Тэгвэл монголчуудын эрх ашиг цаашилбал үндэсний аюулгүй байдалд заналхийлж мэдэх нэгэн “Вант улс” Төв аймгийн Сэргэлэн сумын нутагт бий болсон байна. Тэр нь Хятадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай, тус улсын төрийн өмчит компанийн цементийн үйлдвэр юм. Тус үйлдвэрийн шав 2009 онд тавигдсан ч төдийлөн яаравчлаагүй өнөө хүрчээ.

Харин шинэчлэлийн Засгийн газраас “Бүтээн байгуулалтын аян” зарлахтай зэрэгцэн ажлаа идэвхжүүлжээ. Ингээд биднийг найр, наадамд хэсч назгайрсан зуны саруудад олон тооны хятад ажилчныг жуулчны түр визээр /Микро автобусуудаар ажилчдаа ойр ойрхон зөөдөг.

Иймээс түр визээр оруулж ирж буцааж сольдог гэсэн ойлголт төрж буйг иргэд хэлэв/ оруулж ирэн нүд ирмэх зуурт ажлаа эхлүүлсэн байна. Үйлдвэрийн ажил эхлүүлэх гэрээ, баримт бичгээр бус хэдэн хүний аман тохироогоор үйл ажиллагаа эхлүүлэн явуулж байж болзошгүйг нутгийн иргэд ярьж байна.

Үйлдвэрийн суурь бүрэн тавигдаагүй шахам байхад яагаад монголчуудын эрх ашиг хөндөгдөж , үндэсний аюулгүй байдалд нөлөөллөө гэж ярих болов гэдэг асуулт гарна.

Үндэсний үйлдвэрлэгчдээ дэмжих байтал гаднын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай үйлдвэрт найр тавьж байгааг өөрөөр тайлбарлах аргагүй байх л даа. Нэгэнт Хятадын төрийн өмч 100 хувь байх юм бол тэнд монгол хүнийг ажиллуулсангүй гэж гомдоллох эрхгүй.

Монголын тал 51, хөрөнгө оруулагч тал 49 хувийг эзэмших учраас тэгнэ, ингэнэ гэсэн тохиролцоо үйлчлэхгүй. Тэгэхээр бас л хэлэх үг алга. Түүнээс гадна сөрөг үр дагаврууд, анхаарал татсан өөр олон асуултууд байна. Бид ч бас энэ асуултын хариуг эрж өнгөрсөн баасан гаригт Төв аймгийн Сэргэлэн сумыг зорилоо.

Хотоос гарахын өмнө бидний олж мэдсэнээр бол Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс дээрх үйлдвэрийн үйл ажиллагааг зогсоохыг холбогдох байгууллагуудад өгчээ. Тэгэхээр үйлдвэр ажлаа зогсоосон уу, ажиллаж байна уу гэдэг бас нэг асуулт нэмэгдэв.

Баянзүрхийн товчоо чиглэлд давхисаар урагшаа төмөр замын гармаар гарч Төв аймгийн Сэргэлэн суман дахь цементийн үйлдвэрийг чиглэв. Замын хоёр хажуугаар хайгуул, олборлолтын үйл ажиллагаа явуулж буй том, жижиг аж ахуйн нэгж олон байна.

Зарим нь хайрганы карьер гэдэг илэрхий. Гэтэл зарим нь ямар чиглэлээр ажиллаж, юу олборлож байгаа нь бүрхэг юм. Бага оврын машин, техник ашиглан алт ухаж, шороо угааж буй хэсэг бүлэг хүн ч харагдана. Уулын ам болгон ийм маягаар эзэнтэй болчихжээ.

Ер нь Улаанбаатараас урагшаа Төв аймгийн зах хүртэл уул уурхайн бүс нутаг гэхэд хилсдэхгүй. Тэр хавиар нутагладаг айлууд ч дайжиж. Малын бараа ч харагдахгүй эргэн тойрон зэвхий даасан саарал тал үзэгдэнэ. Ийн явсаар зорьсон газраа дөхөв. Үйлдвэрийн хашаа холоос харагдаад багагүй зам туулдаг аж.

