2013-09-23-Манай улсын эдийн засгийн нөхцөл байдал ямар хэмжээнд хүрчихээд байна вэ. Юутай ч хямралаас
гарахын тулд ээлжит бус чуулганыг хуралдуулж эхэллээ?
-Эдийн засгийн нөхцөл байдал хүндэрлээ гэдэг дээр бүгд санал нэгдмээр байгаа юм. Гэтэл зарим хүн хүндрээгүй, зарим нь хүндэрсэн гээд зөрөлдөөд байгаа. Хүндрээгүй гэж хэлж байгаа хэсэг нөхдүүд өөрсдийн тарьсан балгаа далдлах зорилгоор л тэгж байгаа хэрэг. Бодит байдал дээр эдийн засаг хямраагүй гэж хэн ч хэлэхгүй. Эдийн засаг хүндэрсэн үү, худалдан авалт буурсан уу гэдгийг захын дэлгүүрийн худалдагчаас асуу л даа. Хэлээд л өгнө. Гаднын хөрөнгө оруулалт 42 хувиар буурлаа. Өргөн хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний үнэ өссөн.
Бараг төмс, луувангаас бусад хүнсний бүтээгдэхүүнүүд өсөлттэй байгаа. Өөрөөр хэлбэл, иргэдийн олсон орлого нь сарынхыг бүү хэл өдөр тутмын хэрэгцээгээ хангаж чадахгүй болчихоод байна. Тэгэхээр миний харж байгаагаар эдийн засгийн хямрал яах аргагүй нүүрлэчихээд байна.
-Тэгвэл юунаас болоод хямраад байгааг та тооцож үзэв үү. Эцсийн дүндээ гол шалтгаан нь юу байх юм?
-Хямралд олон шалтгаан байна гэж тооцсон. Юуны түрүүнд Шинэчлэлийн Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагаа зүй зохистой байна уу, үгүй юу гэдгээс хамгийн их хамаарна. Яахав Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагаанд зөв, зохистой зүйлүүд байна. Гэхдээ буруу зүйл ч бас их байна.
Ерөнхийдөө шинэчлэгчид “татварын орчин тогтворгүй явж ирлээ, өмнөх Засгийн газрын хийсэн алдаатай бодлогын үр дүн” гэж ярихаас өөр зүйл хийхгүй байна. Алдаатай болгоныг бусад уруу чихэх гэсэн ийм л ажил явуулаад байна шүү дээ. Угаасаа улс орны эдийн засгийн хямрал, ард иргэдийн амьжиргаа зэрэг бүх зүйл төр засгийн бодлого шийдвэрээс хамаардаг биз дээ. Тэгэхээр мэдээж энэ хямрал Засгийн газрын буруу, овлигогүй бодлогоос үүдэлтэй. Тэгээд ч Монгол Улсын гадаад харилцаа, эдийн засгийн бодлого нь эмээлийн хоёр бүүрэг шиг хамтдаа байх ёстой.
-Та энэ асуудалд арай өөр өнцгөөс хандаад байх шиг. Таны УИХ-ын ээлжит бус чуулган дээр хэлж байсан үгийг санаж байна?
-Би энэ бүх зүйлийг арай өөр өнцгөөс бодоод байгаа юм. Хэдийгээр гарах гарцыг хайж ээлжит бус чуулганыг хуралдуулж байгаа ч яаралтай авч хэрэгжүүлэх өөр арга юу байна гэдгийг бодох ёстой л доо. Заавал гаднынхны гар харахгүйгээр хүндрэлээс гарах боломж бий. Тиймдээ ч өөрсдөө зөв оновчтой бодлого гаргаж, эдийн засгийн эерэг үр дүн дагуулах бодлого шийдвэр гаргах бүрэн бололцоотой гэж үзэж байгаа. Тухайлбал, манайд төрийн өмчит 94 аж ахуйн нэгж бий. Тэдгээрээс эдийн засгийн үр ашигтай ажиллаж байгаа нь ёстой хуруу дарам л цөөн байх.
Яахав томоохон үйлдвэр гэдэг утгаараа “Эрдэнэт” ашигтай ажиллаж байж болох юм. Бусад нь бол хэцүү дээ. Одоо эдийн засгийн үр ашигтай ажиллаж, улсдаа татвар төлж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийнхээ татварын мөнгийг үр ашиггүй ажиллаж байгаа аж ахуйн нэгжүүдийн алдагдлыг нөхөөд л явж байна шүү дээ. Энэ бол чөлөөт эдийн засагт шилжчихээд 23 жил болж байгаа бидний хувьд асар том эмгэнэл. Тиймээс л зайлшгүй өөрчлөлт, шинэчлэлт хийх ёстой гээд байгаа хэрэг. Мэдээж стратегийн ач холбогдол бүхий зэсийн үйлдвэр бол төрийн өмчит байх ёстой. Харин бусдыг нь хувийн менежментэд шилжүүлээд хувьчлах ёстой гэж үзээд байгаа хэрэг.
