МАН бол…
Анхны МАН бол зохион байгуулалтын хувьд эмх цэгцээ олсон улс төрийн намын хэмжээнд хараахан хүрч чадаагүй боловч тийм нам байгуулах зам дахь чухал алхам, түүний үзэл суртал зохион байгуулалтын үр хөврөл байсан юм. 1921 оны 3 дугаар сард нам жинхэнэ ёсоор байгуулагдахад намын нэрийн асуудлыг тусгайлан ярилцаагүй, энэ талаар архивын баримт байхгүй.
Гэвч намын анхдугаар Их Хурлын буюу Зохион байгуулах хурлын протоколыг монгол, орос хоёр хэлээр зэрэг хөтөлсөн байдаг ба орос эхэд намын нэрийг “Монгол Ардын Нам”, “Монгол Ардын Хувьсгалт Нам” гэж хоёр янзаар тэмдэглэсэн байдаг юм. Энэ нь “хувьсгалт” гэсэн үг намын нэрэнд анхнаасаа байсан гэдгийг хөдөлбөргүй харуулдаг. Харин “хувьсгалт” гэсэн үгийг 1925 онд Намын Төв Хорооны бүгд хурлаас нэмж оруулсан гэдэг тайлбар бол угаасаа байсан зүйлийг албан ёсоор ил болгосон асуудал юм.

МАН-ын анхдугаар Их Хурлын протокол, дараах албан бичгүүдэд МАН-ыг “Монгольская Народно-Революционная Партия” гэж ямагт тэмдэглэж ирсэн. Өөрөөр хэлбэл МАН анхнаасаа МАХН байсан. Нотолгоо нь: МАХН-ын Төв Хорооны Тэргүүлэгч гишүүдийн 1922 оны IY хурлын тогтоолд: “Бидний Ардын Намыг Хиагтын газраа үүссэн анхан дор гадаадад нэвтрүүлэх бичигт тус хороог Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо хэмээн зарласан” гэж тэмдэглэжээ. (“Уриа” сонин. 1922.03.29. № 15.)
Хожим Намын IY Их Хурлын үеэр МАХН-ын ТХ-ны тайланг хэлэлцэх үед төлөөлөгчдийн асуултад хариулж Намын ТХ-ны дарга: “Манай нам нь Алтанбулагт Ардын Хувьсгалт Нам хэмээн нэрийдэж явсан бөгөөд дараа нь Хүрээний газраа Ардын Нам хэмээн нэрийдэж, үүнийг сүүлд Ардын Хувьсгалт Нам хэмээн нэрийдсэн” гэж хариулж байжээ. (МАХН-ын IY Их Хурал. УБ. 1926. 109 тал.)
Түүнчлэн МАН-ын анхны Хөтөлбөр “Эрмэлзэх арван зүйл”-д: “Манай ардын намаас цаг үеийг үзэж бошгыг халах намын бат журмаар үйлдэнэ” гэж хоёрдмол утгагүй заасан байдаг. Энэхүү “бошгыг халах” гэсэн нь тухайн үедээ ч, одоо үед ч “хувьсгалт” гэсэн агуулга гэдгийг хүн болгон мэднэ.

Иймээс нийслэл Хүрээг эзэлсний дараа МАН гэдэг нэр дээр хувьсгалт гэсэн үгийг нэмсэн биш, харин хассан нь түүхэн баримт юм. Нотолгоо нь:
Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн 1922 оны 4 дүгээр сарын хурлын тогтоолд: “Бидний Ардын Намыг Хиагтын газараа үүссэн анхан дор гадаадад нэвтрүүлэх бичигт МАХН-ын Төв Хороо гэж зарласан нь дараагаар Хүрээний засгийн газрыг байгуулсан сацуу хувьсгалт хэмээх үгийг хассан (!!!) ажгуу. Үүнд тус намын бодлого болбоос халах, хувьсгахыг гол болгохын тулд одоо хувьсгалт хэмээх үгийг хэвээр бичих, үл бичихийг бүгд хуралд хэлэлцүүлэхээр тогтов.” гэжээ. (“Уриа” сонин. 1922 оны 3 дугаар сарын 29. № 315.)

