-Энэ сарын 15-нд Монгол Улсын Ерөнхийлөгч санаачлан төрийн ордонд бизнөс эрхлэгчид, шийдвэр гаргагчид, орон нутгийн төлөөлөл, эдийн засгийн судлаачид, гээд 800 хүн оролцуулан “Том төрөөс ухаалаг төр лүү” сэдэв үндэсний зөвлөлдөх уулзалтийг хийсэн. Уулзалтын үеэр Ерөнхийлөгч “Монголын хөгжлийн зорилго” сэдэвт илгэлдээ “Төр бол аж ахуйн нэгж байгуулаад бизнес эрхлэгчтэйгээ өрсөлдөх ёсгүй. Энэ нийгэмд хамгийн их дарлагдсан хүмүүс бизнес эрхлэгчид байна. Энэ олон яам, агентлаг, газар, төв, сайд дарга нар хэрэгтэй юу. Хэрэгтэй бол яаж ажиллах ёстой юм” гэж хэлсэн. Асуудлын голыг мэдэрч, цаг үеэ олж бусдад нэгийг бодогдуулж хоёрыг ухааруулахаар үг хэлсэнд тээвэрчдийнхээ өмнөөс дахин баяр хүргэж алга ташмаар байна.

Учир нь өнөөдөр бизнес эрхлэгчдээс хамгийн их шоовдорлогдож, гадуурхагдсан нь авто тээвэрлэгчид байдаг. Тэр дундаа зорчигч тээвэрлэгчид байгаа юм. Хүн төрөлхтөн өөрийн үр хүүхдээ царай зүс, өндөр нам, баян ядуу, мэдлэг мэргэжлээр нь алагчилдаггүй. Тэгвэл Засгийн Газар маань алагчилж үзээд байна. Өнөөдөр мөнгө хөрөнгө ихтэй бонд, зээл улсын төсвийн хөрөнгөөр санхүүждэг том төсөл бүхий төмөр зам, авто зам, нисэхийн салбарт төрөөс баримтлах бодлогыг энэ онд тогтоогоод баталсан. Гэтэл манай улсад эрхэлж буй нийт тээврийн 97 хувийг гүйцэтгэдэг авто тээврийн салбар өнөө хүртэл төрөөс баримтлах бодлогогүй бай гаа.

Ямар ч дэмжпэг, туслалцаагүй буюу 1990 оноос өмнөх авто тээврийн бааз, хэрэгсэл нь улсын байх үеийн бүтэц зохион байгуупалтаар үнийг тогтоодог, тасалбарыг нь бичиж өгдөг, өдрийн гарах чиглэл, дав тамжийг тогтоодог. Түүгээр зогсохгүй тухайн байгууллагын олж буй бохир орлогоос өдөр бүр 8-10 хувь буюу цэвэр орлогын 30-40 хувийг нь шимтгэл болгоод суутгаж авдаг.

Энэ 8-10 хувийн шимтгэл нь жилдээ 2-4 тэрбум төгрөг болж байгаа юм. Дээр нь оношилгооны төлбөр, тээврийн хэрэгслийн шилжилт хөдөлгөөний орлого, бусад үйлчилгээ явуулсан гээд төрөөс тогтоосон орлогуудыг тооцвол өч төчнөөн тэрбум төгрөгийг иргэд, аж ахуйн нэгжээс хурааж Авто тээврийн үндэсний төвд төвлөрүүлж байна. Тэгэхээр өнөөдөр ийм их мөнгө төвлөрүүлчихээд авто тааврийн салбар хөгжиж чадахгүй байгаа. Тэр дотроо зорчигч тээврийн салбар төдийлөн ашигтай салбар биш.

-Яагаад ашиггүй гэж?

-Учир нь төрөөс үнийг нь тогтоодог. Их өндөр үнээр явах гэхээр хууль бус тээвэр зэрэгцдэг. Өнөөдөр ард түмний амьдрал ахуй ямар байгаа билээ. Тиймээс үнэ тарифдаа баригддаг. Гэтэл шатахууны үнэ улам л өсөөд байгаа биз дээ. Ийм байтал зорчигч тээвэр яаж ашиг олох юм бэ. Одоогийн байдлаар хот хооронд 51 аж ахуйн нэгж үүрэг гүйцэтгэж байгаа. Үүнээс дөнгөж тав нь өөрийн гэсэн гаражтай. Мөн энэ дотроос хоёр нь 50-200 машины гаражтай бааз, угаалгын цех, засварын станцтай. Өөрөөр хэлбэл, стандартын шаардлага хангаж буй хоёр л аж ахуйн нэгж байна.