Намайг ингэж хэлснийг өөрийнхөө бизнесийн салбарт ашигтай зүйл хийх нь гэж хардаж болно. Эцсийн дүндээ надад тийм ашиг сонирхол байхгүй гэдгийг хариуцлагатайгаар хэлье. Тэгэхээр миний гол санаа бол өөрсдөөсөө хамаарах, өөрсдийнхөө бололцоонд тулгуурлан, шийдвэрлэчих бодит арга зам юу байна гэдгийг тооцоолох. Ингэхдээ аж ахуйн нэгжүүдийнхээ асуудлыг эргэж нэг харах ёстой л гээд байгаа юм.
-Эдийн засгийн хямралын хажуугаар Засгийн газар үргүй зардал их гаргасан гэж эдийн засагчид шүүмжилж байна?
-Засгийн газрын хийж байгаа ажлуудын буруу зөвийг хүмүүс их ярьж байна лээ. Шинэчлэгчид маань өөрсдөө л болж, бүтэж байна гээд байгаа болохоос биш юу хийж, яаж шоудаад байгааг нь ард түмэн харж байна шүү дээ. Үргүй зардал маш их гаргалаа. Зарим нэг томоохон бүтээн байгуулалтын тооцоо судалгааг хийхдээ өртөг зардлыг нь өндрөөр үнэлж тендэрт оруулах жишээтэй.
Эхнээс нь төгсгөл хүртлээ зохион байгуулалттай луйврын ажил хийгээд байна. Гэтэл татвар төлөгчид, хүрз жоотуу бариад хөдөлмөрлөж байгаа хүмүүс маань аль болох өртөг зардлаа бууруулж, ашиг орлогоо нэмэгдүүлж, үйлдвэр, үйлчилгээнийхээ цар хүрээг тэлэх гэхчилэн эрүүл сэтгэхүйгээр ажиллаад байдаг. Төр нь үрэлгэн төсөв батлаад хаа хамаагүй цацаж байгаа нь харамсалтай.
Одоо төсвийн орлого 1.5 их наядаар тасарчихсан ийм л байдалтай байна. Уг нь өмнөх Засгийн газрууд өнөөдрийн энэ хууль эрх зүйн орчинд үйл ажиллагаагаа зохицуулан явуулж болоод л байсан. Гэтэл яагаад өнөөдөр болохоо байчихав.Үүнийг ул суурьтай эргэж харах хэрэгтэй.
-Гадаад өр нэмэгдсэн гэдэгтэй хэн ч маргахгүй биз. АН-ын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбатын ярьж байгаагаар өмнөх Засгийн газрын хийсэн өрийг дарах гэж ийм байдалд хүрлээ гэсэн. Энэ асуудалд аль ч хүчин улстөржихгүй байх нь зөв гээд байна лээ. Ингэхэд ер нь ард түмэн хэнд нь итгэх болж байна аа?
-Харин тийм. Ард түмний толгойг эргүүлсэн л зүйл болоод байна л даа. Би дээр хэллээ. Эдийн засаг хүндэрсэн гэдэг дээр санал нэгдэх хэрэгтэй гэж. Тэгээд ер нь эдийн засаг хүндрээгүй юм бол яах гэж УИХ-ын дарга ээлжит бус чуулган хуралдуулсан байж таарах вэ. Нөхцөл байдал сайнгүй байгааг хэлэх хүн олон бий. Тэгээд нөхцөл байдал иймдээ тулчихаад байхад эрх баригчид төсвийн тодотгол хийх талаар ам ангайсангүй. Төсвийн зарлага 1.5 их наядын хоцрогдолтой байна гэдэг нь тодотгол хийх шаардлагатайг хэлээд байна шүү дээ. Юм л бол өмнөх Засгийн газар гэж улстөрийн өнгө аясаар асуудалд ханддаггаа болих хэрэгтэй.
Аливаа асуудалд сөрөг хүчний байр сууринаас хандаж эрх баригчдын зүгээс явуулж байгаа бодлого, шийдвэрүүдээс илүү өөр ямар хувилбар байна. Тэр хувилбаруудыг гарган тавьж өрсөлдүүлж “Наадах чинь буруу, бидний яриад байгаа энэ бодлого, шийдвэр зөв оновчтой” хэмээн ажил хэрэгч байх нь л парламентын гол үнэт зүйл гэж хараад байгаа юм. Магадгүй эрх баригчдын гаргаж байгаа хувилбар хамгийн зөв, оновчтой шийдэл байвал бид үүн дээр заавал улстөржөөд маргалдаад байх шаардлагагүй. Дэмжээд явах нь бидний үүрэг. Яагаад гэвэл бид чинь ард түмний сонголтоор л гарч ирсэн. Аливаа төр Засгийн бодлого шийдвэр ард түмнээ АН, МАН- ын сонгогч гэж ялгахгүй.
