрхэн тайлбарлах вэ?

-Таны хэлсэнчлэн таван их наяд төгрөг хүртэлх хөрөнгө оруулалт гэвэл Монголд ийм хэмжээний бэл бэнчин гаргах 10-20 компани л бий. Тэглээ гээд муудаж шалихгүй байх. 1990 оноос дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн эдийн засгийн гурван загвар байгаа. Нэг хэсэг нь баячуудаа дэмжье гэсэн, нөгөө хэсэг нь нийтээр нь дэмжье гэсэн, гурав дахь нь тэнцвэртэй байя гэсэн агуулгатай байгаа юм. Тухайн үеийн нөхцөл байдлаас болоод аль нь хэрэгтэй гэдгийг хүмүүс бас харж байгаа. Юм хийгээд сурчихсан “Самсунг” зэрэг корпорациа Өмнөд Солонгос шиг дэмжээд дэд бүтэц, ажлын байраа шийдсэн жишээ байна. Манай улсын хувьд үндэсний том компаниуд бүгд л Монголынх. Тэд л эх орондоо том хөрөнгө оруулалт хийнэ шүү дээ. Мэдээж, бүгдийг нь дэмжиж болох ч явж явж нөгөө л том компаниуд нь том, урт хугацааны хөрөнгө оруулалт хийдэг шүү дээ. Монголчууд цөөхөн юм чинь чаддаг компаниудад нь боломжийг нь өгөх л хэрэгтэй. Эцсийн дүнд цаана нь монгол айл ажлын байр, хуримтлалтай болоход дэмтэй. Юмаа чаддаг компанийг сонгодог хамгийн чухал зүйл нь тэдний менежментэд байгаа юм.

-Гэхдээ Татварын багц хуулийг өөрчлөх гэж байгаа болохоор Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг яаралтай баталж томоохон компаниуд нь татварын орчноо тогтворжуулах гэж байна гэсэн яриа гараад байх юм?

-Цаад утгаараа энэ чинь төрд сууж байгаа бизнесмэнүүдийн ажил. Тийм учраас Татварын өршөөлийн хуулийг төрд суугаа бизнесмэнүүд ярьж байгаад гаргачихсан шүү дээ. Эдийн засаг өөрөө бизнесмэнүүдийнхээ нуруун дээр явдаг учраас хамгийн ашигтай зүйлийг өөрсдөдөө зориулж хийдэг. Үүнийг би дүүрсэн хэрэг гэж боддог болсон. Татвар төлж байгаа мөнгийг нь хэн нэгэн идэж уугаад байгаа учраас хяналтаа төрд тавих гэж, хоёрдугаарт мэдээллийн эх үүсвэр дээр очиж байна. Гуравдугаарт өөрт нь юу ашигтай байгаа учраас төрд гарах гэж улайраад байна. Харин төрд ямар ашиггүй болчихвол хэн ч очихгүй. Тэгэхээр мэдээж хардаж болно. Гэхдээ үүнийг энэ том компаниудад ажиллаж байгаа хүмүүс зөв л гэж харж байгаа. Татвар нь багасахаар цалин нь өснө гэж тэд найдаад сууж байгаа. Цэвэр улстөрчид нь харин үүнийг эсрэгээр нь хянаад суух хэрэгтэй. Энэ хоёр хоорондоо холбоотой байж болно. Цаад агуулгаараа тэд чинь монгол хүмүүс шүү дээ, эх орныхоо төлөө л ажиллана гэж найдаж байна. Тэгэхээр аль болохоор учрыг нь олж байж хардаасай гэж хүсч байна. Хэдийгээр тэд татвараас хөнгөлүүллээ гээд тэр хөрөнгө оруулалт нь эх орондоо л шингэнэ шүү дээ.

-Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт гацаад бүхэл бүтэн улсын Засгийн газрын төлөөлөл гадаадын компанийн өмнө хүндхэн байдалд орчихлоо. Энэ юутай холбоотой юм бэ?

-Бид өөрсдөө олигтой юм хийж чадаагүй учраас хэн нэгний өмнө бөхөлзөхөөс аргагүй болчихлоо. Бид өөрсдийгөө тэжээж чадах чадалтай болчихвол гэдийж болно л доо. Тийм ч учраас одоо ганц компанийн өмнө бөхөлзөөд байна. Нөгөө компани нь угаасаа манай улсаас илүү менежменттэй яваад байна шүү дээ. Мэдээж, энэ бол улс орны хувьд ичгэвтэр асуудал.

-Анхнаасаа хөрөнгө оруулалтын гэрээнд тусгасан дүнгээ “Рио Тинто” өсгөөд байгаа юм биш үү. Энэ талаар манай талаас ч олигтой мэдэгдэл хийхгүй юм?

-Ил тод биш учраас л ийм маргаан гараад байгаа юм. Яагаад ил тод биш байх сонирхолтой байна гэхээр хэн нэгний ашиг сонирхол тэнд байгаа. Яагаад гэрээнд зааснаасаа илүү өндөр дүн хэлээд байгааг нь асуугаад, бүр болохгүй бол шүүхэд өгнө шүү дээ. Гэтэл тэгэхгүйгээр цаагуураа л бужигнаад байна. Одоо бидний зүгээс чадах юм бол гэрээг нээлттэй ил тод болгож, дахиад алдахгүй байх явдал юм.

-Оюутолгойн хөрөнгө оруулалт гацчихаар манай зах зээлд валютын ханш өсчихлөө. Ер нь цаашдаа ханш өсөх үү, буурах уу. Бодит байдал ямар байгаа бол?

