Учир нь бодлогогүй, гэнэн тэнэг яриагаараа ангийнхнаасаа байсгээд л жинтэйхэн үг сонсчихдог Ерөнхий сайд эдийн засгийн болон улс орны төсвийн асуудлыг хэт ил тод нэлээд учир шалтгаантайгаар дэлгэж байгаагаас ангийн нөхөд нь амаа таглуулж дуугүй хүлцэхэд хүрэв.

Өөрөөр хэлбэл, Н.Алтанхуяг сайд өнөөгийн эдийн засгийн бодит орчин дахь хөөсрөлт хэдүй үеэс эхтэй, учир шалтгааны зангилаа нь хаанаас хөвөрч хөөсрөөд байгааг хайр найргүй дэлгэчихлээ. “Шинэчлэлийн” гэдэг утга энэ л баймаар хэмээн нэг их сайхан уртаар санаа алдмаар болсныг энд тэмдэглье.

Тогтолцооны гажуудлаас болоод сүүлийн жилүүдэд Засгийн газар болоод УИХ-д хийгдээд байгаа төсөл гэхээр юм үгүй болсныг засах ажил Шинэчлэлийн засгийн газарт ногдсон нь гарцаагүй үнэн. Мэдээж жаахан өнгөцхөн харвал нэг яам хоёр болж тэлсэн, нэг хүн нэг хэсэг туслахтай болсон. Энэ ч үнэн. Гэхдээ жаахан тогтож ухаж бодож чадвал Эдийн засгийн хөгжлийн яам байгуулагдсанаар хуучин Сангийн яамны олж хардаггүй байсан эдийн засгийн бодлого, төсвийн бодлого хоёрыг салгасан.

Энэ нь манай эдийн засагт үүсчихээд байгаа хөөс нэлээд тод болсон гэхэд болно. Үүнийг Монгол Улсын Ерөнхий сайд Н. Алтанхуяг УИХ-ын чуулганы Монгол улсын 2014 оны төсвийн тухай, Хүний хөгжил сангийн 2014 оны төсвийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангийн 2014 оны төсвийн тухай хуулиудын төслийн нийт хэлэлцүүлэгийн “Хөөсөрчихсөн төсөвөө зогсоож, илүү зардалаа хасаж, гажигийг нь засъяа” илтгэл дээрээ тод томруунаар нь баримттай ярьсан. Өөрөөр хэлбэл, өмнөх аль ч засгийн газрын үед яригдаж байгаагүй сэдэв байснаараа онцгой байлаа гэчихвэл нэг их буруутахгүй болов уу.

Сүүлийн арав гаруй жилийн хугацаанд манай улсын эдийн засгийн өсөлт маш эрчимтэй буюу улсын төсөвт дарамт болох хэмжээний үзүүлэлтээр өсчээ. Ерөнхий сайдын хэлснээр, 2000 онд манай улсын нийт зарлага 430 тэрбум төгрөг байсан бол 2013 онд 7.4 их наяд болжээ. Бараа үйлчилгээний зардал 2000 оныхоос ес дахин өссөн судалгаа гарчээ. Үүнд эд хогшил худалдаж авах зардал 5.1 дахин, урсгал засвар 2.7 дахин, гадаад томилолтын зардал найм дахин, гадаадын зочны зардал 6.2 дахин, хурал зөвлөгөөн 15.3 дахин өссөн нь төсөвт хүндрэл учруулж байгаа тод жишээ юм гэдгийг тэрбээр онцолж байна.

Сүүлийн өдрүүдэд Ерөнхий сайдын амнаас байнга шахуу сонстох болсон бухимдал нь барилгын салбар дахь үнэмлэхүй өсөлт. Хөрөнгө оруулалт төсвийн хөрөнгөөр босч байгаа барилгуудад нэгдүгээрт баригдаж дуусдаггүй, ингэж явсаар байгаа 800 саяар босох байсан байшин найман тэрбум болж хувирдаг. Барилга барихад аль социализмын үеэс одоог хүртэл өвлөгдөж ирсэн 12 мянган ажил, ажилбар мөрддөг гэтэл амьдрал дээр 1000 орчим нь л мөрдөгддөг аж. Гэтэл төсөв гаргахдаа тэр 12 мянган ажилбарыг баримталдагаас гадна тухай бүрд өөрчлөөд хаядаг учраас нэг ижил сургуулийн барилгын төсөв тэрбум тэрбумаар ялгаатай гардаг нь харамсалтай.

Өөрөөр хэлбэл, 2011 онд Сэлэнгэд 800 саяаар усан бассейн барина гэсэн ажил сунжирсаар өдгөө 4.5 тэрбум болсон. Завханд хөгжимт жүжгийн театрийг гурван тэрбумаар эхлээд 10 тэрбумаар дуусгаж байх жишээтэйг онцоллоо. Энэ мэт маш олон жишээ харгдаж байгааг дурьдаад Улаанбаатар хотод Гандангийн өргөтгөл 2.5 тэрбумын төсөвтэй эхэлсэн бол одоо 18.3 тэрбум хүрчихсэн байгааг дуулгасан нь хаа хаанаа төсөв мөнгөний зарцуулалт юу болж байгааг бодох цаг нэгэнт болсныг санууштай. Суманд баригдаж байгаа 200 хүний суудалтай соёлын төвийн барилга Завханы Их-Уул, Цэцэн-Уул, Баянтэс суманд 2011 онд 600-700 сая төгрөгөөр барихаар төсөвлөгдөж байсан бол харин одоо шинээр төсөвт орж ирэхдээ нэг нь 1.2- 3.2 тэрбум болсон. Төсвийн дахин үнэлгээгээр 272 тэрбум нэмэгджээ.