Бүгдэд нь эрх тэгш үйлчилнэ. Тэгэхээр зөв оновчтой зүйл дээр дэмжээд явна. Харин үнэхээр болж, бүтэхгүй зүйл хийгээд явбал эсрэг байр суурьтай байгаагаа хэлнэ биз дээ. Угаасаа ингэж зөв бурууг хэлж сануулах нь сөрөг хүчний үүрэг юм чинь. Тэгэхээр АН-ын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбатын хэлж байгаатай санал нийлэхгүй байна. Нэг зүйлийг нэмж хэлэхэд Засгийн газрыг Шинэчлэлийнхэнд хүлээлгэж өгөхдөө нэмэх баланстай л үлдээсэн шүү дээ.
-Монголбанк, Засгийн газар, Сангийн яамны эдийн засгийн мэдээллүүд зөрүүтэй байгаа гэж шүүмжилж байна. Энэ талаар танд ямар мэдээлэл байна вэ?
-Үнэндээ надад ямар ч бодит мэдээлэл алга. За надад гэхээ больё л доо. Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Б.Гарамгайбаатарт энэ эдийн засгийн томоохон үзүүлэлт, мэдээлэл байхгүй байна гээд бод доо. Б.Гарамгайбаатар дарга “Чингис” бондын үлдэгдэл яг төд үлдсэн гээд хэлчихэж чадаагүй.
Өөрөө ч сонин хэвлэлд энэ тухайгаа хэлсэн л байна лээ. Янз бүрийн статистик үзүүлэлтүүд яриад өссөн,буурсан гээд байх юм. Ядаж байхад Эдийн засгийн хөгжлийн сайд нь “Манай улс эдийн засгийн өсөлтөөрөө дэлхийд тэргүүлэх 10 оронд багтсан” гэж байх юм. Хаана байгаа эдийн засгийн өсөлт вэ. Юу хэлж, ярьж байгаагаа мэдрэх хэрэгтэй шүү дээ. Янз бүрийн тооцоо, судалгаагүй тоо ярьж ард иргэдээ төөрөгдүүлээд байгааг ойлгохгүй юм.
-Эрх баригчдын буруутай үг, үйлдлээс болж ард түмэн хохирдог. Тэгээд энэ бүхэнд хэн хариуцлага хүлээх юм бэ?
-Төрийн бодлого боловсруулж байгаа, хууль тогтоох дээд шатны байгууллага болоод өнөөгийн болон өмнөх Засгийн газар л хариуцлага хүлээнэ. Гэхдээ би өмнөх парламентад суугаагүй, надад хамаагүй гэж хэлж болохгүй. Яагаад гэвэл Монгол төрийн залгамж халаа гэж байх ёстой. Тэр зарчмыг бүгдээрээ л баримтална. Хамгийн гол нь бид үүсээд байгаа нөхцөл байдалд зөв үнэлэлт, дүгнэлт өгч оновчтой арга замыг эрэлхийлэх хэрэгтэй.
Түүнээс бие биенээ хэмлэж, хэрэлдээд байвал эцсийн дүндээ ямар ч бодлого шийдвэр гаргаж чадахгүй. Улстөржих асуудал байлгүй л яахав. Зөвхөн МАН- ын бүлэг учиргүй бүх зүйлийг улстөржүүлээд, бужигнуулаад байгаа юм байхгүй шүү дээ. Зөв оновчтой зүйл дээр шийдээд явъя л гэж байгаа. Гэтэл тэд Ардын намын “буруу” гэсэн шат дараатай бодлогын пиарыг хийгээд байна. Уг нь ийм явуургүй аргаа болчих хэрэгтэй. Үнэхээр алдаа гаргачихсан бол түүнийгээ хүлээн зөвшөөрч ард иргэдийнхээ эрх ашигт нийцсэн ухаалаг уучлалыг хэлэх л хэрэгтэй. Тэгэхгүй буруугаа бусад уруу чихээд байгаа нь инээдтэй хэрэг.
-Ардын намын бүлэг ч гэсэн пиар хийж болно шүү дээ. Эдийн засгийг ийм хүнд байдалд үлдээгээгүй гэдгээ яагаад баталж болохгүй гэж?
-Яг ийм хямралтай, эдийн засгийн асуудал хүндэрч байгаа нөхцөлд сөрөг хүчний байр суурь бол эрх баригчдаасаа илүү байх ёстой. Сөрөг хүчинд учир дутагдалтай зүйл байна л даа. Асуудалд маш удаан хандаж байна. Бид эдийн засгийн хямралаас гарах хамгийн зөв, оновчтой гэсэн хувилбаруудыг гаргаж чадахгүй байна. Бид ч бас өөрсдөөсөө алдаа, дутагдлаа харах ёстой. Түүнээс дадлага, туршлагатай, төрийн эрхийг олон жил барьсан гээд бидэнд гийгүүлээд байх юм алга. Алдаа дутагдал бий. Хамгийн гол алтан зарчим болох улстөржих, улстөржихгүй гэдэг асуудлаа ялгаж, салгая л гээд байгаа юм.
-УИХ-ын ээлжит бус чуулганаар эдийн засгийн хувьд чухал ач холбогдолтой хуулиудыг хэлэлцэж эхэллээ. Гэхдээ цаг хугацааны хувьд жаахан давчуу байна уу даа гэж харахаар байна?