Энэ нь нийслэлд нийтийн тээврийн үйлчилгээг давхар эрхэлж нөхөн олговор төрөөс авдаг “Эрдэм транс”, “Атибус” хоёр. Тэгээд үлдсэн аж ахуйн нэгжүүдэд газар авч авто гараж барья гэхээр олдохгүй байгаа. Салбарын яам ч дэмждэггүй. Авто тээврийн хуулийн 5.1.4-д “Хот хоорондын тээвэрт нөхөн олговор олгох нөхцөлтэйгөөр тээвэр гүйцэтгэх гэрээ байгуулж болно” гэж заасан байдаг. Хэрэв одоогийнхоор төр тээвэр зохицуулах байгууллагад үнэ тариф, чиглэл тогтоох гэх зэрэгт цаашид оролцох ёстой гэвэл энэ хуулийн дагуу суудал ашиглалт 70 хувь хүрээгүй тохиолдол бүрт төрөөс нөхөн төлбөр олгох шаардлага тулгарч байгаа.

Засгийн газар аж ахуйн ажлыг булаажж байна

-Энэ хуулийн заалтийг тэгээд мөрддөггүй гэсэн үг үү?

-Уг нь энэ хуулийг 2006 оноос эхэлж мөрдөх ёстой байтал өнөө хүртэл хэрэгжүүлж нөхөн олговор төлөөгүй. Шинэ жил, цагаан сар, оютан сурагчдын амралт, хичээл эхлэх үеийн нөхцлөөс хамаарч хот хоорондын тээвэр нэг талдаа хоосон явдаг. Энэ бүхэнд зөвхөн нэг талаас нөгөө рүү явах хүний урс гал их байдаг учраас нэмэлтээр олон унаа гаргадаг. Ийм байтал алдагдалд орно биз дээ.

Хоосон явсны алдагдал 2.7, үнэ тарифын хязгаарлалтаас алдаж буй 8.7, нийт 11 тэрбум гаруй төгрөгийн алдагдал байгааг 2012 онд буюу шинэчлэлийн гэх Засгийн газар байгуулагдахад тооцож гаргасан. Үүнийг зохих ёсоор нь олгож өгнө үү гэсэн албан бичгийг ЗТЯ, АТҮТ-д өгөөд одоог хүртэл шийдэгдээгүй. Тээвэрчдийг төлөөлдөг ганц байгууллага нь ЗТЯ шүү дээ. Гэтэл тээвэрчдэд хөшүүн, хүнийрхүү ханддаг.

-АТҮТ-д бүх орлого төвлөрдөг юм байна. Харин тэднийхээс асуудлыг шийдвэрлэх талд ямар нэгэн хариу өгсөн үү?

-Өгөөгүй, АТҮТ гэж толгой нь данхайсан байгууллага байна. Дөрвөн захиралтай, суух ширээ, сандал нь хүрэлцдэггүй, нэг өрөөнд хоёр нь сууж байдаг юм билээ. Тэгээд өглөө, оройгоор ажилдаа ээлжилж ирдэг. Энэ байгууллага 4-5 хэлтэс алба, 500 гаруй ажилтантай. Тээвэрчдээс олон төрлийн шимтгэл авч төвлөрүүлдэг ийм улсын төсөвт үйлдвэрийн газрын статусаар ажиллаж байсныг өнгөрсөн сард Засгийн газраас аж ахуйн тооцоон дээр ажиллуулахаар шийвэр гаргасан.

-Яагаад тэгсэн юм бол?

-Энэ бол аж ахуйн нэгжүүдийг шахсан хэлбэр. Учир нь 2013 онд улсад төвл өрүүлэх ёстой орлогыг эхний гурван улирлын байдлаар 34 хувь буюу 2.5 тэрбум төг рөгөөр давуулан биелүүлж л дээ. Тиймээс аж ахуйн тооцоон дээр ажиллуулах бо лолцоотой гэж үзсэн юм байна. Ингээд бизнес эрхлэгчидтэйгээ зэрэгцээд төрийн төвлөрсөн том бизнес эрхэлдэг байгууллага бий болгохоор Засгийн газар шийдсэн. Энэ нь Ерөнхийлөгчийн хэлсэн үгтэй харшилж байгаа биз.

Энэ газар өөрийн гэсэн байрлах газаргүй. Баруун зүүн, хоёр авто вокзалтай ч тэр нь мэдлийнх нь биш. Авто вокзал өөрийн гэсэн зогсоолгүй. Дээр нь бүх оношлогооны төв нь Азийн хөгжлийн банкны тусламжаар 2012 онд хувьчлагдах төслөөр байгуулагдаад одоо хүртэл улсын мэдэлд үйл ажиллагаа эрхэлж байна. Нийт оношлогоны дөрвөн төв улсын хөрөнгөөр байгуулагдсан бол бүгд өнөөдөр хөгжөөгүй байгаа. Энэ төвүүдэд ямар их дугаарлал үүсч, ачаалалтай байлаг билээ дээ.

