өмнө завсарлаж, тойрог руугаа явдаг гишүүд энэ удаад ч өмнөх жишгээ эвдэх нь юу л бол. Тиймээс хоёрдугаар сарын 10-ныг хүлээлгүй байгаа хуулиудаа шахаж хэлэлцээд батлах чигийг спикер Даргын дэргэдэх зөвлөлийн гишүүддээ өгсөн гэх мэдээлэл байна.

Уг нь энэ намрын чуулганаар УИХ бие даасан 30 хууль хэлэлцэн батлах ажлын төлөвлөгөө гаргасан. Харин оны дараахь буюу хамгийн сүүлийн үеийн статистикаар ердөө долоон хуулийг л баталж амжжээ. Цагт хавчигдаж батлагддаг улсын төсөв, мөнгөний бодлого зэргийг оруулж тооцвол УИХ-ын ажил тун хангалтгүй байгаа гэсэн үг. Олонхийн бүлгийн даргын мэдээлснээр 11 хууль хэлэлцүүлгийн шатанд, дахиад 12 төсөл өргөн баригдаж УИХ-ын гишүүдийг хэзээ хэлэлцэх бол гээд хүлээж байгаа юм байна.

Нийгэмд хэрэгтэй гэж, цаг үеийн шаардлагатай гэсэн эдгээр төслийг УИХ-аар хэлэлцэх шаардлагатай болоод л төлөвлөгөөнд оруулсан байх. Нөгөөтэйгүүр, сонгууль дөхөх тусам улстөржсөн шийдвэр УИХ-аас гарах магадлал өндөр болдог учир зайлшгүй энэ намар батлах ёстой төслүүд ч энэ жагсаалтад багтаад байгаа. Гэвч бодит байдал дээр УИХ дээр гацчихсан, нийгэмд хүлээлт үүсгэсэн төслүүд хэрхэх нь тодорхой бус байсаар л байгаа юм. Гацаанд байгаа эдгээр төслүүдийг танилцуулъя.

1. ДАВХАР ДЭЭЛИЙГ ДАН БОЛГОХ УУ

УИХ, Засгийн газрын гишүүнийг салгах санаачилга үе үе л парламент дээр гардаг. Гэвч бодит байдал дээр иймэрхүү санаачилга улс төрийн шоу болоод өнгөрөх нь бий. Яагаад гэвэл санаачилгыг бүгд нүүрэн дээрээ дэмждэг боловч яг кноп дарах зориг улс төрийн аль ч хүчинд байдаггүй. Харин энэ удаад Ерөнхийлөгч уг төслийг УИХ-д оруулж ирлээ. Олон нийтийн дунд бас энэ сэдвийг төрийн тэргүүн дахин авчирсан.

“Том төрөөс ухаалаг төр рүү” үндэсний зөвлөлдөх уулзалтын үеэр Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж “Манай засагт хоёр юм буруу байгаагийн нэг нь УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн давхар байгаа нь буруу байна” гэж хэлсэн. Өнөөгийнх шиг 19 сайдын 17 нь давхар УИХ-ын гишүүн байгаа энэ нөхцөлд гүйцэтгэх засаглалд тавих парламентын хяналтаас эхлээд олон зүйл утгаа алдсан гэдэгтэй олон хүн санал нийлдэг.

Тиймээс ч гишүүн-сайдын давхар дээлийг тайлах санаачилга олон нийтийн дунд ч хүчтэй дэмжлэгтэй байгаа. Хамгийн гол нь улс төрийн зориг парламентад алга байгаа нь энэ хуулийн хэлэлцүүлэг хэрхэн сунжирч байгаагаас харагдана. Уг нь нүүрэн дээрээ бүгд л энэ төслийг УИХ батлах ёстой гэж мэдэгдэж байгаа билээ. УИХ-ын дарга З.Энхболд болон гурван бүлгийн даргын оны өмнө хэлж байсан үгсийг эргэн нэг санъя.

УИХ-ын дарга З.Энхболд:

-…Давхар дээлийн зовлон надад бол ирц бүрдүүлэх, хариуцлага тооцох талдаа байгаа ч кабинет талдаа илүү байна гэсэн үг. Энийг өөрчлөх талаар Ерөнхийлөгчөөс хуулийн төсөл өргөн барьсан. Ирэх долоо хоногоос батална. УИХ-ын гишүүн нь сайдын албыг давхар хашиж болохгүйг хуульчилна. Мөрдөх хугацааг нь 2016 оны сонгуулийн дараагаас үйлчилж эхлэхээр батална.

