-Манай улс төрийн хүчнүүд төсвийн нөхцөл байдлын талаар эсрэг тэсрэг байр суурьтай байна. Бие даагч гишүүдийн хувьд та манай улсын төсөв ямар байдалтай байна гэж харж байна вэ?

-Бүтээн байгуулалтын улирал дуусч байхад хийх ажлынхаа 50 хувьд ч хүрээгүй байгаа юм чинь муу гэж хэлэхээс өөр яах юм бэ.

-Манай улсын төсвийн алдагдал 1.5 их наядаар тасрах тооцоо гараад байгаа. Ерөнхий сайд алдагдлыг 900 тэрбум төгрөгөөр багасгана гэж байна. Одоогийн нөхцөлд ийм боломж байгаа юу?

-Ерөнхий сайдын хэлсэн үг шүү дээ. Гүйцэтгэх засаглалыг удирдаж байгаа хүнд багцаа байгаа байх гэж бодож байна. Ер нь улсын төсөв яагаад ингэж өндөр хувиар тасраад байгаа нь сонин байна. Одоогийн нөхцөл байдлаас харахад оны эцэст төсвийн хөрөнгө оруулалтын гүйцэтгэл 2/3-оос хэтрэхгүй л болов уу. Ямар хөрөнгө оруулалт танагдав, төсөв яг хэдэн хувиар тасрах вэ гэдэг нь оны эцэст тодорхой болно. Хоёр гурван сарын хугацаа дутуу байгаа учраас тодорхой тоо хэлэх нь арай эртдэх байх. Миний хувьд орон нутагт ажиллаж амьдарч байсан хүн. Аймгийнхаа ИТХ-д ажиллаж байсны хувьд нэг л зүйлийг хэлмээр байна. Манай улс бол нээлттэй зах зээлийн жамаар хөгжиж байгаа улс шүү дээ. Гэтэл төсвийн бодлого, үйл ажиллагаа нь социализмын үеийнхтэйгээ адил босоо удирдлагатай, дээрээс дахин хуваарилсан шинж чанартай байна. Өөрөөр хэлбэл нэгдсэн төсвийн тухай хууль нь өөрийн эрхгүй социализм руу хөтөлж байна. Тухайлбал аймгуудаас ирүүлсэн төсвийн саналын гуравны хоёр нь батлагдаагүй. Сангийн яам, харьяа яамууд аймаг, дүүрэг, сум бүрийн нөхцөл байдлыг сайн мэдэхгүй учраас тухайн орон нутагт эхний ээлжинд хэрэгтэй байгаа төслийг санхүүжүүлдэггүй. Тиймээс ч жижиг суманд олон зуун сая төгрөгийн томдсон өртөгтэй спорт заал, соёлын төв барих гэх мэтээр байгаа оноогүй зүйлд мөнгөө зарцуулах зүйл хэвээр байна. Тэгэхээр босоо удирдлагатай тогтолцоо нь төсөв тасалдах, мөнгөний оновчгүй зарцуулалт, хийх ёстой ажлын санхүүжилт шийдэгдэхгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлж байгаа юм. Тиймээс орон нутагт эдийн засгийн эрх мэдлийг нь олгох хэрэгтэй байна.

-Улсын төсвийг хэр алсыг харж боловсруулж байна гэж бодож байгаа вэ. Төсвийг өнөө маргаашаа харж боловсруулж байгаа учраас тооцоо судалгаагүй байна. Төсвийн алдагдал ийм хэмжээнд хүрч байгаа нь ч үүнтэй холбоотой гэдэг.

-Тооцоо судалгаагүй төсөв боловсруулж байна гэдэгтэй санал нийлж байна. Яагаад гэвэл айл өрх ч бай, компани ч бай төсөвтөө захирагдаж үйл ажиллагаагаа явуулна шүү дээ. Гэтэл төсвөөс дөрвөөс таван жил дараалан хөрөнгө оруулалт хийгээд явж байгаа обьект ч байна. Дутуу гүйцэтгэлтэй байгаа объект, барилга байшингийн санхүүжилтын нарийн тооцоо судалгааг хийсэнгүй. Улстөрчдийн эсвэл аймаг, дүүргүүдийн удирдлагуудын гуйлтаар байгаа төсвөө талаар нэг тараачихдаг. Нэг барилга барих гэж энэ жил 30 хувийн санхүүжилт, дараа жил тэдэн хувь гээд цувуулж байгаа нь тухайн ажлыг дуусгахад хүндрэл учруулж байна шүү дээ.