-Энэ удаагийн чуулганаар дөрвөн том бодлогын хууль орж ирлээ. Гэтэл эдийн засгийн хүндрэлийг шийдвэрлэх хуулиуд мөн юм аа гэдэг дээр парламент санал нийлж чадахгүй байна. Энэ нь асуудал дагуулаад эхэлсэн. Яагаад Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль гаргах шаардлагатай байгаа юм, яагаад Урт нэртэй хуульд өөрчлөлт оруулах гээд байгаа юм гэдэгт санал нэгдэж чадахгүй байна. Юм л бол өмнө нь чи ингэж байсан, тэгж байсан гэдэг л зүйл ярьж сууна.
Эдийн засгийн байнгын хорооны хуралдаан дээр суулаа. Өдөржингөө л хэрэлдлээ. Тэнд ямар ч ажил хэрэгч шийдвэр, бодлого ярьсангүй. Бодит нөхцөл байдал үүсчихээд байхад бас л худал ярьсаар л. Эрх баригчид зүгээр хүний нүд хуурах ажил хийж байна. Эдийн засгийн хамааралтай тоон үзүүлэлтүүд бүгд зөрүүтэй. Нэг яамны дарга хэлэхдээ өөр, сайд нь ярихдаа бас нэг өөр. Сүүлдээ бид ч энэ тооныхоо учрыг олохоо байлаа. Үнэн яриад байгаа юм уу, худлаа яриад байгаа юм уу бүү мэд.
- Алтан шаахай өмсөвч алцан майга нь хэвээрээ гэдэг үг байдаг даа. Түүнтэй адил хэдий шинэ хууль гаргаж, шинэчилсэн ч гэлээ манайд хөрөнгө оруулалт эргээд орох магадлал хэр байгаа бол?
-Ний нуугүй хэлэхэд бид үнэхээр арчаагүйдээ л ийм хууль гаргаж байна шүү дээ. Хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг монгол эр хүнтэй зүйрлэх юм бол “Би ярьсан хэлсэндээ байж чадна аа” гэдэг л хууль гаргаад байна. Анхнаасаа ийм юм байх ёсгүй. Монгол төрийн бодлого гэж байна. Өнөөдөр Монгол төрийн ааш аяг ямархуу байхаас бид хөгжих үү, эс хөгжих үү гэдэг асуудал хөндөгддөг болчихож. Яагаад гэвэл бид чинь газарзүйн байршлын хувьд хоёр их гүрэнтэй хил залгаа.
Бидний бүхий л үйл хөдлөл хүссэн, хүсээгүй энэ хоёр гүрнээс хамааралтай. Зарим хүмүүс хавчигдмал, боогдмол газар зүйн байршилтай гэж ярьдаг. Харин би тэгж бодохгүй байгаа. Баруун, Зүүн Европ талдаа Орос Улс бол асар том зах зээл. Хятад ч гэсэн бас л том зэх зээл. Дэлхийн нийт зэсийн хэрэглээний 40 хувийг Хятад дотооддоо худалдан авч шингээдэг. Тэгэхээр бусад ямар ч оронд байхгүй давуу тал бидэнд л байна.
-Харамсалтай нь бид тэдгээр том зах зээл рүү зоригтойхон алхаад орчихож чадахгүй л байна шүү дээ?
-Евро Азийн геополитекийн тоглогч ч болж чадахгүй байна. Энэ сарын 26-28-ны хооронд Хятадын Сянь хотод Евро Азийн томоохон эдийн засгийн форум болох гэж байна. Би Евро Азийн гэдгийг нь олцлон хэлж байна шүү дээ. Гэтэл энэ томоохон уулзалтад манайхаас яамны газрын дарга нь явж байх жишээтэй. Бусад улс орнуудын төрийн удирдагчид тэнд очиж байна. Энэ бүхэнд ерөөсөө ач холбогдол өгөхгүй байна.
Өөрсдөө ингээд байхаар хэн бидэнтэй хамтарч ажиллая гэж ирэх юм бэ. Энэ хоёр хөрш Монголын баруун, зүүн хилээр дэд бүтцээ хийгээд эхэлчихлээ. Ингээд байхад эрх баригчид Монголгүйгээр Евро Ази хөдлөхгүй юм шиг өрөвдмөөр ойлголттой яваад байх юм. Харин манайх бол овлигогүй зангаасаа болж эдийн засгаа хэцүүдүүлчихээд байгаа юм. Хойд Солонгосыг хөгжлөөрөө их тааруу л гэж ярьдаг юм билээ. Гэхдээ тэр улсад шинжлэх ухаан, техник агуу хөгжчихсөн. Өнөөдөр бид дотооддоо гар утас үйлдвэрлэж байгаа бил үү. Гэтэл тэнд өөрсдөө үйлдвэрлэж байна.
-Нээрээ “Чингис” бондын зарцуулалт юу болсон бэ. Зарцуулалтын талаар тодорхой мэдээлэл ямар ч гишүүнд алга. Зарим хүмүүсийн хэлж байгаагаар хаа, хамаагүй зүйлд цацаад дууссан гэх юм. Уг нь зарцуулалтад хяналт тавих ажлын хэсэг байгуулсан биз дээ?