-Ийм хуулийн төслийг ялангуяа сонгууль бүрийн өмнө шоу болгож олон ч удаа өргөн барьсан даа.

-Ялгаа нь энэ удаа УИХ батална. Үндсэн хуулиар нэгэнт хүлээн зөвшөөрчихсөн зохицуулалт учраас одоо бол яах ч арга байхгүй. УИХ-ын гишүүн хүн сайд байж болохгүй гэж ярих ч боломжгүй.

-Заавал Үндсэн хууль гэхгүйгээр Засгийн газрын тухай хуулиар зохицуулж болдоггүй юм уу. Засгийн газрын гишүүдийн гуравны нэг ч, юм уу дөрөвний нэг нь УИХ-ын гишүүд байж болно гэх мэтээр босго тогтоож болмоор санагддаг.

-Яг одоогийн ярих гэж байгаа зохицуулалт наадахь чинь л дээ.

АН-ын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбат:

-УИХ-ын гишүүнийг Засгийн газрын гишүүнээр ажиллахыг хориглох Ерөнхийлөгчийн өргөн барьсан төслийг АН-ын бүлэг дэмжинэ. Гэхдээ хуулийн хэрэгжих хугацааг нь өргөн барьснаар нь буюу 2016 оны долдугаар сарын 1-нээс мөрдөнө гэсэн агуулгаар нь тэр чигт нь батлах ёстой гэж үзэж байгаа. Хууль тогтоох, гүйцэтгэх засаглалыг ялгаж салгах энэхүү төслийг улам баталгаажуулахын тулд цаашид цогцоор нь шийдэх ёстой. Үндсэн хууль, Сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтийг ч хэлэлцэх нь зүйтэй гэж үзэж байгаа.

МАН-ын бүлгийн дарга С.Бямбацогт:

-Ерөнхийлөгчийн хэлдгээр “давхар дээлтэй” байгаа сайд нарыг дан дээлтэй болгох хуулийн төслийг дэмжинэ. Гэхдээ энэ хуулийг батлаад 2016 оны долдугаар сарын 1-нээс мөрдөж эхлэх санал Ерөнхийлөгчөөс орж ирснийг дэмжихгүй байгаа. Нэгэнт л том төрөөс ухаалаг төр рүү шилжих гэж байгаа бол цаг алдах хэрэггүй. Хойшлуулалгүй шууд хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. МАН-ын бүлгээс энэ төслийг батлагдсан өдрөөс нь мөрдөх ёстой гэж үзэж байна. Ерөнхийлөгч ч бидний саналыг дэмжих байх. Ухаалаг төртэй болохын тулд гаргасан санаачилгаа Ерөнхийлөгч үр дүнтэй болгохыг дэмжих биз ээ.

“Шударга ёс” эвслийн бүлгийн дарга Н.Батцэрэг:

-Бид төслийг үзэл баримтлалын хувьд дэмжиж байгаа тул энэ долоо хоногт Байнгын хороодын хуралдаанууд дээр дэмжинэ. Хуулийг хэрэгжиж эхлэх хугацааны хувьд ярилцах зүйл бий гэдгийг манай зарим гишүүд ч хэлж байгаа. Энэ төслийг Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулалгүй, одоогийн байгаа зохицуулалтын хүрээнд хийж болохоор байгаа.

2. АЛТАА АЛДАХ УУ, АВДАРЛАХ УУ

Яг энэ асуултад хариулах цаг үе тулчихаад байна. Уг нь аль хэдийнэ Монголдоо тушаасан алтанд татварын хөнгөлөлт эдлүүлэх хууль батлагдах боломж байсан юм. Гэвч Засгийн газрын сайд нар нь өөрсдөө чуулганы хуралдаандаа оролцож саналаа өгөөгүйгээс болж Алтны худалдаанд ил тод байдлыг бүрдүүлэх тухай хууль УИХ-ын босго давж чадалгүй унасан билээ. Ээлжит бус чуулганаар УИХ-д оруулсан энэ төслөө хамгаалж чадаагүй Засгийн газар дахин Ашигт малтмалын тухай хуулийг өөрчлөх санал оруулж ирснийг УИХ дөнгөж хэлэлцэж эхэлж байна.

Хамгийн сонирхолтой нь өмнөх хуулиа өөрсдөө хамгаалж чадаагүй, хуралдаа сууж дэмжиж саналаа өгөөгүй Засгийн газрын энэ төсөл өмнөхтэйгөө агуулгын хувьд адилхан. Монголбанкинд тушаасан алтанд ногдуулах нөөц ашигласны төлбөрийг 2.5 хувь болгож бууруулах, өсөн нэмэгдэх роялти авахаа зогсоох л агуулгатай.