-Та эрх баригчид төсвийн орлого төлөвлөхдөө хэр бодитой хандаж байна гэж үзэж байна вэ. Сангийн яамнаас УИХ-д оруулж ирсэн төсвийн төсөлд ялангуяа уул уурхайн экспортын бүтээгдэхүүний үнэ, хэмжээг нэлээд өндөр тооцсон байна.

-Орлого төлөвлөхдөө ирэх жил алт, зэс, нүүрсний үнэ ямар байхыг прогнозолж байгаа. Сангийн сайд Ч.Улаан “Оюутолгой” ХХК-иас 400 гаруй тэрбум төгрөгийн татвар авч чадаагүй гэж байна. Үүнээс болж орлого 400 гаруй тэрбум төгрөгөөр тасарлаа гэх юм. Татвараа авч чадахгүй байна гэдэг чинь төлөвлөлт буруу л байна гэсэн үг биз дээ.

-Ирэх оны төсвийн төсөлд ч гэсэн “Оюутолгой” компаниас авах татварын хэмжээг нэлээд өндөр тавьсан байсан. Оюутолгойн зэсийн экспортыг ч нэлээд өөдрөгөөр төсөөлж байгаа юм билээ?

-Манай улс “Эрдэнэт” үйлдвэрээс нөөц ашигласны 13 хувийн татвар авч байгаа. Гэтэл “Оюутолгой” компани таван хувийг нь л төлж байна. Тэгэхээр Засгийн газар Оюутолгойн хэлэлцээрийн талаар УИХ-д нээлттэй байх ёстой. Энэ хэлэлцээр ямар үр дүнд хүрч байна вэ гэдгийг бид мэдэж байх нь зөв биз дээ. Мөн Оюутолгойгоос байгалийн нөөц ашигласны татварыг бусдын адил авах л ёстой. Яагаад гэвэл энэ хуулийг Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулагдсаны дараахан байгуулсан юм. Тухайн үеийн УИХ гацаасаар байгаад Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг байгуулсны дараа роялтийн татварын тухай хуулийг баталсан. Ингээд Эрдэнэтээс 13-14 хувийн татвар аваад Оюутолгойгоос тавхан хувийн татвар авч байна.

-Ер нь “РиоТинто”-гийн удирдлагуудтай хэл амаа ололцож чадна гэсэн итгэлтэй байгаа учраас л энэ мөнгийг төсөвт суулгаж байгаа байх даа.

-Тийм байх л гэж бодож байхаас.

-Сангийн яамнаас боловсруулсан төсвийн төслийг энэ хэвээр нь баталчихвал ирэх онд төсвийн нөхцөл байдал ямар байх бол. Бас л энэ жилийнхтэй адил бөөн цоорхой гарах юм биш биз?

-Ямар нэг өөрчлөлт хийхгүй бол ирэх онд одоогийнхоос нэг их өөрчлөгдөхгүй. Мөн Сангийн яам, Эдийн засгийн хөгжлийн яам улсын төсөв боловсруулахад гол үүрэгтэй ажиллаж байгаа. Гэтэл Эдийн засгийн хөгжлийн яам нь дороо маш том судалгааны агентлагтай, манай улсын ирээдүйн стратегийг боловсруулж байдаг, хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж байх үүрэгтэй. Гэтэл энэ яам төсөв хөрөнгө захиран зарцуулах ажилд хутгалдаад орчихсон л явж байна. Нийслэлийн гудамж төсөлд ч оролцож байгаа. Зам тээврийн яамны зам барилгын ажилд ч хутгалдаад л байж байна. Эдийн засгийн хөгжлийн яам 200 тэрбум төгрөгийг “Чингис” бондоос гаргуулж аваад төсөл гүйцэтгэнэ нэрээр өөрөө л зарцуулж байна шүү дээ. Энэ нь төсвийн гадуурх төсвийг бий болгочихоод байна. Ер нь энэ яам хийх ёстой ажлаасаа хадуурч байх шиг санагдана.

-Уг нь энэ яамыг байгуулсан гол зорилго нь л судалгааны баг ажиллуулж, эдийн засгийн бодлого тодорхойлох биз дээ?