Хашаан дотор олон гэр ярайтал барьсан нь ажилчдын байр бололтой. Лав 20 гаруй гэр харагдана лээ. Цаана нь хүмүүс тонголзон ямар нэгэн юм ухаж эсвэл нухаж, зарим нь юм зөөж харагдана.

Энэ байдлаас үзэхэд хотоос гарахын өмнө бидний олж мэдсэн Үндэсний аюул г ү й байдлын зөвлөлөөс тус үйлдвэрийн үйл ажиллагааг зогсоохоор өгсөн үүрэг хэрэгжсэнгүй. Манай машин хааш хаашаа цэлийсэн том хашааны үүдэнд тулж бид машинаас буулаа.

Нүдэн баримжаагаар 100 гаруй га газрыг үйлдвэрийн зориулалтаар тусгаарлаж авчээ. Харуул хамгаалалтын ажилтан станцаар цааш нь хэн нэгэнд мэдээлэл дамжуулангаа бидний зүг ирж ямар хэргээр явааг асуув. Үйлдвэрийн удирдах ажилтан, эрх бүхий хүмүүстэй уулзаж мэдээлэл авъя, тодруулах зүйлүүд байна гэвэл “Асуугаад хариу өгье” гэв.

Хэсэг хугацааны дараа хамгаалагч бидэнд “Хүлээж бай, одоо дарга нар ирнэ” гэлээ. Удалгүй хятад, монгол хоёр залуу ирж өөрсдийгөө төслийн мэргэжилтэн хэмээн танилцуулаад “Компанийн захирлууд эзгүй, албан ёсны мэдээлэл өгөх хүн алга. Бид удирдлагын зөвшөөрөлгүй ямар нэгэн мэдээлэл өгөх мэдэлгүй” гэлээ.

Бид “Нэгэнт төслийн мэргэжилтнүүдтэй уулзсаных ойр зуурын мэдээлэл ч болтугай солилцох л учиртай” гэснээр биднийг дотогш оруулж нэгэн том самбарын өмнө авчрав. Тэр нь компанийн танилцуулга аж.

Монгол залуу өөрийгөө Бямбаа хэмээн танилцуулсан бол хятад залууг Зин Ван Жун гэдэг юм байна. Танилцуулгад бичсэнээр бол тэнд Хятадын Лян Хө группын захиалгаар жилд нэг сая тонн цемент үйлдвэрлэх хүчин чадалтай, байгаль орчинд ээлтэй, цахилгаан хэмнэлттэй, хаягдал ашиглаж, Монголын цементийн хэрэгцээг бүрэн хангаж чадах үйлдвэр барьж байгаа.

200 гаруй монгол хүнийг ажлын байраар хангаж, төсөвт гурван тэрбумын татвар төлнө гэсэн байна. Сэргэлэн суманд одоо ажиллаж буй компанийг “Шар мөрөнХатан гол” гэдэг бөгөөд зөвхөн барилгын ажил гүйцэтгэгч тал, тиймээс захиалагч компани л бүгдийг мэдэж байгаа хэмээн тэд хэлэв.

Тэдний эрхэлж буй үйлдвэрийн барилгын ажил өнгөрсөн дөрөвдүгээр сараас эхэлжээ. Ажилчдын хувьд хятадаас 200 гаруй ажилтан оруулж ирсэн. Тэд хөдөлмөрийн визээр орж ирсэн ажиллах хүч гэнэ.

“Жуулчны түр визээр олон тооны хятад иргэнийг оруулж ирж Монголын хууль тогтоомжийг зөрчин ажиллуулдаг” гэсэн мэдээлэл бодитой эсэхийг нягтлахаар хоёр мэргэжилтнээс тодруулав. Тэд энэ асуултад “Ажиллах хүчийг 2013 онд гаднаас ажиллах хүчин оруулж ирэх Засгийн газрын квотоор оруулж ирсэн” хэмээн тайлбарлав.

Ажилчдын бичиг баримтыг Гадаадын иргэн харьяатын асуудал эрхэлсэн газраас хууль тогтоомжийн дагуу шалгадаг, ямар ч зөрчилгүй ажиллаж байгааг ч дурьдаж байна. Мөн гүйцэтгэгч компани Төв аймаг, Сэргэлэн сумын удирдлагатай харилцаж барилгын туслах ажилчин авах талаар ярьсан гэлээ.

