Далай лам: Буддын шашныг зарим хүмүүс тайлбарлахдаа энэ бол шашин биш харин гүн ухаан бөгөөд оюун ухааны шинжлэх ухаан гэдэг юм.

Амьдрал хэрхэн яаж өрнөдөг вэ? Хүн ер нь юуны төлөө яах гэж энэ ертөнцөд ирдэг вэ?

Бурхан багш энэ бүхний хариултыг олохын тулд өөрийн үзэж туулсан амьдрал, түүнээс олж авсан туршлага дээрээ үндэслэн эргэцүүлэн бодож, дүгнэн тасралтгүй зургаан жил бясалгал хийсний эцэст амьдралын учир утгыг тайлж төгс гэгээрсэн билээ. Бурхан багш төгс гэгээрснээр хорвоо дэлхий дээр дахин өөр төрлийг олж төрдөг зовлонт циклээс өөрийгөө чөлөөлж чаджээ. Будда өөрийн таньж мэдсэн бүхнээ хүмүүст хэлж , сургаж байсан авч байгалийн хуулийн дагуу хөгширч 89 насандаа хорвоогийн мөнх бусыг үзүүлсэнээр тэнгэрийн нууцлагдмал ертөнц рүү одсон билээ. Түүний бие нь хэдий хөгширсөн боловч оюун ухаан нь эрүүл саруул, цэл залуу хүн шиг сэтгэдэг байсан гэдэг. Бурхан багш зургаан жил тасралтгүй бясалгасны эцэст нэгэн өдөр Бодь модны доор гэгээрлийн шидийг олжээ. Түүний биеэс гэрэл цацарч байсан ба үүнийг хамгийн түрүүлж нэгэн буга харжээ. Хожим түүний ариун модны нэрээр Бодь гөрөөс гэж нэрлэсэн гэдэг.

Буддаг бодь модны дор бясалгаж байх хугацаанд чөтгөр шулмууд ирж түүнийг шалгаж, сөхрүүлэх гэж олон янзаар туршиж байв. Тэдний нэг Мара гээгч шуламс нэг бол ядарсан эмгэний дүрээр, эс бол сайхан бүсгүйн дүрээр ирж, оюун ухааны гэнэтийн халуун болон айдас хүйдэс төрөм хийсвэр ертөнц рүү оруулан толгой тархийг нь эргүүлэхийг оролдож байсан ажээ. Цаг агаарын төсөөлөхийн аргагүй аймшгийн ертөнцийг үзүүлсэн боловч Будда энэ бүхнийг хуурмаг гэдгийг нь мэдэж байлаа. Мара шуламс эцэс сүүлд нь өөрийнхөө аймшигт дүрээр залран ирж Буддаг айлгах гэж оролдсон боловч тэрээр огт айсангүйгээр үл барам харин ч түүнийг хөөн зайлуулж чаджээ.

Буддагийн эцгийг Шүддходана гэдэг байсан бөгөөд одоогийн Балба улсын нутагт орших эзэнт гүрний хаан нь байлаа. Домогт өгүүлснээр Буддагийн ээж Махамаяа хатан жирэмсэн болоод удаагүй байхдаа нэгэн шөнө их сонин зүүд зүүдэлжээ. Хатан зүүдэндээ өөрийгөө үхэж байна гэж зүүдлээд түүний хажууд их сайхан үнэртэй бадамлянхуа цэцэгс хүрээлэн байх бөгөөд хэдэн хүмүүс хатныг хүндэтгэлтэйгээр өргөн авч явж байх юм гэнэ. Харин сэрээд хартал цүдгэр гэдсэн дээр нь зүүдэндээ харсан бадамлянхуа цэцэг нь байсан ажээ.

Хаан хатан хоёр улс орноо удирдан залах хүү мэндэллээ хэмээн ихэд билэгшээж, баярлан их найр хийжээ. Хаан эцэг нь хүүдээ “Хүссэн бүхэн нь биелэж байг ” гэсэн утга бүхий Сидхарта гэдэг нэрийг хайрласан байна. Хүү төрөхдөө хөлийн уландаа онцгой тэмдэгтэй төрсөн бөгөөд түүнийг нь харсан бүх л хүмүүс ихэл гайхширч байв.