Гэвч нам тухайн үеийн нийгмийн сэтгэл зүй болон намын дотоодын зөрчлөөс болон нэлээд эргэлзсэн шийдвэр гаргаж байжээ. Тухайлбал:
Дээр дурдсан тогтоолыг 1922 оны 3 дугаар сарын 1-нд Төв Хорооны Бүгд Хурлаар хэлэлцээд: “тус Хороог уг хэвээр Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо гэж бичих эсэхийг хэлэлцээд ийнхүү хувьсгалт хэмээн бичих нь зүйтэй хэмээн зөвшөөрөн тогтов” гэсэн шийдвэр гаргажээ.
Гэтэл хэдхэн хоногийн дараа 3 дугаар сарын 15-нд Төв Хорооны Бүгд Хурал энэ асуудлыг дахин хэлэлцэж “хувьсгалт хэмээх үг хэрэглэх нь чухам уг зорилтод нийлэлцэх бөгөөд нэмж оруулах нь зүй мөн учир урьдахь хуралд хэлэлцээд нэгэнт батлан тогтсон боловч олон ташааран ухаж эргэлзэх, болгоомжлох болзошгүй (!!!) тул хувьсгалт хэмээх үг хэрэглэхийг түр түдгэлзүүлэхээр тогтов” гэж заасан байна.

Намын нэрээс “хувьсгалт” гэдэг үгийг хассан шалтгаан нь ердөө л “олон түмэн ташааран ухаж эргэлзэх, болгоомжлох болзошгүй” явдал байсан байна.
Гэтэл сүүлийн үеийн МАН-ын “онолчид” болон “түүхчид” бид анхнаасаа Ардын Нам байсан, гэтэл Коминтерн бидэнд хувьсгалт гэсэн нэр “нэмж” өгсөн гэж тайлбарлах болж байгаа нь өөрсдийгөө болон түүхээ доромжилсон хэрэг мөн.

В.И.Ленин Алс Дорнодын ард түмний хувьсгалт байгууллагуудын эвлэлийн төлөөлөгчдийн хэсгийг 1922 онд хүлээн авч уулзсан бөгөөд тэр үед МАН-ыг бэхжүүлэхтэй холбогдсон зөвлөгөөг монголчуудад, тухайлбал С.Буяннэмэх нарт өгсөн юм. Лениний сургааль байтугай, хөшөөг нь буулгаж байхад таг чиг байдаг улс чинь үүнийг яаж санах вэ дээ !
Агуу Лениний тэр үг энэ байна : “Намын нэр хаягийг зүгээр л солих буюу “өөрчлөн будах нь” аюултай.” (Энэ үгийг Монголын төлөөлөгчидтэй хамт явсан Б.З.Щумяцкий тэмдэглэн үлдээсэн)
Хожим МАХН-ын XY Их Хурал дээр Ю.Цэдэнбал намын нэрийн тухай нэн чухал зарчмын үг хэлсэн байдаг. МАН-ынхан бас л аль хэдийн мартчихсан биз. Суут Ю.Цэдэнбал ингэж хэлсэн юм: “Манай намын уламжлалт нэр Монголын ард түмний туулж өнгөрүүлсэн түүхэн замналын өвөрмөц байдлыг хурц илэрхийлж байгаа учир уг нэрийг хэвээр үлдээх нь ажил практикийн талаар тодорхой ач холбогдолтой юм” (Ю.Цэдэнбал. Илтгэл, өгүүлэл, хэлсэн үг. III боть. 561-562 дахь тал.)
Ленинийг хөшөөтэй, музейтэй юутай хээтэй нь “алга” болгочихсон, Цэдэнбалаа ор тас мартчихсан, одоо нэрээ солиод, түүхээсээ салаад “их сайхан” болчихно гэж бодож байгаа бол их шог л доо. Тэнэг царайлчихаад дандаа нэр, өнгө будгаар оролдоно оо…

Нэр төр хамгийн чухал

Одооны МАН бол пиг дүүрэн худалдаачин наймаачин. Гэхдээ энэ бол эдийн засагч гэсэн үг биш шүү. Харин улс төр, нийгэм, түүхээ мэддэг нь ганц ч байхгүй. Ийм болохоороо бүгдээрээ усан тэнэг болж таарч байгаа юм.
1921 оны Ардын Хувьсгалыг тусгаар тогтнолыг устгасан төрийн эргэлт гэв. МАН дув дуугай. Анхны Үндсэн Хууль баталж, Бүгд Найрамдах Улс байгуулсныг хууль бус гэв. МАН дув дуугай. Хамжлагын харилцааг халж, олон зууны хоцрогдлоос ангижирсныг “уламжлалыг” устгасан гэв. МАН дув дуугай. Шинэ нийгмийг цоо шинээр эхэлж, бүтээн байгуулсныг колонийн дарлалд оруулсан гэв. МАН бас л дуугай.
Энэ мэтчилэн түүхэн зүтгэлтнүүдээс эхлээд МАН-тай холбоотой бүх ололт амжилтыг устгаж, үгүйсгэж байгааг монголчууд мэдэж байгаа. Ингэж МАН-ын бүх түүхийг эхэлж устаад, одоо МАН-ыг өөрийг нь устгах үзэл суртал, зохион байгуулалтын ажил эхэлж байна. Гэтэл МАН ус балгасан мэт.
Ингэж үхээнц царайлж, үхсэн амьд нь мэдэгдэхгүй байх юм бол ямар элэнцгээ хийж МАН нэрийг авсан юм. Түүхээсээ саллаа л бол нийгэм, ард түмэнтэйгээ холбогдох үзэл санаа, оюун сэтгэхүй, түүх, иргэншлийн бүх холбоо тасардаг юм. Одоо бол тасардгаа аль хэдийн тасарчихаад байна.