-Хяналт тавья гээд УИХ- аас ажлын хэсэг гаргасан. Гэтэл тэр ажлын хэсгийг ажиллуулах боломж олгоогүй. Ээлжит чуулган эхлэхээр энэ шаардлагуудаа дахин тавина гэж бодож байгаа.
-Бас “Самурай” бонд гаргах талаар яриад эхэллээ?
-Аливаа асуудалд дэс дараалалтай хандах ёстой. Эхлээд 1.5 тэрбум ам.долларыг юунд зарцуулсан, одоо хэд нь үлдсэн гэдгээ нарийн гаргачихмаар байгаа юм. Өмнөх асуудлаасаа гараагүй байж дараагийн ажил уруугаа үсчээд байж болохгүй. Ядаж бүгдээрээ нэгдсэн мэдээлэлтэй болмоор байна. Тэгж байж дараагийн асуудлаа ярих нь зөв. Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга нь бондын зарцуулалтын талаар мэдээлэлгүй, ойлголтгүй байхад хэн мэдэх вэ дээ.
-Төр засгийг ийм хүмүүс удирдаж байгаа гэхээр харамсалтай юм?
-Би нэг зүйлийг байнга бодож явдаг л даа. Монгол Улсын үнэт баялаг бол алт, зэс, нүүрс огтхон ч биш. Харин бид өөрсдөө үнэт баялаг нь. Яахав эдийн засгийн үүднээс нүүрс, алт бол хамгийн чухал баялаг мөн. Гэхдээ монголын нийгэмд хөдөлмөрийн ур чадвартай, боловсролтой, хөдөлмөрлөх дуртай тийм л гоё баялгийг бий болгомоор байна.
Залуус маань хөдөлмөрлөх дургүй юм шиг санагдсан. Би Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яамны Дэд сайдаар ажиллаж байхдаа энэ талаар маш их судалгаа хийсэн. Ажлын байр нь бэлэн байдаг, очоод ажилд орох гэхээр гологддог. Бас ажлыг голдог. Ер нь манайд хөдөлмөрлөх хүсэл маш сул. Тэгээд би залуучуудын дунд “Хүсэл ба хясал” гэдэг судалгаа явуулсан. Судалгаанд 27 мянга 800 гаруй залуус оролцсон. Тэдний топ хүсэл юу байсан бэ гэхээр орон сууц. Тэгэхээр хүсэл дээр нь дөрөөлж хөдөлмөр эрхлэх хүслийг нь өдөөх бодлого явуулах нь зөв.
-Таны санаачлан өргөн барьсан хуулийн төслийн санаа байна шүү дээ?
-Би УИХ-ын гишүүн болоод тэр судалгаан дээрээ үндэслэж хуулийн төсөл боловсруулсан. Ёстой бодон, бодон хийсэн хуулийн төсөл байгаа юм. Хөдөлмөрийн зах зээл дээр шаардлагатай байгаа ажил мэргэжлийг харахаар 70 хувь нь МСҮТ төгсөгчдийн ажил, харин 30- хан хувь нь их, дээд сургуулийн төгсөгчдийн ажлын байр байдаг. Тиймээс залуучуудыг хөдөлмөрийн зах зээл болоод эрэлт нийлүүлэлттэй уялдуулж ажил мэргэжлээ сонгооч ээ гэж хэлэх байна. Ажил горилогч болоод ажлын байрны эрэлт нийлүүлэлтийг нийцүүлэх үүднээс энэ хуулийн төслийг боловсруулсан.
-Шинэчлэлийн Засгийн газар байгуулагдаад нэг жилийн ой болж байна. Гэтэл хийсэн, бүтээсэн, гаргасан бодлого шийдврийн хувьд хангалтгүй гэж шүүмжлүүлж байна. Тэгэхээр Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг дахин тавих уу?
-Мэдээж тааруухан дүн өгнө. Яахав ганц нэг зөв оновчтой шийдлүүд байна. Түүнийг нь дэмжиж байна. Харин Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудалд шат дараатай арга хэмжээ авна гэж бодож байгаа. Ерөнхий сайдын хууль зөрчсөн олон зүйл бий. Одоо Ерөнхий сайдыг харъя гэж бодож байгаа. Улстөр, нийгэм эдийн засагт үүсчихээд байгаа хүнд нөхцөлд ямар арга хэмжээ авах юм, түүнээс гарах арга зам нь юу юм, хууль эрх зүйн орчинд юу хийх, ямар өөрчлөлт хийж, юуг шинэчлэх, шинээр юу санаачлах гэхчилэн хийх ажлуудыг нь харъя.