Хаан хүүтэй болсоныхоо найрыг хийж байлаа. Баярт олон янзын нэртэй төртэй, язгууртан угсааны зочид гийчид уригдан ирсэн байлаа. Тэдгээрийн дотор зөнч үзмэрч гэдгээрээ алдаршсан Асита хэмээх нэгэн өвгөн байсан бөгөөд тэрээр Сидхарта ханхүүг тэвэрч үзсэнээ буцаагаад эхэд нь өгсөнөө гэнэт уйлсан байна. Хаан, хатан хоёр гайхан юу болсоныг асуухад “энэ хүүг сайн сурган хүмүүжүүлбэл алдар нэрээ дуурсгасан хаан болно хэрэв тийм биш бол хүү мөнхөд нэр нь дуурсагдах гайхамшигтай сурган хүмүүжүүлэгч болох юм байна” гэжээ. Нэгдүгээрт миний уйлсан шалтгаан нь гэвэл би баярласандаа харин хоёрдугаарт би түүний дэлхий ертөнцийг өөрчлөхийг харж чадахгүй учраас ийн уйллаа хэмээжээ.

Хааны хатан, Сидхартын ээж нь төрснөөсөө хойш удалгүй өөд болжээ. Сидхарта эхийн хайр халамжаар дутмаг өссөн юм. Гэсэн хэдий боловч их уян зөөлөн сэтгэлтэй хүүхэд болон хүмүүжжээ. Аав нь түүнийг бага байхаас нь л зэвсгийн эрдэм, бөхийн барилдаан, нум сум харвах, морь унуулах гээд олон эрдэмд сургаж байсан боловч Сидхарта хүү тэр бүгдээс илүү байгалийн шинжлэх ухаанд сонирхолтой байлаа. Цаг зав гарвал л янз бүрийн амьтныг харж үйл хөдлөлийг ажиглан, сонирхоод яагаад тэд ингэдэг юм бол гэж гайхаж сониучирхан хардаг байсан аж. Ингээд Сидхартаг 16 нас хүрмэгц хаан аав нь үзэсгэлэнтэй эхнэр авч өгөн ордны жаргалтай мөрөөдлийн амьдралаар амьдруулж байлаа. Ордны амьдрал нь ямар ч муу муухай зүйлийг үл үзүүлж, ордны гаднах амьдралаас бүхэлдээ хаалттай байв. Нэлээд хэдэн жилийн дараа хүүхэдтэй ч боллоо. Түүний нас аль хэдийнээ хорин насыг хол давсан байлаа. Гэсэн хэдий боловч тэр бодит амьдралын эрээн бараан зовлон зүдгүүрийг мэдэхгүй л явж байсан юм. Сидхарта аавтайгаа хамт зөвхөн онцгой баяр ёслолын үеэр л ордноос гарч явдаг байсан юм.

Гэхдээ Сидхартаг ордноос гарахын өмнө хаан аав нь бүхнийг урьдаас зохицуулчихсан байдаг байсан аж. Худалдаачид болоод гуйлгачдыг бүгдийг зодож жанчин, нүднээс далд газар луу хөөн явуулдаг байж.

Нэгэн удаа Сидхарта аавдаа хандан “Би ганцаараа ордноос гарч ард иргэдтэй танилцаж , тэднийхээ хэрхэн аж төрдөгтэй танилцмаар байна” гэжээ.Аав нь түүний хүсэлтийг зөвшөөрсөн боловч нууцаар Сидхарта-гийн дагалдагчид нь аль болох сайн сайхан газраар яваарай, муухай зүйлс бүү үзүүлээрэй хэмээн захижээ. Ингээд ордноос гарч хотыг тойрон, зах худалдаачид болон олон янзын хүмүүсийг харан их л сэтгэл тэнэгэр, хангалуун явлаа.