-Өмнө нь хөгжлийн агентлаг гэж байхдаа бодлого тодорхойлоод л явж байсан. Одоо яам болж бүтэц, бүрэлдэхүүн нь томроод бүр илүү ажиллах байх гэж бодож байтал ингэж чадахгүй л байна. Эдийн засгийн хөгжлийн яам болон бусад яамдаас ажил болгож бүх аймаг, суманд шаардлагатай байгаа бүтээн байгуулалтын ажлын талаарх судалгааг иргэдээс авсан. Гэтэл ирэх оны төсөвт энэ судалгаанаасаа эрэмбэлж оруулсан зүйлгүй. Энэ бол зүгээр нэг шоу байж гэж л харагдаж байна. Иргэдийн санал бүү хэл аймгаас ирүүлсэн төсвийн 30 хувийг л оруулж байна. Тэгэхээр ирэх жил ч гэсэн төсвийн нөхцөл байдал иймэрхүү байхад үгүй гэх газаргүй болчихлоо. Миний харж байгаагаар бүх зүйл хуулиас л шалтгаалж байна. Нэгдсэн төсөвтэй байна гэдэг маань төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үе шиг бүх мөнгөө нэг дор хуримтлуулаад эргүүлж дахин хуваарилалт хийж байна. Дахин хуваарилалт нь оновчгүй байгаа юм.

-Гэхдээ нэг үеэ бодвол орон нутгийн эрх мэдэл нэмэгдэж байна шүү дээ?

-2012 онд аймаг бүрийн хөгжлийн санд 10 орчим тэрбум төгрөг суулгасан. Аймгийн удирдлагууд энэ мөнгийг ямар бүтээн байгуулалтад зарцуулах вэ гэдгээ өөрсдөө шийдвэрлэсэн. Энэ нь бага боловч ахиц гарсан даа.

-Бондын хөрөнгийг төсвөөс гадуур зарцуулж байгаа нь ямар байдаг юм бол доо?

-Бонд гаргаж болно. Гэхдээ бондын хөрөнгөөр төсвөөс хийгдэх ажлуудыг санхүүжүүлж байгаа юм чинь энэ мөнгийг төсөвтэй нэгтгэх л ёстой. Гэтэл бондын хөрөнгөөс тасалж аваад өөрсдийн чиг үүрэгт хамаагүй ажил хийж байгаа нь болохгүй л дээ.

-Цаашид дахиад бонд гаргаж л таарна. Ингэж зарцуулаад байвал ямар ч үр ашиггүй болох байх даа?

-Энэ асуудлыг УИХ-аар ярих байх аа.

-Төсвийн алдагдалтай зэрэгцээд манай улсын өрийн хэмжээг нэмэгдүүлэх тухай ярьж байгааг юу гэж үзэж байна вэ?

-Уг нь бид баялгаа зөв ашиглаж чадвал авч байгаа зээл бага хэмжээтэй юм. Гэвч бид ингэж чадахгүй байна. Бид 1.8 миллиард доллараар “Оюутолгой” компанийн 34 хувийг 6.6%-ийн хүүтэй худалдаж авч байна. Энэ мөнгө бондын хөрөнгөөс илүү байгаа биз дээ. Ашигт малтмалын тухай хуульд хоёрхон өгүүлбэр оруулаад л монголчууд өөрийнхөө баялгийг өөрсдөө худалдаж авах нөхцөлийг бий болгосон. Тухайн үед Ц.Нямдорж УИХ-ын дарга байсан юм. Энэ бол гаднынхны захиалгаар л хийсэн зүйл шүү дээ.

-Ер нь болохгүй асуудал гарвал хуулиа өөрчлөөд байх юм?

-Би УИХ-д суугаад нэг зүйлд их санаа зовж байна. УИХ-д гэмгүй царайлдаг хүн олон юм. Хууль засч ард түмэнд хохирол учруулчихаад олны өмнө шударга царайлж байдаг хүн олон байна. Би УИХ-д суугаагүй байхдаа зарим гишүүдийг их зөв зүйл ярьж байна гэж боддог байлаа. Гэтэл хийж байгаа үйлдэл, хууль засч байсныг нь хараад ой гутаж байна.

-Тухайлбал.

-Хүний нэр хэлээд яахав, тодорхой шүү дээ. Ер нь гадны компаниуд манай улсад үйл ажиллагаа явуулахдаа манай улсын хуульд яаж нийцэж ажиллах вэ гэхээс илүү хуулийг нь яаж өөрчлөн ашиг олох вэ гэдэгт анхаарч байна.

-Хэн нэгэн мөнгөтэй хүний хүслээр хуульд өөрчлөлт оруулаад байхгүйн тулд яах ёстой юм бэ?

-Хуулиа ойр ойрхон өөрчлөх нь л өөрөө буруу юм. Харин хөрөнгө оруулалтын хууль батлагдсан нь цаг үеэ олсон. Гадна дотны компаниудын итгэл тогтвортой байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн болов уу.

-Ярилцсанд баярлалаа.

Н.Санжаасүрэн

Х.Болорчулуун: Нэгдсэн төсвийн тухай хууль нь социализм руу хөтөлж байна
Tweet
Bolod.mn