-Өмнөх жилүүдэд валютын ханш өсдөг л байсан. Хавар өсдөг, намар өсдөг л байсан. Худалдаа, барааны эрэлт ихэсчихээр ингэдэг л байсан. Буцаад буурдаг л байсан. Харин одоо яагаад буурахгүй байна вэ гэдэг нь асуулт болчихлоо. Ер нь ханш буухгүй оргиод байна. Манай улс түүхэндээ анх удаагаа их том хөрөнгө оруулалтуудыг хийчихсэн. Зөвхөн Оюутолгойгоос хамааралтайгаар энэхүү ханшийн зөрүү гарсан гэж бодохгүй байна. Бондын мөнгө, үүнийг дагасан барилгажуулах төсөл явагдаад эрэлтээ даахгүй байна. Өмнө нь худалдаанаас үүссэн валютын ханшийн өсөлт байсан бол одоо хөрөнгө оруулалтаас үүдсэн ханшийн өсөлт болчихлоо. Тэгэхээр энэ ханш буурахгүй. Яагаад гэвэл барилгаа дуусгахын тулд тухайн хүн юань өндөр ханштай байсан ч хамаагүй аваад ажлаа хийхээ л бодно. Өмнө нь ханш өсөөд байхаар хүмүүс урдаас наймаа хийхээ больчихож болж байсан. Нэгэнт одоо барилга нь хоёрдугаар давхрынхаа ажилд орчихсон, үйлчилгээгээ эхэлчихсэн болохоор хийхээс аргагүй. Тэдэнд ам.доллар хэрэгтэй байгаа. Бондын мөнгөө бүгдийг нь гаргачихсан. Нөөцийн “ногоон” нь хүрэхгүй байна. Барилгаа зогсоочихвол уг нь ам.доллар унана л даа. Гэхдээ нэгэнт эхэлчихсэн хүмүүс дуусгахаа л бодно. Дээрээс нь намар болоод ургац хураана, оюутны сургууль хичээл гээд хамаг юм нь давхцаж байна. Тэгэхээр миний харж байгаагаар ханш он гараад хавар хүртэл буурахгүй байх. 2000 ч хүрэх байх. Хүн болгонд байр өгнө гээд амалчихсан болохоор эрэлт нь буурахгүй байна. Барилга нь баригдаж дуусдаггүй, тоосго нь хүртэл үнэд ороод байна. Ацан шалаанд орчихлоо.

-Тэгвэл одоо ямар гарц байна вэ?

-Ганц гарц нь ам.долларын нөөцийг ахиулах. Тэгж байж ханш буурна. Бидний хувьд валютын урсгалын гол нь хөрөнгө оруулалт, экспорт, тэр дундаа зэс, нүүрс байсан. Гэтэл нүүрсний зах зээл нь уначихсан. Манай улс Тавантолгойгоо ашиглаад байгаа боловч тэр нь өрөнд яваад байгаа. Сая Зүүн Цанхи ашиглалтад орсон гэж байгаа. УИХ-ын гишүүдийн тооцоогоор Оюутолгойгоос орж ирэх гэж байсан экспортын хэмжээний мөнгийг нүүрсний экспорт нөхнө гэж байна. Тавантолгойгоос орж ирсэн ам.доллараар нөхнө гэхээр яалт ч үгүй ирэх хавраас наашгүй шүү дээ. Хамгийн том асуудал нь бид одоо хэр нүүрсээ машинаар зөөж байгаа. Гэтэл Хятад улс манайхаас илүү Австралиас аваад байна. Усан замаар зөөгөөд, төмөр замаар тээвэрлчихэж байна. Тэгэхээр бид тээвэрлэлтээ шийдэх хэрэгтэй байна. Яаралтай төмөр замаа бариад, менежментээ ярих ёстой. Төрийн менежмент хэзээ ч үүнийг барахгүй. Өөрөөр хэлбэл, зардлаа багасга гэсэн үг.

-Улсын төсвөө танаж зардлуудаа багасгах тухай яригдаад байна?

-Төлөвлөсөн зардлаа багасгах нь зөв. Орлого нь байхгүй юм чинь өөр аргагүй. Валютын ханш ойрдоо буухгүй байх аа. Дэлхийн эдийн засгаас гадна бид өөрсдөө Оросоос бензинээрээ, хоолоороо Хятадад гавлагдчихаад байна. Томоожоогүй эдийн засаг ийм байдалд орчихоод байна.

-Тэгвэл та бизнес эрхлэгчид болоод хувь хүмүүст хандаж ханшийн талаар ямар зөвлөгөө өгөх вэ?

-Одоо наймааны, бүр цаашлаад үйлдвэрлэлийн үе дуусч байгаа. Яагаад гэхээр бид Хятадтай адилхан скочийг тэднээс хямдхан үйлдвэрлэж чадахгүй. Одоо юу хөгжих вэ гэхээр, санаачлага хөгжинө. Энэ нь бүтээгдэхүүний өртгийг бууруулна. Гэтэл манайд аль 10-аад жилийн өмнө баруунд актлагдсан технологи л орж ирж байна. Тэгэхээр бид яаж дэлхийтэй өрсөлдөх юм бэ. Иймд хамгийн чухал салбар нь мэдээлэл болоод шинжлэх ухаан. Бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн салбар манай улсыг амжилтад хүргэхгүй гэдгийг томоохон эдийн засагчид маань хүлээн зөвшөөрөөд байна. Монголд санаачлагчид, манлайлагчид хэрэгтэй байна.

ЗУУНЫ МЭДЭЭ