Гэтэл нэгэн байшингийн мухарт хөгшин залуу хамаагүй хүмүүс тарчлан зовж байхыг харжээ. Сидхарта ерөөс ийм зүйл үзэж байгаагүй учир дагалдагчаасаа ийн асуужээ “ Тэд юун хүмүүс вэ? Тэд яагаад ингэж хэцүү харагдана вэ? “ гэхэд туслах нь “тэд бол өвчтэй хүмүүс байгаа юм, зарим нь хөгширсөн учраас бие нь доройтсон, зарим нь амьдралын тартаг ядуу байдлаас болж өвчин туссан, одоо тэд үхлээ хүлээж байгаа юм” гэжээ. Сидхарта ихэд гайхан “үхнэ гэдэг чинь” юу гэсэн үг вэ? Үхэхээр тэд хаашаа явдаг юм бэ хэмээн асуугаад, тэдгээр өвчтэй хүмүүс рүү очин ихэд гайхан харжээ. Цааш дахиад явж байтал хэсэг цугласан хүмүүс тааралдав. Дөхөж очин хартал эртний Энэтхэгийн газар орноор нэлээд их байсан иогчид буюу бясалгагчидтай тааралдсан байна. Тэдгээр бясалгагчид хүмүүст үхээд дараа нь эргэн төрдөг талаарх гүн ухнааныг тайлбарлаж байсан нь Сидхартад ихэд сонирхолтой санагдав. Ийнхүү тэдний яриаг сонсоод буцав. Сидхарта гэртээ харих замдаа хүн үхээд эргэн төрдөг гэдгийн учрыг их л гайхан, дотроо эргэцүүлэн явж, мөн өөрийгөө бодит амьдралын тухай юу ч мэддэггүй юм байна хэмээн дүгнэн боджээ.

Удалгүй нэгэн шөнө Сидхарта ордноос нууцаар гаран зугтаж, аав, хайртай эхнэр хүүхдээ орхин амьдралын үнэн мөнийг олохын тулд бясалгагчидтай нэгдэхээр гарч одлоо. Нэгэн түүхэнд өгүүлснээр ордны зүүн хаалганы харуулуудыг унтаж байхад нь ордноос сэм гарч одов гэжээ.

Тэрээр ордноос гараад урт үсээ тайран богиносгож, гоёмсог хувцасаа тайлан энгийн даяанч маягийн хувцас өмссөн ажээ. Сидхарта эхэндээ зөвхөн төрөх үхэхийн нууцыг мэдэхийн тулд зорьж тэмүүлж байв.

Тэрээр бясалгагчидтай хамт бясалган иог заалган, гүн ухаанд суралцаж байлаа. Бясалгагчид хоол унд иддэггүй, ус ч уудаггүй байсан юм. Хэрвээ энэ бүгдийг зөрчих юм бол бясалгагчдын эгнээнээс үг дуугүй хөөгддөг хатуу дүрэм журамтай байлаа. Юу ч идэхгүй ингэж бясалгах нь тансаг амьдралд өссөн Сидхарта хаан хүүд үнэхээрийн хүнд хэцүү даваа байсан бөгөөд энэ байдал нь түүний биеийн байдлыг муудуулж, үхэлд хүргэж ч болзошгүй байв. Нэгэн халуун өдөр Сидхарта дээр нэгэн малчин охин ирээд аяга сүү өгөхөд нь ууж орхив. Тэрээр дотроо “би юм идэхгүйгээр байх юм бол хорвоогийн нууцыг үл тайлж чадахаас гадна хурдхан өөд болох юм байна” гэдгийг мэдэрсэн хэрэг байлаа. Тэгээд нөхөддөө хэлж учирласан боловч тэд үл тоон Сидхартаг орхин одов.

Сидхарта байх болон байхгүйн зовлонг мэдэрсэн учраас хамгийн зөв зам болох дундаж замыг сонгон бадар барин Энэтхэгээр даяан хийж явлаа. Үүнээс хойш Сидхарта Энэтхэгийн хойд нутгийн олон хот тосгодоор аялж, олон эрдэмтэн мэргэдтэй уулзан, тэднээс суралцаж, мөн хүмүүсийн хэрхэн аж төрж байгааг харж сонирхон явлаа. Ийнхүү тэрээр амьдралын үнэн мөнийг олохын тулд зургаан жил хот хөдөөгөөр аялсан боловч амьдрал гэгч чухам юу болохын үнэнийг эс болов.

Ийн явж байгаад нэгэн орой Буддагаяад (одоогийн Энэтхэгийн Бихар мужийн Гаяагийн ойролцоо) Неранжана голын эрэг дээрх модны ёроолд зургаан жил бясалгал үйлдэн суусаар Гэгээрэлд хүрсэн бөгөөд тэр цагаас хойш Будда буюу "Сэрж сэхээрсэн" нөгөөтэйгүүр "Ялж төгс гэгээрсэн" хэмээн алдаршжээ.

