Яагаад ч юм бэ монголчуудад Казахстан улс хамгийн ойр санагддаг. Нүүдэлчний болоод мал аж ахуй, газар тариалан эрхэлдгээрээ ижил төстөй зүйл олон. Уул нь манай хоёр улс 20 гаруйхан км газар нутгаар хиллэдэг юм гэсэн. Энэ хил нь одоогоор Орос гэж их гүрний мэдэлд байгаа гэсэн. Хэдхэн хоногийн өмнө манай улсад ураны хайгуул хийж буй Францын "Арева" компаниас зохион байгуулан Монголын сэтгүүлчдийг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсад уран олборлож буй өөрийн салбар "Катко" компанийн үйл ажиллагаатай танилцуулсан юм. Энэ нь уран гэж цацраг идэвхт ашигт малтмалыг зөв олборлоход ямар ч хор хохиролгүй гэдгийг Казахстаны жишээн дээр таниулж хэтдээ Монгол Улсад уран олборлох замаа засч байгаа хэрэг юм.

Тус улс нь Төв Азидаа зонхилох улс гэгддэг болжээ. Ерөнхийлөгч Нурсултан Назарбаев улсаа 2050 он гэхэд дэлхийн тэргүүлэгч таван орны нэг болгох зорилт тавьсныг хот тосгон бүрт том салбарт тод үсгээр бичиж сурталчилсан байх юм билээ. Өөр илүү эрээн мяраан самбар хаана ч алга. Тус улсын түүхээс товчхон сонирхоход ХШ зуунаас Түрэг улс, XV зуунаас Их Монгол Улсын засаглалд багтаж байж. Чингис хааны ууган хүү Зүчийн эзэмшил газар нутаг байсан гэдэг. XVIII зууны сүүлд хойноосоо урагш Хаант Орос улсад эзлэгдсэн түүхтэй. Энэ хооронд хэд хэдэн удаа өөрчлөн байгуулсан боловч 1936 онд ЗХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг болж өнөөдрийн өргөн уудам нутгийг өвлөн авсан удаатай. Энэ их завшаан болж.

Тус бус нутагт Атар газар эзэмших хөдөлгөөн, Байконуурын сансрын нислэгийн талбай, Семипалатинскийн цөмийн турпшлтын талбай гээд онц чухал хаалттай газрууд бий. Казахстан Зөвлөлтийн холбоонд байсан Бугд найрамдах улсуудаас хамгийн сүүлд 1991 оны арванхоёрдугаар сарын 16-нд тусгаар тогтнолоо зарласан. Өмнөх коммунист засаглалаас өнөөдрийг хүртэл улсаа удирдаж яваа Нурсултан Назарбаев тэнцвэртэй гадаад бодлого хэрэгжүүлж улс орныхоо эдийн засгийг сүүлийн 10 жилд хөгжүүлж ирлээ гэж иргэд нь ам сайтай байдаг юм. Эдийн засаг сайжирч байгаа хэдий ч улс төрийн хатуу хяналтад барьсаар байгаа аж. Өрнөдийн ажиглагчид Казахстаны аливаа сонгуулийг чөлөөтөй шударга гэж үздэггүй гэх юм билээ.

Энэ удаад Казахстаны тал нутгаар явж үзлээ.

Тэртээх 1950-иад онд Н.С.Хрушевийн даалгавраар Л.И.Брежневийн удирдлага доор газар хагалуулж арвин их тариа хурааж байсны ул мөрийг харлаа. Хаа нэг дайрч гарах жижиг тосгон суурины гадна эрт үеийн машин техник үзэгдэх нь аргагүй л атрын нутаг байсныг харуулна. Монголчуудад Казахстаныг эртнээс уран бүтээлээрээ таниулсан зуу наслахад ганцхан хоног дутуу өөд болсон гэгддэг казах үндэстний алдарт зохиолч Абай, мөн 1970-аад онд "Газар шороо минь хүний өмнө сөгдөгтүн" алдарт найраглал нь орчуулагдаж байсан Аскар Сулемановын хөшөө дургалыг үзэж, нэрэмжит тосгон, сургуулиар нь орж явлаа.

Казахстаны хаа л бол хуучны Оросын "Жигули", "Нева", "Москвич" маркийн машинууд, монголчуудын унаа болсон "Ланд" нүдний гэм юм. Нэг авууштай нь албан байгууллага, үйлчилгээний газруудынхаа хаягийг казах хэлээрээ бичиж, заримых нь доор оросоор жижигхэн бичсэн байх жишээтэй. Манайхан шиг хэт мэдэмхийрч англиар бичсэн хаяг тэнд ганцыг ч харсангүй. Харин тус улсын шинэ нийслэл нь Алматыгаас 1000 гаруй км-т баригджээ. Тэнд дэд бүтцийг нь барьж бүх л зүйлээр хангасан гэнэ. Гэхдээ Астанад хүн цөөн гудамжаар нь машин цөөн явдаг гэх юм. Айл ороогүй орон сууцны барилга олон байгаа гэж ярихыг сонслоо. Алматы үнэхээр ганган хот юм. Шовх оройтой өндөр сүрлэг уулс шигээ тэнгэр баганадсан өндөр барилгууд сүндэрлэж байна.