Уг нь энэ мөнгөөр 123 бага сургууль, цэцэрлэг барих мөнгө. Хамгийн хачирхалтай дээрх бүх газрууд төсөвөө нэмэхгүй бол барилга босохгүй гэдэг гаж зуршил бүүр газар авчихсан хэмээн ширүүхэн дуугарав. 2013 оны төсөвт 320 хүүхдийн барилга 1.5 тэрбумаар явж байсан бол 30-60 хувь өсөөд байна. 2011 онд 284 обьектийн зөвхөн зургийг нь 18 тэрбум төгрөгөөр хийж байна. Тэгэхээр үүн дээр стандарт тогтоогоод нэг зургаар яваад ирэхээр 6 тэрбумыг зарцуулдаг болно. Өмнө нь энэ бүхэн нэг гар дор төвлөрдөг байсан тул “эзэн холбогдогч” түүнийгээ илрүүлж гаргаж ирж байсан удаагүй учраас хөөсрөл маш ихээр явагддаг байсныг Засгийн газрын тэргүүн онцолж байсан юм.

Энэ мэт Засгийн газрын тэргүүний амнаас эдийн засгийн “алуурчдыг” агнаж загнасан үг өгүүлбэр нэлээд цухалзаж бусдыгаа жаахан цухалдуулав. Энэ мэт төсвийн захиран зарцуулалтын бодит байдалтай эвлэрч чадахгүйгээ тэрбээр мөн өнгөрөгч пүрэв гаригт болсон “Ерөнхий сайдын 30 минут” уулзалтынхаа үеэр ч тодруулж байсныг сануулъя. Энэ үеэр Монгол Улсын төсөв 2011 онд хоёр их наяд төгрөгөөр огцом нэмэгдсэн. Үүнээс хойш төсвийн зарлага байнга өсөж байгаа. Шинэчлэлийн Засгийн газар зүрх, сэтгэл гаргаж төсвөө буулгая, зардлаа багасгая гэж зорьж, зардлаа танасан төсөв өргөн барьсан гэдгээ хэлсэн.

Мөн ирэх онд 7.4 их наяд төгрөгийн зардал гарна гэсэн тооцоог хийж 7.2 их наяд буюу төлөвлөснөөсөө 200 тэрбум төгрөгийн хэмнэлттэй, төсвийн төслийг УИХ хэлэлцэж байгааг Ерөнхий сайд онцолсон. ХанУул дүүрэгт баригдаж буй эмнэлийн барилга 17 тэрбум төгрөгийн төсөвт өртгөөр эхэлсэн ч өнөөдөр 31 тэрбум төгрөг болчихоод байгааг, сүүлийн таван жилд аймаг, орон нутагт хийгдсэн хөрөнгө оруулалт “Чингис” бондын хөрөнгөөс хоёр дахин илүү буюу 3.2 тэрбум доллар байна гэдгийг, 2003 онд улсын төсвийн нийт хөрөнгө оруулалт 50 орчим тэрбум төгрөг байсан.

Гэтэл үүнээс гурав дахин илүү хөрөнгийг ганцхан Ховд аймагт сүүлийн таван жилд зарцуулсан ч тэнд дорвитой бүтээн байгуулалт өрнөсөнгүй гэх мэт амласан бол хийдэг ажилласан бол үр дүнг нь тайлагнадаг байдал үгүйлэгдэж байгааг анхаарууллаа. Чингис бондын хөрөнгөөр хийгдэж буй ажлуудын талаар “Бүтээн байгуулалтын цаг”- аар олон удаа ярьсан, энэ удаад улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийгдсэн ажлуудын үр дүнгийн талаар мэдээлэл сонсоно гэдгийг уулзалтын эхэнд Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг онцолсон.

Ховд, Хөвсгөл, Төв, Завхан, Дорноговь, Өмнөговь зэрэг аймгуудад сүүлийн таван жилд тус бүр 130-150 сая тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн ч үр дүн багатай байхад үүнээс 3 дахин бага, 50 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт авсан Сүхбаатар аймаг орон нутагтаа олон сайн ажил хийжээ. Хамгийн олон жил болсон ч ашиглалтад орохгүй байгаа барилга байгууламж, төсөвт өртөг нь хамгийн ихээр нэмэгдсэн төслүүдийг энэ уулзалтын үеэр нэрлэлээ. 9 аймагт хэрэгжсэн “Салхин сэнс” төсөлд улсын төсвөөс 2007-2008 онд 13,4 тэрбум төгрөг зарцуулж 14 аймагт салхин сэнс байгуулсан ч эдгээр нь эвдэрч үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт болжээ.