Нутгийн залуус өнгөрсөн хавар манай редакцид хандан “Хятадын цементийн үйлдвэр туслах ажилтнаар авч хэсэг хугацаанд ажиллуулаад ажлаа зогсоож дуудахаар ир гэсэн. Дуудахгүй байхаар нь хүлээж байгаад ажилласан хугацааны цалингаа нэхтэл тэгвэл тэр чигээрээ яв гэж хөөсөн” хэмээн гомдоллож байсныг асуухад “Тийм зүйл болоогүй. Мэдэхгүй” гэцгээв.

Мөн үйлдвэрийн хашаанд малчдын малаа усалдаг худаг орсныг тэд ашиглалгүй хөлдөөж хүндрэл учруулсан талаар мэдээлэл дуулдаж байсныг ч “Мэдэхгүй. Биднийг ажиллах хугацаанд гомдол ирээгүй. Харин ч бид аймгаас зөвшөөрөл авч өөрсдийн хөрөнгөөр гурван худаг гаргасан” хэмээн үгүйсгэв.

Үйлдвэр ажлаа эхлээд овойж оцойтол хийсэн юм байхгүй. Барилгын суурийн ажлыг хийж байгаа ч хараахан дуусаагүйг тэд онцлоод дараа удирдлагуудаасаа албан ёсны мэдээлэл авахыг бидэнд дахин дахин хэлж байсан юм.

Үйлдвэрийн ажлыг зогсоох буюу түр түдгэлзүүлэх , шалгалт явуулах талаар орон нутгийн удирдах байгууллага, эсвэл хууль, хяналтын аль нэгэн байгууллагаас анхааруулсан эсэхийг асуухад мөн л “Тийм зүйл дуулдаагүй, сонсоогүй” гэв.

Ингээд бид Сэргэлэн сумын төв орж ИТХ, Засаг даргаас зарим асуултад хариу авахаар замд гарлаа. Биднийг очиход ИТХ-ын дарга Э.Энхбаяр аймгийн төв рүү ИТХ-ын дарга нарын зөвлөгөөнд явсан тул эзгүй байв. Ингээд Засаг дарга Т.Гансүхтэй уулзлаа. “Хятадын 100 хувийн хөрөнгө оруулалттай цементийн үйлдвэрийн ажилтай орон нутгийн удирдлагууд албан ёсоор танилцаагүй. Хажуугаар нь нааш, цааш явахдаа байдлыг харж байсан. Бичиг баримт гэхээр захиалагч компани бус гүйцэтгэгчид ажил явуулж байна гээд гаргаж үзүүлэх юмгүй байдаг шиг билээ” хэмээн тэрээр ярьж байна. Харин тус үйлдвэрийн үйл ажиллагааг зогсоох талаар чиг үүрэг ирсэн эсэх, тухайлбал Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс ямар нэгэн анхааруулга, зөвлөмж ирүүлсэн талаар лавлахад “Одоогоос 2-3 хоногийн өмнө аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас ярьсан. Олон тооны хятад иргэн ажиллах хүчээр очсон байх тул бичиг баримтыг шалгаж, зөрчил дутагдал байгаа эсэхийг хяна гэсэн үүрэг өгсөн. Тэр дагуу бид сумын хэсгийн төлөөлөгчид үүрэг өгсөн байгаа” гэв.

Үйлдвэрийн ажиллах хүчнээс сумын иргэдэд хүндрэл учруулсан, хэрэг зөрчил гаргасан тохиолдол бий эсэхийг лавлахад “Тийм зүйл гараагүй” гэв. Үйлдвэрээс ажиллах хүчний санал ирсэн эсэхийг лавлахад “135 мянган төгрөгийн цалинтай туслах ажилчин авах тухай зар мэдээлэл ирүүлснийг иргэддээ мэдээлсэн” гэлээ.

Сэргэлэн сум аймгийн төвтэйгээ ойр тул бид ажил тарахаас өмнө ИТХ-ын даргыг олж уулзахаар төв рүү яарсан юм. Биднийг очиход аймгийн ИТХын дарга хот руу хуралд оролцохоор явсан, Засаг дарга нь хуралтай байсан тул уулзаж амжсангүй.