Манай инженерүүдийн холбооноос гаргасан судал гаагаар нийт үйлчлүүлсэн авто машиныг оношлогооны төвүүдэд хуваахаар хоёр минутад нэг машин оношлуулж байна гэдэг нь тогтоогдсон. Тэгэхээр үүний цаана ямар чанартай үйл ажиллагаа үзүүлж байна вэ гэдэг нь тодорхой. Төр ийм л чанаргүй зүйл зохион байгуулж асар их мөнгөний урсгалыг бий болгож байна. Гэтэл одоо улс, хот хоорондын зорчигч тээврийг 100, нийслэлийн нийтийн тээврийн 80 хувийг хувийн аж ахуйн нэгжүүд үзүүлж, нийгмийн захиалгат төрийн үүргийг нуруундаа үүрч байгаа.

Бид төрийн асар их ачааг үүрч яваа шүү

-Нийслэлийн нийтийн тээвэрт төрөөс харин ч дэмжлэг үзүүлдэг юм биш үү?

-Харин нийслэлийн нийтийн тээврийн асуудал харьцангуй шийдвэрлэгдсэн гэхэд болно. Тухайлбал парк шинэчлэлээр улсын хөрөнгө оруулалтаар 400 шинэ автобусыг үнэгүй өгч үнэ тарифын зөрүүг жилд 50 орчим тэрбум төгрөгийн нөхөн олговор олгон шатахууны үнийн зөрүү өгөх, гараж барих, материаллаг бааз бэхжүүлэхэд олон улсын төсөл тусламж, зээлд хамруулж байгаа. Гэтэл нийгмийн захиалгат үүрэг гүйцэтгэж төрийн ачааг нуруундаа үүрдэг, улс, Хот хоорондын зорчигч тээврийн салбар ямар ч дэмжлэг тусламжгүй бор зүрхээрээ зүтгэж явна.

Хөлс хүч, хөдөлмөр зарцуулчихаад шугам чиглэл, эргэлт, давтамжаа дарамт шахалтаар төрийн ажилтны холбоо сүлбээтэй компанид булаалган хохирч байна шүү дээ. Дөрвөн жилийн өмнө Хот хоорондын зорчигч тээвэрт 30 хүрэхгүй байгууллага тээвэрлэлт гүйцэтгэж байсан бол одоо 50 гаруй болсон нь үүний гэрч мөн. Дорноговь, 3амын-Үүд гэх мэт чиглэлд шинэ зам ашиглалтад орсонтой холбогдуулаад одоо хот хооронд явж буй туршлагатай аж ахуйн нэгжүүдийг сонгон явуулах ажил эхлэх байтал өнөө хүртэл чимээгүй байна.

Үүний ард сайд, дарга нарын ашиг сонирхол нуугдаж хууль бус тээвэрлэлт аль хэдийн бүх чиглэлд хүчээ авч зорчигч иргэдийн амь нас, эрүүл мэндэд аюул учирч болзошгүй болж. 3ТЯ өмнөх Засгийн газрын үед барилга хот байгуулалт, аялал жуулчлал, байгаль орчин гэх мэт салбаруудтай хавсарч байсан бол шинэчлэлийн Засгийн газрын үед дангаар байгуулагдаж хоёр дахь жилийн нүүр үзэхэд тээвэрчид их зүйлийг харж хүлээлээ.

Гэтэл Авто тээврийн газартай нэгдэж 400 гаруй нэгжтэй нүсэр бүтэцтэй бодлогын биш аж ахуйн яам болж хувирлаа. Энэ яам, АТҮТ нь саланги ажиллагаатай, асуудлыг нэг нэгрүүгээ зааж сайд , дарга, газар, хэлтэс алба, орон нутгаараа талцаж дөрвөн тийш харсан эв нэгдэл, мэргэжил ёс зүйн чадваргүй, нэг нэгнээ үгүйсгэсэн татвар төлөгчдийн олон тэрбум төгрөгөөр санхүүжсэн бүлэг хүмүүсийн бөөгнөрөл боллоо. Ер нь ЗТЯ авто тээврийн хэрэгслийн улсын бүртгэл, улсын дугаар олголт, хөдөлгөөний удирдлага аюулгүй байдлын төв гэх мэт үндэсний төвтэй булаацалдсан, ажил үүрэг давхардсан бүтэцтэй болсноос гадна тээвэрчдийнхээ үгийг сонсдоггүй, дэмжиж тусалдаггүй харин ч доромжилсон гэхэд хилсдэхгүй.