Будда олон хотоор явж өөрийн мэдсэн бүхнээ хүмүүст хүргэн уншиж, ухаарал хайрласан байдаг. Төд удалгүй их олон шавь нартай болсоноор “Санга” хэмээх нэртэй өөрийн сургаалиа айлддаг сургууль нээсэн байна. Ингэж дэлхийд анхных гэж хүлээн зөвшөөрөгддөг Буддын шашны үндэс суурийг тавьжээ.

Буддагийн айлдвар: Урьд насандаа сайн үйл бүтээж байсан бол одоогийн амьдрал хувь тавилан тань сайн сайхан байна, одоо насандаа сайн үйл хийж бусдад туслаж байх юм бол хойд насандаа мөн адил сайн төрлийг олж сайхан амьдрах нөхцөл боломж нээгддэг хэмээжээ.

Албан ёсоор МЭӨ 500-аад онд Буддын шашин үүсчээ. Буддагийн хойч үеийн шавь нар нь дэлхий даяар Буддын шашныг дэлгэрүүлсэн бөгөөд өдгөө нэлээд олон төрөлд хуваагдан салбарласан ажээ. Тхеравади, Махаяана гэдэг хоёр том урсгалтай бөгөөд энэ урсгал дотроо Шинто, Зэн-Буддизм гэх мэт олон урсгалууд өөр өөрсдийн хөгжлөөр хувьсан өөрчлөгдөж хөгжсөөр байна. Будда амьд байх хугацаандаа нэг ч бүтээл туурвиж байгаагүй юм. Тэрээр сургаалиа аман хэлбэрээр шавь нартаа сургааль номоо айлддаг байжээ. Харин түүний номлол сургаалиудыг түүний хойч үеийн шавь нар нь ном, бүтээл болгожээ.

Хамгийн анх Буддын шашныг хүлээн авч улсынхаа шашин болгосон гүрэн бол МЭӨ 304-232 оны хооронд Энэтхэгийн газар нутагт оршин тогтнож байсан Ашока хаантай, Ашока-ын эзэнт гүрэн байсан юм. Эзэн хаан Ашока Мауряаны их үнэнч сүсэгтэн, эрэлхэг дайчин эр байжээ. Түүний эзэнт гүрний хил хязгаар нь Энэтхэгийн хойг бүхлээрээ, дээр нь Бирм, Пакистан, Афганистан хүртэлх асар уудам газар нутгийг эзэгнэж байжээ. Одоо Афганистаны Бамяан мужид орших хамгийн эртний гэгддэг асар том хэмжээтэй Будда бурханы хадан уулан дээр сийлж хийсэн хөшөөг Ашока хаан урлуулсан гэдэг.
 
Өрнөдийн орнууд Буддаг хийсвэр үлгэр домог мэтээр авч үздэг байсан ажээ. Харин одоогоос 100 гаран жилийн тэртээд Английн нэгэн судалгааны багийнхан Буддаг байсан эсэхийг шалган, судалгаа шинжилгээ хийсний эцэст түүнийг жинхэнээсээ аж төрж байсан гэдгийг баталж чаджээ. Анхныхаа эрлийг 1860 онд хийсэн бөгөөд олон жил хайгуул хийсний эцэст 1890-ээд онд амжилттайгаар дуусгажээ. Судалгааны багийнхан ариун ганга мөрнөөс хойд зүг рүү чиглэсэн машрутаар явжээ. Ингээд одоогийн Балбын нутагт эрлийнхээ үзүүрийг амжилттай дуусгаж, хан хүү Сидхартад зориулсан гэрэлт хөшөөг олсон байна. Уг гэрэлт хөшөөнөө улбаалан 21-р зуунд Сидхарта Гуатама-ын мэндэлсэн газар бол Балбын нутагт орших эртний гэгддэг “Tilaurakot” хот гэж тодорхойлжээ. Олон удаагийн малтлага хийсний дараагаар сансраас хотын газар доорх байдлыг ажиглан хараад газар доорх том хотын туурийг олж илрүүлжээ. Энэ явдлын дараагаас уг хотыг Будда Сидхарта Гуатама-ын мэндэлсэн хот мөн болохыг нь шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр нотолж чаджээ. Өдгөө 400 гаруй сая буддын шашинтнууд дэлхийн өнцөг булан бүрт аж төрж байна. Тэдгээр Буддизм-д итгэгч, итгэл үнэмшилт сүсэгтэн бүр амар амгаланг олох болтугай.

Ум маани бадми хум

Ц.Тулгаа

www.bolod.mn