Тэгээд цаашид итгэл өгч болох уу, үгүй юу гэдгийг бүгдээрээ хэлэлцмээр байгаа юм. Яг одоо Засгийн газар өөрийн эрх мэдлийн хүрээнд зөв оновчтой шийдвэрүүдийг гаргамаар байна. Ядаж л миний дээр хэлсэн аж ахуйн нэгжүүдийнхээ асуудлыг хэлэлцмээр байна. Ингээд бүгдийг нэгтгээд нэг хараад үзье. Цөөнх байр сууриа илэрхийлчихсэн. Эдийн засаг хүндэрнэ гэдгийг өнгөрсөн дөрөвдүгээр сараас хойш сануулсаар ирсэн. Гэтэл Засгийн газар, Ерөнхий сайд тоож үзээгүй. Тэгээд эцсийн дүнд Ерөнхий сайдыг огцруулах асуудлыг манай бүлгийн гишүүд гаргасан ч олонхи огцруулах шаардлагагүй гэж үзсэн. Бид хэлдгээ хэлээд, хийдгээ хийсэн. Харин одоо АН өөрсдөө огцруулах саналыг оруулна биз.
-Төсвийн алдагдал төрийн данхар бүтцээс боллоо гэдгийг хэлж байгаа ч түүнд арга хэмжээ авах талаар ярихгүй байна л даа?
-Төрийн данхар бүтцийг хэрхэн зохих хэмжээнд байлгах талаар хуулийн төсөл өргөн барихаар бэлтгэж байгаа. УИХ бол үндсэн хоёр чиг үүрэгтэй. Хууль санаачлах буюу Засгийн газрын бодлого үйл ажиллагаанд хяналт тавих. Гэтэл одоо УИХ хоёр чиг үүргийнхээ нэгийг хэрэгжүүлж чадахгүй байна. Тэгэхээр би ямар хууль дээр ажиллаж байна гэхээр Төрийн байгуулалтын байнгын хороонд харьяатай Засгийн газрын бодлогын үйл ажиллагаанд хяналт тавих Дэд хороо байгуулах.
Дэд хороог зөвхөн сөрөг хүчнээс бүрдүүлэхгүй АН, “Шударга ёс” эвсэл, бие даагчид, Ардын нам, тэр тусмаа мэргэжлийн хүмүүсээр бүрдүүлж ажиллуулах. Яахав хууль батлагдаад хэрэгжих хүртлээ Дэд хороо ажлаа хийгээд л явна биз. Ингэснээр парламент, парламентаараа, Засгийн газар нь Засгийн газраараа явах боломжтой. Цус холилдохгүй, нэг хөнжилд орохгүй явж болно.
-Тэгвэл төсвийн алдагдлын тухайд?
-Баруун гараараа юм өргөөд дийлэхгүй бол зүүн гараа оруулна даа. УИХ, Засгийн газрын үйл ажиллагаа тийм л болчихоод байна. Тэгэхээр миний өргөн барьж байгаа дараагийн хуулийн төсөл бол наадах чинь.
-Гэхдээ батлагдах эсэх нь хэцүү л юм байна?
-Батлагдах магадлал тун хэцүү, гэрэл гэгээ харагдахгүй байна. Гэхдээ үүнийг хийж, батлуулах нь миний үүрэг учраас батлуулахын төлөө л ажиллана даа. Ард иргэдээ төлөөлж сонгогдсон эрхэм гишүүд маань улстөрөөс ангид эрүүл, саруул ухаанаар харж чадах юм бол дэмжих байх л гэж найдаад байгаа шүү дээ.
-Эрх ашгаа өмнөө тавьсан хүмүүс бол дэмжих кноп дарахгүй нь лав?
-Ямартаа ч хийдгээ хийе. Яахыг нь харж л байхаас.
Намын шинэчлэлийг ул суурьтай шинжлэх ухааны үндэстэй хийх ёстой
-Хоёулаа Ардын намын дотоод асуудал болоод шинэчлэлийн асуудал уруу оръё. 2012- 2013 оны удаа дараагийн сонгуульд Ардын нам, ялагдлаа. Хамгийн сүүлд Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн дараахан Ардын намд хөдөлгөөн байгуулагдаж намаа шинэчлэх талаар ярьж байсан залуусын дуу хоолой энэ намыг хөдөлгөөнд оруулсан?
-Шинэчлэл гэдгийг ул суурьтай, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй авч үзэх ёстой. Түүнээс юу, юугүй туг намируулаад жагсаал хийж дарга цэрэг рүүгээ дайрах асуудал биш. Яахав нийгэм адал явдалтай киноны гол үйл явдал шиг л зүйлийг хүсээд байгаа юм билээ. Би хувьдаа шинэчлэлийг тэгж ерөөсөө харахгүй байгаа. Тиймээс ч “Шинэчилье” нэгдсэн хөдөлгөөн байгуулагдсан. Энэ бол нам доторх бүтэц. Бидний хамгийн эхний тавьсан зорилго бол Бага хурлаа хуралдуулж Их хурлаа товлох асуудал байсан. Ингээд Бага хурлаа хуралдуулж Их хурлынхаа товыг гаргасан.