УРАНЫ ШАР НУНТАГ ГАРТ БАРИГДАХ ШАХАМ УРСАНА

Казахстаны газар нутаг манайхаас харьцангуй том. 17 сая хун амтай, 131 үндэстэн ястныг багтаасан тус улс хөгжлийнхөө шат өөд хэдийнэ алхчихжээ. Энэ улсад алт, мөнгө, байгалийн хий гээд баялаг их гэнэ. Түүнийгээ зөв ашиглаж байгаа төрийн бодлогоос нь манайхан суралцаасай билээ гэж бодогдсон. Тус улсад Францын "Арева" компани ураны олборлолт хийгээд нэлээдгүй хэдэн жил болж байгаа аж. Одоогоор энд "Катко"-гийн найман үйлдвэр байна. Тус улсын Чимкент мужаас 300 гаруй км-т орших Тортудук гэх элсэн цөлд үйлдвэрээ бариад өөрийн зээмшил бус нутагтаа баргийн юм нэвтрэхээргүй чанга дэг тогтоочихжээ.

Сузаки дүүрэг нь эх газрын хатуу уур амьсгалтай өвөлдөө -50 хүрч хүйтэрдэг гэсэн. Тус дүүргийн бүс нутаг армаг тармаг заг ургасан элсэн манхан үргэлжилсэн Су-Сарыеу хотгорын усанд агуулагдах ураны нөөц нь 1,5 сая тонн гэж тооцоолсон юм байна. Энэ нь дэлхийд илрүүлсэн нөөцийн 19 хувийг эзэлж байгаа гэнэ. Хөрс ургамал нь тачир, байгалийн баялаг ихтэй энэ нутагт Д.Менделеевийн үелэх системийн талаас илүү хувь нь байгаа гэж танилцуулсан. Саяхан байгалийн хийн нөөцөө тогтоогоод дууссан гэж байна билээ.

Одоогоор Казахстанд ураны 16 уурхайн 14-ийг нь "Катко" компанийнх. Үүний тав нь "Казатомпром"-ын эзэмшлийн, бусад нь гадаадын хөрөнгө оруулалттай хамтарсан компаниудын эзэмшилд байдаг гэнэ. Байгуулагдаад 15 жил хүрэхгүй хугацаанд "Катко" компани дэлхийн хамгийн том ураны үйлдвэрийн нэг болжээ. Тус үйлдвэр ураныг 500 метрийн гүнээс олборлож байна. Энд 50 орчим сүүлийн үеийн хамгийн өндөр хүчин чадалтай тоног төхөөрөмж ажиллуулдаг гэнэ. Ураны шар нунтаг гэдэг дамжуурга дээгүүр урсан гарч ирэхээр манайхны хэлдэг 200-гийн төмөр торхонд савлачих юм билээ.

Үйлдвэрлэлийн бүх процесс битүү шугамаар эргэлтэд орж явагддаг юм байна. Газар доогуур уусган олборлох аргыг хэрэглэдэг. Үйлдвэрлэлээс ямар ч хаягдал гардаггүй гэнэ. Өдөрт 1000 гаруй удаа дээж авч химийн шинжилгээ хийдэг гэсэн. Одоогоор энэ уурхайд 1200 гаруй 14 хоногийн хугацаатай ээлжээр ирж очиж ажилладаг гэнэ.
Казахстаны уул уурхайн олон хууль үйлчилдэг гэнэ. Харин тэднийгээ чанга мөрддөг гэсэн. Жил бүр гэрээт, төлөвлөгдсөн, гэнэтийн шалгалтууд байнга хийдэг гэнэ. Казахстан улсын эдийн засгийн хөгжилд сүүлийн 50 жилийн турш уран чухал эх үүсвэрийн нэг байсаар иржээ. Уул уурхайн салбарын хөгжлөөс харахад зөвхөн ураны олборлолт 2018 он хүртэл жил тутам өсөх хандлагатай байна. "Казатомпром" нь жилд ойролцоогоор 25000 тонн уран үйлдвэрлэх хүчин чадалтай гэнэ. Ийнхүү Казахстан уранаа олборлон хөгжиж байна. Уран олборлож буй технологи нь байгальд сөрөг нөлөөгүй, ажиллагсдад ямар ч хоргүй гэдгийг бидэнд ухуулсан. Тус уурхайд 10 гаруй жил, Канадад 20 шахам жил ажилласан инженер "Би 30 гаруй жил ураны үйлдвэр ажиллалаа. Надад болоод миний гэр бүлийнхэнд хор нөлөө туссан юм алга. Танай улс хэзээ нэг цагт уран олборлох болвол газар доор уусган олборлох аргыг хэрэглэх хэрэгтэй" гэнэ билээ.