Нөгөөдүүл нь бүр даврав. Тусгаар тогтнолын бэлэгдэл Лениний хөшөөг нураав. МАН дув дуугай. Лениний музейг булаан авав. Энэн дээр харин МАН-ынхан заргалдав. Яагаад гэвэл өмч хөрөнгө учраас. Хэрэв биш байсан бол МАН-ынхан бас л таг дуугай байх байсан нь эргэлзээгүй. Өөрсдөө Лениний музейг худалдаа, арилжааны газар болгоо биз дээ. Боловсролгүй, эрдэм номгүй, харанхуй мунхаг хүмүүсийн гай энэ. Дараа нь Сүхбаатарын талбайн нэрийг өөрчлөв. МАН гишүүдийнхээ шаардлагаар сулхан шиг дуугарав.
Телевиз радио зэрэг нийтийн мэдээллийн хэрэгслийг бол бүх ярих юм биш. Тэнд бол МАН бол алуурчин, талуурчин, хүний махан хүнстэнгүүд, эвдэн сүйтгэгчид, мангас. Удахгүй хүүхдүүдээ МАН-МАНГАС гэж айлгана биз…
Энэ мэтээр МАН байр суурь, нэр хүнд, түүх, өв соёл, үзэл санаа зэрэг хамаг нандин зүйлсээ дэс дараалан, алхам алхмаар алдаж байна. Удахгүй МАН-ын “толгойг авахад” дув дуугай байх юм байна л даа…
Би МАН-ын одоогийн эрх баригчдын “толгойг” хайрлаад байгаа юм биш. Тэгээд ч одоогийн МАН-ын удирдлагад “гарзтай толгой” ямар байгаа биш. Харин Монголын нийгмийн дэвшилд гайхамшигт түүх бүтээсэн МАН-ын нэр, нэр төр, түүний олон мянган гишүүдийн нэр төр, сэтгэл зүтгэл л хайран байна…
Нийгмийн ганц ч онол мэдэхгүй, монголын болон дэлхийн онол-түүхийн ганц ч ном уншаагүй, оюун сэтгэлгээний хувьд өмхийрчихсөн, дан ганц худалдаа наймаанаас өөрийг үл мэдэх МАН-ын хэдэн олигархи, түүнийг дагаж далдаганагчдын хүрч болох үр дүн энэ. Тэд одоо ч гэсэн худалдаа наймаагаа “эдийн засаг” гэж нэрлэчихээд хэдэн “тоо моохон” хэлээд сууж байна.
Ийм тэнэг юмаа улс төр гэж МАН-ынхан л боддог байх. Нэр төрөө хайрлахгүй хүн ч, нам ч сөнөх тавилантай. МАН нэр төрөө хайрлаж хамгаалж чадахгүй юм байна. Энэ нь үзэл санаа, үзэл суртлын салбарт өдөр болгон нармийтлаа шаалгуулж, хэлээ унжуулан, үхлүүт хэвтэж байгаагаар илт харагдаж байна. Тэгээд муугаа мэдэхгүй пиар миар гэж их солиорно оо…

МАН хүчтэй байхдаа ч гэсэн мөнгө хөрөнгөө тансаглалд зарцуулж байсан болохоос биш, “толгой руугаа” хийж байгаагүй юм. Одоо намдаа дандаа усан тэнэгүүд дүүргэчихсэн. Одоо байж байгаа царайгаа хар даа. Ийм новшийн байж ирэх сонгуульд ёстой ялж харагдаач…
АН бол МАН-тай адилхан дүүрчихсэн балай тэнэг, утгагүй, үнэн бүтэхгүй хөгийн амьтад боловч үзэл суртлаа “арай алсаас” хийж чадаад байна. Ингэхлээр АН нь арай илүү “ухаалаг” юм.
Юу ч хийхгүй тэнэгийн дэргэд болсон болоогүй юм хийдэг тэнэг “илүү” харагдах нь мэдээж хэрэг. Харин монголчууд энэ хоёр тэнэг намаас болж мөн ч их зовно шүү…
Судлаач Х.Д.Ганхуяг.