Аймгийн Засаг даргын Тамгын газраас Хятадын цементийн үйлдвэрийн гүйцэтгэлийн ажилтай холбоотойгоор Сэргэлэн сумын удирдлагуудад өгсөн үүргийг тодруулахаар холбогдох албан тушаалтнуудтай уулзах гэтэл мөн л хот руу томилолтоор явжээ. Сурвалжлах явцад анхаарал татсан асуудал юуны түрүүнд ажиллах хүчний тухай байв.

Засгийн газрын квотод ямар нэртэй компаниар дамжуулан эрх авсан, хэчнээн тооны ажилчин оруулж ирсэн, Гадаадын иргэн харьяатын газарт хэрхэн бүртгэлжүүлсэн гээд тодруулах зүйлүүд ч цөөнгүй байна. Гэхдээ энэ бол зөвхөн нэг талын л асуудал, хууль журмын талаас заавал шалгах ёстой.

Үндэсний том эрх ашиг юу байх вэ гэвэл, Монгол Улс бүтээн байгуулалт, зам барилгын ажлын хамгийн гол түүхий эд болсон, стратегийн чухал бүтээгдэхүүний нэг цементийн үйлдвэрлэлээр 100 хувь Хятадын хараат болох гэж байгаа асуудал сэтгэл эмзэглүүлж байна. Гэтэл манайх энэ салбарт тийм ч таг болчихсон улс биш.

Социализмын үеэс зах зээлд шилжсэн хүнд жилүүдэд бүдүүлгээр хэлэхэд голыг тасалчихалгүй авч ирсэн Хөтөлийн цемент, шохойн үйлдвэр маань өнөөдөр нүд аньчихаагүй байна. Тус үйлдвэр жилд 300 мянга гаруй тонн цементийг зах зээлд нийлүүлдэг. Түүнээс гадна дотоодын үйлдвэрлэгч нар бас байна.

Налайхын цементийн үйлдвэр гэхэд л 100 мянган тонныг зах зээлд нийлүүлдэг. Хөтөлийн цементийн үйлдвэр хүчин чадлаа нэмж хуурай аргын технологиор жилд нэг сая тонн цемент үйлдвэрлэж энэ жилдээ багтаан зах зээлд нийлүүлнэ гэсэн зорилт дэвшүүлсэн.

“Эрэл”-ийн цементийн үйлдвэр жилдээ 150 мянган тонныг үйлдвэрлэдэг. Мөн “Монголын Алт” \МАК\ компани хуурай аргын технологиор жилд нэг сая тонн цемент үйлдвэрлэх цементийн төслийг хэрэгжүүлж эхлээд бүтээн байгуулалтын ажил нь ид өрнөж байгаа.

Тэд 2014 оны эхний улиралд бүтээгдэхүүнээ зах зээлд нийлүүлэх төлөвлөгөөтэй ажиллаж байгаа юм билээ. Тэгвэл Дорноговь аймгийн Өргөн суманд үйл ажиллагаа явуулдаг “Монполимет” компани жилдээ 500 мянган тонн цемент үйлдвэрлэх хүчин чадалтай “Сэнж Сант” цементийн төслийг хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байгаа бол “Central Asian cement” компани болон нэлээд олон аж ахуй нэгж цемент үйлдвэрлэхээр ажиллаж байна. Үүнээс үзэхэд манай улс цементийнхээ хэрэглээг үндэснийхээ үйлдвэрлэгчдээр 100 хувь хангачих бүрэн боломжтой юм.

Ингэж дүгнэх үндэслэл, тооцоо судалгаа ч бас байна. Тэр нь юу вэ гэвэл, манай улсын цементийн жилийн хэрэглээ 1,5 сая тонн, цаашдаа 2.0 сая тоннд хүрэх тооцоо судалгааг Статистикийн үндэсний хорооноос гаргажээ.

Үргэлжлэл бий

Ч.Үл-Олдох, Д.Болормаа

Эх сурвалж:”Зууны мэдээ” сонин