Мэргэжилтнүүдийн хийсэн тооцоогоор энэ хууль батлагдвал зөвхөн Оюутолгойн алтнаас л гэхэд 2015 он гэхэд 2.3 тэрбум ам.доллар олох боломжтой байгаа аж. Монголдоо алтаа авч үлдэх гэсэн Засгийн газрын энэхүү санаачилгыг олон нийт дэмжиж байсан ч, төсөлдөө санал өгөөгүй, танхимын зарчмаар ажиллаагүй Н.Алтанхуяг, Ч.Сайханбилэг, Н.Батбаяр, С.Оюун нарыг буруутгаж байсан билээ. Тэгэхээр гацаад байгаа энэ хуулийг гацаагч нь Засгийн газар өөрөө болж таарлаа.

3. ТОГЛООМОО ДҮРЭМТЭЙ БОЛГОЁ

Энэ бол МАН-ын бүлгийн санал. Ямар дүрэмтэй, ямар тоглоомоор тоглохоо мэдэхгүй байж баг бүрдүүлж болохгүй биз дээ. Тиймээс л Мөрдөх албаны тухай хуулийн төсөл дээр МАН-ын бүлэг эхлээд хэрэгжүүлэх хуулийг нь батлая гэдэг санал гаргаад байгаа юм. Хэрэв процессын хуулиуд нь тодорхойгүй, батлагдаагүй байхад Мөрдөх албаа байгуулбал яг л “Чингис” бондыг хэрэгжүүлэх төсөлгүй авсантай адил эрсдэл гарч мэднэ.

Иймд Гэмт хэргийн тухай, Зөрчлийн тухай хуулийн төслүүдийг УИХ-аар баталсны дараа Мөрдөх албаны тухай хууль батлагдах магадлал өндөртэй юм. Харин одоо дээр өгүүлсэн хоёр хуулиас Засгийн газар нэгийг нь өргөн барьснаа буцаагаад татчихсан. Үндсэндээ байгуулах гээд байгаа Мөрдөх алба ямар хууль хэрэгжүүлэх нь Хууль зүйн сайд Х.Тэмүүжингийн л толгойд эргэлдэж байгаа гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл, дэс дараатай төслүүдээ оруулж ирээгүйгээс УИХ дээр гацаад байгаа төслийн тоог Мөрдөх албаны тухай хууль бас нэгээр нэмчихлээ.

4. НИЙГМИЙН ДЭМЖЛЭГГҮЙ ТӨСӨЛ

Засгийн газраас УИХ-ын ээлжит бус чуулганд оруулсан ч эхнээсээ л дэмжлэг аваагүй төсөл бол “Урт нэртэй” хуулийг дагаж мөрдөх журмын тухай хуульд оруулах нэмэлт, өөрчлөлт юм. Энэ хууль батлагдвал ойн сан, усны эх бүхий газраас 500 метрын зайтай олборлолт, ашиглалт явуулж байсныг 300 метр болгож ойртуулах юм. Нөхөн сэргээлтээ хийсэн аж ахуйн нэгжүүд энэ чөлөөлөгдсөн 200 метрийн зайдаа олборлолт явуулж болох энэ төслийн эхний “гацаагч” нь “Онги гол” хөдөлгөөний Ц.Мөнхбаяр байлаа.

Төрийн ордны гадна талд тэсрэх бөмбөг барьж, буутай танхайрсан түүний алхам энэ хууль нийгмээс дэмжлэггүй гэдгийн эхний дохио болсон. УИХ-ын гишүүд ч уг төслийг яаран батлахаас зайлсхийж, өнөөг хүртэл “дараад” байгаа нь олон нийтээс эмээсэнтэй холбоотой байх магадлалтай. Мөн иргэний хөдөлгөөнөөс улс төрийн карьеараа эхлүүлсэн Г.Уянга гишүүн энэ төслийг батлахыг эсэргүүцэж, одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж буй “Урт нэртэй” хуулийг хэрэгжүүлэхийг шаардаж байгаагаа мэдэгдсэн. Мөн хуулийн хэрэгжилтийг УИХ-ын өмнө хангах ёстой гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнийг “Урт нэртэй” хуулийг өөрчлөх замаар хэрэгжүүлэхийг эсэргүүцэж байгааг нь Үндсэн хууль зөрчсөн алхам гэж үзэн Цэцэд хандаад байгаа юм.