Мөн XXVII Их хурлаар хэлэлцэх асуудлаа баталсан. Хэлэлцэх асуудлын тухайд гэвэл МАН-ын цаашдын улстөрийн үзэл баримтлалд тулгуурласан Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн хөтөлбөрөө батлах ёстой. Би өөрөө намын дүрмийн ажлын хэсэг болоод хөгжлийн хөтөлбөр дээр сууж ажиллаж байгаа. Дахин хэлэхэд “Шинэчилье” нэгдсэн хөдөлгөөн бол намын доторх бүтэц. Түүнээс намаасаа салан тусгаарласан зүйл байхгүй. Харин “Шинэчлэлийн хороо” гэдэг бол тусдаа.
Тэд тусдаа өөр зүйл хийж байгаа. Тэрийг нь би буруу гэж бодохгүй байна. Намын дотоод ардчиллын хүрээнд өөр шинэ хувилбар гаргаж ирэг л дээ. Харин тэдний цаад санаа нь юу юм гэдгийг мэдэхгүй байна. Зарим хүмүүсийн ярьж байгаагаар албан тушаал гээд л байна лээ. Харин “Шинэчлье” нэгдсэн хөдөлгөөний залуус өдөр тутмынхаа үйл ажиллагааг хийгээд л явж байгаа. Бүх асуудал Их хурал дээр нээлттэй яригдана.
-Намын дүрмийн өөрчлөлтөө жаахан тодруулахгүй юу?
-Дүрэмд олон асуудал оруулахаар хэлэлцэж байна. Харин түүнийг хэрхэн шийдэхийг Их хурал эцэслэнэ. Тухайлбал, УИХ-ын сонгуультай уялдуулж нэлээн том өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй гэж үзсэн. 2012 оны УИХ-ын сонгуульд жагсаалтаар сонгогдсон гишүүд 2016 онд тойргоос сонгогдох гэх зарчмын дагуу ээлж дараатай явмаар байгаа юм. Энэ нь дүрэмд тусгах ёстой асуудлын нэг гэж бодож байгаа. Бас жагсаалтын тухайд ярихад Намын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн даргыг тусгайлан авч үзэх жишээтэй. Ерөнхийдөө залуус ачааны хүндийг үүрч, хариуцлага үүрэх ёстой гэдэг утгаараа намын аппаратад залуучууд түлхүү ажиллах ёстой гэсэн байр суурийг илэрхийлж байгаа.
-”Шинэчилье” нэгдсэн хөдөлгөөний залуусыг хэн нэгний даалгавраар хөдөлсөн. Мөн ашиг сонирхол, албан тушаалын төлөө тус хөдөлгөөнийг байгуулсан гэлцдэг?
-Би гадаадын хоёр их дээд сургуулийг төгссөн. Бас төрийн байгууллагад 10 гаруй жил ажилласан. Тодорхой хэмжээнд бэлтгэгдээд л явж байгаа. Тэгэхээр өөрийн гэсэн үзэл бодол, итгэл үнэмшил гэж нэг юм байна биз дээ. Түүндээ хөтлөгдөж явж чадахгүй хэн нэгэн хүний даалгавраар хөдөлж байвал намаа шинэчилье гэж явах шаардлага юу байгаа юм.
-Тэгвэл сонгуулийн удаа дараагийн ялагдлын шалтгааныг юу гэж харж байна вэ?
-Олон шалтгаан байгаа л даа. Авлигал, албан тушаалын асуудал бол Ардын намыг яах аргагүй муухай харагдуулсан. Гэхдээ МАН тэр чигтээ авлигачин, албан тушаалтны нам биш шүү дээ. Цөөн хэдэн хүмүүсийн хууль зөрчсөн, эрүүл бус үйлдлээс болж нам тэр чигээрээ муухай харагдсан.
-Ялагдалд хүргэсэн хариуцлагыг хэн үүрэх ёстой юм. Шинэчлэлийн залуус бас намын аппаратыг бүтцээр нь шинэчлэх ёстой гэсэн байх аа?
-Хариуцлага тооцох асуудлыг намын дүрмийн дагуу л шийдэх ёстой. Уг нь Бага хурлаар ярилцах байсан юм. Энэ удаад бид Их хурлаар шийдье гэсэн. Бүтцийн хэд хэдэн хувилбар ярьж байна. Мөн залуус маань бодлогын зөвлөл байгуулъя гэсэн. Бодлогын зөвлөлд ямар хүмүүс багтах вэ гэхээр Ардын намаас нэр дэвшиж Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан, Намын дарга, Ерөнхий нарийн бичгийн дарга нар багтана. Тэдний гол чиг үүрэг бол Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж зөвлөмж гаргах. Гэхдээ энэ нь намын бодлого биш.
-МАН төр иргэн хоёрыг холбох үүргээ гүйцэтгэж чадсан уу?
-Чадаагүй болоод л таван удаа ялагдчихаад байна. Ардын намд оносон зүйл бий, алдсан зүйл ч бий. Удаа дараагийн таван сонгууль Ардын намыг төр, ард түмнийхээ бат бэх холбогч гүүр нь болж чадаагүй гэдгийг хэлээд өглөө. Гүүр чинь их олон суурьтай. Авлигачин, албан тушаалтнуудтай их зууралдлаа тэгэхээр чинь гүүрний маань тулах багана улам л доошилж нурна шүү дээ. Түүнтэй адил Ардын намын нэр хүнд их унасан. Гэхдээ энэ намд хийсэн бүтээсэн зүйл маш их байгаа гэдгийг хариуцлагатайгаар хэлж чадна.