“Бэрх зараа” компанийн барьж байгуулсан 22-ын товчооны замын шинэчлэлтийн ажилд 12 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийгдсэн ч эвдрэл гараад байгаа зэрэг олон жишээг Эдийн засгийн хөгжлийн яамнаас нэрлэлээ. 2013 онд 247 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалтын төсвийг орон нутагт шилжүүлснээр үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт багасах төлөвтэй байна. Энэ нь иргэдийн санал асуулгаар хамгийн өндөр оноо авсан төслийг санхүүжүүлж байгаагийнх, нөгөө талаар орон нутагт гүний худаг гаргах, эмнэлэг, сургууль барих, засварлах зэргийг Улаанбаатарт шийдэхээ больсных гэж Ерөнхий сайд хэллээ

“БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТЫН ЦАГ”-ААР ХЭМНЭЛТИЙН ХИЧЭЭЛ ЗААВ

Ерөнхий сайдын долоо хоног бүр хийдэг “Бүтээн байгуулалтын цаг” өчигдөр боллоо. Энэ удаагийн “Бүтээн байгуулалтын цаг”-аар төсвийн хөрөнгө оруулалтаар хийсэн бүтээн байгуулалтын ажлын үр дүн, 2013 онд орон нутгийн хөгжлийн санд мөнгө хуваарилж, бүтээн байгуулалтын төслүүдийг хэрэгжүүлэх болсон талаар танилцуулсан.

Сүүлийн таван жилд буюу 2009-2013 онуудад улсын төсвөөс нийтдээ 3.2 тэрбум ам.долларыг бүтээн байгуулалтад зарцуулжээ. Энэ нь “Чингис бонд”-ын хөрөнгөөс хоёр дахин их мөнгийг төсвөөс бүтээн байгуулалтад зарцуулсан үг болохыг Ерөнхий сайд онцоллоо. Эдгээрээс хөдөө орон нутагт хамгийн их хөрөнгийг Дорноговь, Төв, Хөвсгөл, Ховд аймгууд зарцуулсан бол Говьсүмбэр аймаг хамгийн бага хөрөнгийг төсвөөс зарцуулжээ. Ховд аймаг сүүлийн таван жилд 150 гаруй, Хөвсгөлд 143 тэрбум төгрөгийг тус тус төсөвт суулгасан байна. Хэдийгээр орон нутгийн бүтээн байгуулалтад зориулж төсвөөс мөнгө хуваарилдаг ч цаг хугацаандаа ашиглалтад орохгүй байгаагаас үр дүнгүй болох тохиолдол их байна.

Тухайлбал, Ховд аймгийн Жаргалант сумын дулааны цахилгаан станц барьсан боловч технологийн шаардлага хангаагүй, Салхин сэнс төсөл таван аймагт хэрэгжсэн ч чанарын шаардлага хангахгүй байснаас дахин 20 тэрбум төгрөг зарцуулсан, Увс аймагт ашиглалтад орсон Дулааны цахилгаан станц хэрэглэгчгүй болсон, тус аймгийн Хүүхэд залуучуудын соёл амралтын хүрээлэн, наадмын талбай байгуулах ажил 2010 онд эхэлсэн ч босоогүй зэрэг үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт олон байна.

Түүнчлэн нийслэлд 22- ын товчооны замыг борооны улиралд чанаргүй барьснаас жил хүрэхгүй хугацаанд эвдэрч, энэ жил нийслэлийн төсвөөс 1.3 тэрбум төгрөг зарцуулсан, 300 ортой төрөх эмнэлгийн барилга баригдаж эхлээд дөрвөн жил болж байгаа ч өнөөдрийг хүртэл дуусаагүй, дахин хөрөнгө оруулалт нэхэж байгаа зэрэг жишээ дурдаж байлаа. Энэ мэт тендер авчихаад ажлаа хийдэггүй байдлыг халахын тулд Орон нутгийн хөгжлийн санд хөрөнгө өгч, иргэдээрээ хэлэлцүүлэн шаардлагатай ажлаа хийдэг болох ёстой.

Тиймээс 2013 онд гэхэд Орон нутгийн хөгжлийн санд 247 тэрбум төгрөг шилжүүлээд байна гэж Засгийн газрын тэргүүн онцоллоо. Мөн барилга байгууламж барих зураг төсөлд зарцуулах хөрөнгийг хэмнэж, төсвийн хөрөнгөөр баригдах сургууль, цэцэрлэг, соёлын төв, эмнэлгийн барилгуудыг нэг зураг төслөөр барихаар болсон байна. 2014 онд баригдахаар төлөвлөгдөж буй 280 гаруй барилга байгууламжийн зураг төслийг хийхэд зарцуулагдах 18.7 тэрбум төгрөгөөс дөнгөж 5.4 тэрбумыг зарцуулна. Ингэснээр зөвхөн зураг төсөл хийх хөрөнгийг 13 тэрбумаар хэмнэх боломж байна гэсэн юм.

М.Мөнх