-Доромжилсон гэдгээ тодруулна уу?

-Жишээлбэл, аж ахуйн нэгжүүдийн нэгдсэн гараж парк, засварын станц, угаалгын төв барих газар олгуулах, төрийн өмчийн “Авто импекс” ХК-ийн талбайг ашиглах, удаан жилийн зээл тусламж төсөлд хамруулахыг холбогдох газруудад дэмжиж өгөх талаар албан хүсэлт тавьдаг. Өөрөөр хэлбэл, УИХын 64 дүгээр тогтоол, төр хувийн хэвшлийн хүрээнд хууль бус тээвэрлэлтийг зогсоох, үнэ тариф тог тоох, чиглэл зам, шугам, гэрээний өөрч лөлтөд хөндлөнгийн байгууллагаар хамт ран оролцож ажиллах гэрээний төсөл хүр гүүлэхэд огт шийдвэрлэгдэлгүй зарим тоот маань АТҮТ-өөр дамжин сураггүй алга болдог.

Тээвэрчид авто тээврийн салбарт ажилладаг ТББ-уудын хүсэлт санаачилгаар төрөөс баримтлах бодлого, Авто тээврийн тухай хуулийн өөрчлөлтөд санал өгч, санаа бодлоо илэрхийлэхийг хүсч салбарын улсын зөвлөлгөөнийг энэ сард хийхээр товлож байсан юм. Гэвч хугацаагуй хойшлогдлоо. Мөн энэ асуудлаар улс хот хоорондын тээврийн үйлчилгээ эрхэлдэг байгууллагуудыг энэ сарын 22-ны 13.00 цагт цуглуулан санал авахаар зарлаад цугларах үед мөн хугацаагүй хойшлогдсон гээд дахин буцааж тоглоом тохуу хийсэн.

Ер нь төр томорч буй нь шахааны бизнес байгааг илтгэж байна. Учир нь тусгай зөвшөөрөл, лиценз олгох, төсөл хөтөлбөр, арга хэмжээ, үнэ тарифыг дураараа тогтоож ашиг хийдэг сайд, дарга нар өөрийнхөө хүнийг зөвлөхөөр тавьдаг, намчирхдаг, ах дүү хамаатан, ойр дотныхоо хүнийг авчирч ажиллуулдаг бол сон. Энэ байдал нь манай салбарт асар их нөлөөж байна.

-Хоёр жилийн өмнө бизнес эрхлэгчдийг дэмжих зорилгоор 101 тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгож холбогдох хуулиудад өөрчлөлт оруулсан шүү дээ. Энэ шийдвэр нь та нарт нөлөөлөөгүй хэрэг үү?

-ЗТЯ, АТҮТ-ийнхөн автотээврийн холбогдолтой ачаа, зорчигч, шуудан, жуулчин гэх дөрвөн төрлийн тусгай зөвшөөрлийг холбогдох хуулиар сэргээж, тендер сонгон шалга руулалт явуулна. Тэр үед сайхан болно гэж үлгэр ярьж сууна. 2009 онд Б.Цэнгэл даргатай Авто тээврийн газар гэх Засгийн газрын агентлаг байгуулагдаж 2010, 2011 онд найман чиглэлд тендер сонгон шалгаруулалт зарласан.

Үүний нэг нь Орхон аймагт явж байсан хоёр компанийг өөрч лөн шилдэг нэг аж ахуйн нэгжийг шалгаруулах зорилт тавьсан боловч дарга нь тендерийн үнэлгээний комисстойгоо ашиг сонирхлоор зөрчилдөн жагсаал цуглаанаар турхирч шалгаруулж чадаагүй. Эцэст нь зургаан компани, хоршоонд хуваан өгч тээврийг самарсан үйлдэл гаргаж, маргаан нь тасралгүй одоо хүртэл үргэлжилж байна.

Үүнийг өнөөдөр давтмааргүй байна. Хэрэв тусгай зөвшөөрөл байх ёстой гэвэл ХЗЯ зарим эрхээ хуульчдын хол боонд шилжүүлсэн жишгээр Авто тээвэрчдийн нэгдсэн холбоо ТББ-д сонгон шалгаруулалтын эрхийг өгөх нь зүйтэй. Цомхон, мэргэшсэн, чадварлаг боловсон хүчний бодлого, хяналт хэрэгжүүлдэг, тээврийг дэмждэг бодлогын яам байх ёстой биз дээ.

М.Наранболд

Эх сурвалж: Үнэн.мн

Т.Хүрэлхүү: ”Ерөнхийлөгчийн үг Засгийн газрын шийдвэр хоёр зөрчилдөж байна”
Tweet
Bolod.mn