-Намын хамгийн чухал хэсэг бол анхан шатны байгууллага. Харин Ардын намын дарга нар анхан шатны үүрүүдээ тоодоггүй гэж шүүмжлүүлдэг. Тэгэхээр шинэчлэлийн салхи эргүүлэх залуус маань тэдгээр хүмүүстэйгээ хэр хамтарч ажиллаж байна даа?
-Би намын дэргэдэх НАМЗХ-ны дэд Ерөнхийлөгч учраас бидний хариуцсан хэсэг бол залуучууд. НАМЗХ маань төлөвлөгөө гаргаж өнөөдөр залуучууд юу хүсдэг, тэдэнд юу тулгамддаг, зэргийг нарийн судалж байгаа. Ингэснээр төр засгийн хүрээнд асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх ямар гарц байгааг ч эрэлхийлнэ гэсэн үг. Бид саяхан орон нутагт ажиллаад ирлээ. Увс аймгийн 150 гаруй залуучуудтай хоёр өдрийн хэлэлцүүлэг зохион байгууллаа. Удахгүй бусад бүх аймгуудаар явна. Намын дэргэдэх байгууллага гэдэг утгаараа бидэнд хүлээсэн үүрэг бий. Тэр маань залуучуудын асуудал юм. Тэгэхээр бид өөрсдийнхөө орон зайд үйл ажиллагаагаа явуулаад эхэлчихсэн.
-Намын дотоод ардчилал гэж яриад байна. Харин та үүнийг хэрхэн ойлгож байна вэ?
-Ардын намд дотоод ардчилал хангалттай байна гэж харж байгаа. Намын шинэчлэл, ирээдүйг томилгоогоор хийдэггүй байх нь чухал. Энэ нам тулхтай, түшигтэй, хөгжил, дэвшил тусгаар тогтнолыг бий болгож чадсан. Тийм байхын тулд намд дэг журам, сахилга бат зайлшгүй байх ёстой гэж боддог.
-Удахгүй болох Намын Их хурлаас юу хүлээж байна вэ?
-Дараагийн сонгууль 2016 онд болно. Тиймээс 2016 оноос эхлээд ялалт байгуулах, улс орны нийгэм, эдийн засгийг ахицтай сайжруулах хөгжлийн хөтөлбөртэй, удирдлага зохион байгуулалтай тийм л үр дүн энэ Их хурлаас гараасай гэж бодож байна. Ардын намын үнэлэмж ард иргэдийн дунд маш их унасан. Тиймээс тэр шалтгаанаа зөв харж, зөв шийдэх арга замыг тодорхойлсон, тийм идэвхтэй хурал болоосой л гэж хүсч байна.
-Та ямар байнгын хороонд харьяалагдаж байгаа вэ?
-Уг нь мэргэжлээрээ бол Гадаад бодлого, аюулгүй байдлын байнгын хороонд орох ёстой. Гэтэл тоо нь дүүрчихсэн гээд ганцхан Өргөдлийн байнгын хороонд орж байгаа.
-Та бол УИХ-ын шинэхэн гишүүн. Тэгэхээр энэ ажил албанд хэр дасаж байна. Сонгогч олонтойгоо уулзах зав хэр байх юм?
-Би төрийн албанд долоон жил ажилласан. Мөн Үндэсний аюулгүй байдал, Монгол Улсын гадаад бодлогын чиглэлээр түлхүү ажиллаж байсан. Төрийн өндөр албан тушаалтнуудыг мэдээ, мэдээллээр хангаж өгөх нь миний үүрэг. Мөн хэсэг хугацаанд Нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн яаманд Дэд сайдын алба хашссан. Тэр маань нэлээн их туршлага хуримтлуулсан. Дэд сайд бол байнга Байнгын хороодод дуудагдаж, УИХ-ын гишүүдтэй нүүр тулж ажилладаг.
Ер нь төрийн ажиллах механизмын талаар нэлээн ойлголттой болсон. Тиймээс УИХ-ын гишүүн болоод буруу хазгай гишгэсэн зүйл байхгүй байна. Мэдээж нам харгалзахгүй туршлагатай улстөрчдөөс сурах зүйл их байна. Төгс төгөлдөр юм гэж байхгүйтэй адил надад сурах юм их байна. Миний гол баримталж байгаа зарчим бол сонгогчидтойгоо маш ойрхон байх. Тэдэнтэй ойрхон байж гэмээнэ зөв явна. Аливаа асуудлыг шийдэхэд сонгогчдын маань санал, бодол маш чухал. Би ер нь байнга л сонгогчидтойгоо уулзаж, зав гарвал гэрээр нь ордог. Сонгогчид маань миний бодлого үйл ажиллагааны гол хөтөч нь болж өгдөг юм шүү дээ. Ярилцсан баярлалаа.
Д.Мягмарсүрэн
Эх сурвалж: Үнэн.мн