Нэг зүйлийг сонирхуулахад Казахстан улс цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээ байдаггүй ба улсын хойд хэсэг нь ОХУ-д урд хэсэг нь Узбек, Киргиз улстай өндөр хүчдэлийн сүлжээгээр холбогддог. 2009 онд 82 хувьд нь нүүрс шатааж нийт 22 тэрбум киловатт цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэж байжээ. 2030 он гэхэд жил бүр 150 тэрбум киловатт цахилгаан эрчим хүч гаргахаар төлөвлөсний 4.5 хувийг нь цөмийн эрчим хүчээр хангахаар тооцсон байна. Тус улсын Засгийн газраас цахилгаан эрчим хүчний үйлдвэрлэлд 2015 гэхэд 7.8 тэрбум ам.доллар, 2030 он гэхэд 64 тэрбум ам.долларын хөрөнгө оруулахаар төлөвлөжээ. Казатомпрон нь ОХУ, Япон, Хятад зэрэг улс орнуудтай хамтын ажиллагааны харилцаа тогтоосон бөгөөд ураны үйлдвэрлэл болон цөмийн түлшний асуудлаар Канад, Франц улсуудтай түншлэх болжээ. Бидний очиж үзсэн "Катко" компани олборлож буй ураны шар нунтгийн 80 хувийг Хятад улсад экспортлож үлдсэнийг нь Францад гаргадаг гэнэ. Казахстан улс үүнээс олон төрлийн татвар, ашгаа авч улсынхаа эдийн засгийн хөгжилд үр дүнтэй зарцуулж чадаж байгаа гэнэ. Тус үйлдвэрт манай "Оюутолгой"-той адил олон хэлийн мэргэжилтэн олон байдаггүй зөвхөн казах, орос мэргэжилтнүүд байдаг аж. Хэдий хэрийн цалин авдаг нь нууц юм билээ. Манай "Эрдэнэт" үйлдвэрт, Дорнот аймагт ажиллаж байсан гэх хүмүүстэй ч таарч байлаа.

ТОСГОНЫХОН "КАТКС-ГИЙН ТУСЛАМЖИЙГ ХҮРТСЭЭР СУУНА

Казахстаны хөдөө нутагт тэмээ, хонь, ямаа элбэг, тосгоны хүмүүс нь манай Баян-Өлгийн казахуудаас иргэдээс ялгагдаад байх юмгүй. Нөгөөх л адууны каз, хонины махаараа дайлна. Харин манай нутагт уран олборлож байгаа нь буруу гэх хүнтэй таараагүй "газрынхаа баялгийг зөв ашиглаж иргэдээ чинээлэг амьдрах боломжийг бүрдүүлэх нь зөв. Манай Ерөнхийлөгч Назарбаев зөв бодлого явуулж байгаа" гэцгээнэ. Манай ТББ -ууд шиг газар нутгаа хамгаалах гэж злдэв дарамт үзүүлээд байдаггүй нь тодорхой байсан Өмнөговийн Ханбогд сумынхан "Оюутолгой"-г, Дорноговийн Улаанбадрахынхан "Арева"-г сайн муу хэлж жилдээ чамлахааргүй хишиг хүрдэгтэй адилхан.

Казахстаны орон нутгийн хэд хэдэн тосгоны иргэд нутагт нь уран олборлож буй "Катко" компаниас тусламж хүртдэгээ ам булаалдан ярьцгаасан. Тэд манайхан ажилтай, орлоготой болсон. Тэмдэглэх баяр бүгдэд мөнгөн тусламж үзүүлдэг гэж ярьсан. Сургууль, цэцэрлэгийн барилга барьж өгснийг үзлээ. Ар гэр нь амьдралын бололцоо муутай хүүхдүүдийг үнэгүй хооллодог гээд "Катко"-гоос авч буй тус дэмээ тайлагнах дуртай бололтой. Үнэхээр тус бүс нутагт "Катко" эдийн засгийн тусламж ихээхэн үзүүлжээ. Биднийг уурхайгаас холгүй орших Тасты сууринд аваачсан юм. Энэ манайхаар бол баг юмуу даа.

Яг л манайхан шиг тэтгэвэрийн хөгшчүүдийг цуглуулчихаж. Ураны хүчинд амьдрал дээшилж байгаа. Назарбаев сайн удирдаж байгаа гэнэ. Тус улсын хоцрогдсон 30 мужийн нэгд тооцогдож байсан Созок дүүргийн дарга сүүлийн хоёр жил улсын төсвөөс татаас аваагүйгээ танилцуулна билээ. Ийнхүү Казахын бөглүуд хөдөө тосгоны иргэдийн амдрал ураны уурхайн буянаар дээшилж байгааг нүдээр үзлээ. Харин манайх уранаа хэрхэн ашиглах тухай бодох л хэрэгтэй болж байна.