Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч, сэтгүүлч Г.Жамьянтай ярилцлаа.

 
-Таныг МАН-ын гишүүн, нөгөө хэсэг нь АН-ын гишүүн гэж бодож явсан байх. Гэтэл та гурав хөөгдөж, хасагдсан МАН-аа сэргээчихлээ. Яагаад ингэж шийдэв?

-Сүүлийн хорь гаруй жил гишүүнчлэлгүй явлаа. Үзэл сурталд баригдахгүй, чөлөөтэй, их сайхан юм. Төр засгийн бодлогын зөвийг нь магтчихаад, бурууг нь зад шүүмжилчихээд явж байх шиг жаргал, сэтгүүлч хүнд байдаггүй юм байна.
 
-Тэгвэл яагаад МАН-ын гишүүнчлэл рүүгээ зүтгэв?

-Нас ч явчихлаа, хураалгалгүй авч үлдсэн гурав дахь батлахаа хүүхдүүддээ дурсгал болгон үлдээгээд, хадан гэртээ харина гэж бодож явлаа. Тэгтэл, урвагчид, хонзогногчид, улсаа худалдаж баяжигчид, зүйл бүрийн шаар шавхруунууд МАН-ыг устгана, хөрөнгийг нь хураана гэж дайрч давшлаад байхаар нь тэсэлгүй намаа сэргээчихлээ. Энэ чинь миний нам, бидний эцэг өвгөдийн нам, үр хүүхдүүдийн минь нам юм. Монголын сор болсон хүмүүс энэ намд багтаж байлаа. Залуучууд маань окопонд энэ намын батлах хүлээж аваад буцаж ирсэн ч бий, ирээгүй ч олон хүн бий. Өнөөдрийн төр засагт шаарлагдаад хоногийн хоолгүй шахам ядарч зүдэрч яваа баатар, гавьяат, алдар суутнууд энэ намын тэргүүн эгнээнд явж эх орноо өдий дайтай хөгжүүлсэн юм. Тэр бүхнийг бодоод МАН-ын гишүүнчлэлээ  сэргээчихлээ.
 
-Энэ намын батлахыг гурван удаа хураалгаж явахдаа гомдож горойж байсангүй гэж үү?

-Намд, намын хамт олонд гомдож байгаагүй ээ. Энэ намын удирдлагад байсан цөөн хүнд гомдож явсан удаа бий.
 
-Ер нь, яагаад намаас хөөгдөж, хасагдаж байсан чинь сонин байна. Товчхон дурсч болох уу?

-Би 1952 оноос зохиол, мэдээ материал бичиж, анхны бичсэн зүйл маань 1953 онд “Пионерийн үнэн” сонинд  “Нар шингэх зүгт” нэртэйгээр нийтлэгдэж билээ. Түүнээс хойш үзэг тавилгүй, бэх эгшээлгүй өнөө хүртэл бичиж байна. Хэд хэдэн  сонины идэвхтэн сурвалжлагч (чөлөөт сэтгүүлч) байснаа 1962 оны гуравдугаар сарын 11-нд “Улаанбаатарын мэдээ” сонины сурвалжлагчаар ирж билээ. Намайг сурвалжлагч болоход тавьсан хоёр шаардлага бий. Нэг нь намд элсэх, нөгөө нь гэр бүлтэй байх. Тухайн үед сурвалжлагч болохын тулд эхнэр авч байсан юм. Бас МАХН-д элссэн.
 
-Та, одоогоос 52 жилийн өмнө намд элсч байж дээ?

-Тэгэлгүй яахав. Орлогчоор элсээд нэг жил болох гэж байтал анхны хэрэг мандсан даа. Нэг өглөө, Эрхлэгч Д.Шагдарсүрэн маань фото зурагчин Д.Сампилноров бид хоёрыг дуудаад “Нэгдсэн гуравдугаар эмнэлэг рүү яаралтай оч. Тэнд, Монголд цээжний хөндийн мэс заслыг анх удаа хийх гэж байна. Нэрт мэс засалч Доржготов гардан хийнэ” гэлээ. Бид хоёрыг очиход мэс засал бэлэн болсон байлаа. Бид хоёрын нүд, гар хоёроос бусдыг цагаан халаат, маскаар битүүлээд оруулсан. Өвчтөн мэс заслын ширээн дээр, нүүр ам нь харагдахгүй, олон цагаан халааттай эмч ажилтнууд цээжний хөндийд юм хийгээд, оёж битүүлэн “амжилттай боллоо” гэсэн. Энэ тухай нэг нүүр сурвалжлага, фото зурагтай хэвлэсэн. Хүмүүс сайн хүлээж авсаан. Гэтэл долоо хоногийн дараа Д.Шагдарсүрэн эрхлэгч бид хоёрыг хотын намын хороо, ЭХЯ-ны коллегийн хамтарсан хурлаар оруулж арга хэмжээ авсан даа. Намайг намаас хасч “шазуур” Дамдин даргын ач буянаар ажилдаа үлдэж билээ.
 
-Юу нь болохгүй болчих нь тэр вэ?

-Ю.Цэдэнбал даргын  эмч, академич профессор Г.Шагдарсүрэн гуай заргалдсан байсан. Дэлхийн анагаах ухааны түүхэнд бичигдэх том мэс заслыг миний нэр дээр гаргалгүй, Доржготовын нэр дээр гаргалаа гэж. Тэгсэн чинь Шагдарсүрэн гуай өвчтөний биед анх мэс хүргэн цээжний хөндийг нээгээд, цааших бүх үйл ажиллагааг нь Доржготов эмч хийсэн юм билээ л дээ. Намайг сонинд уучлал гуйсан зүйл бич гээд, би тэр ёсоор уучлалт гуйн арай чамай ажилдаа үлдэж билээ. Анх ингэж батлахаа хураалгасан юм.
 
-Нөгөөх нь ямар шалтгаантай юм бэ?

-Энэ ч яахав, “Гавьяа” найрууллын хэрэг. 1978 онд Оросын гурван согтуу офицер жолоодсон машин, их сургуулийн үүдний зам дээр, шөнийн ээлжээс бууж явсан ажилчдын автобусыг дайрч шатаагаад, үүнээс болж нэг залуу нас  баран, хориод хүн гэмтсэн хэргийг үнэнээр нь биччихээд буруудсан. Хятадуудтай муудаж, Оростой сүжирч байсан үед офицерууд оролцсон том аваарыг бичсэн нь эсэргүү, харш үзэлтэн Орос Монголын найрамдалд ан цав суулгагч болсон л доо. Толгойлогч нь болгон намайг намаас хөөж, прокурорын мэдэлд, Г.Дугар, Ж.Дашдондог, Д.Мандшир нарыг намаас хөөхийг сануулж донгодон нутаг зааж ажиллуулсан. Бусад 16 сэтгүүлчийг салбар салбараар нь шийтгэж билээ. Монголын 20 сэтгүүлчийг хоморголон шийтгэсэн “Гавьяа” найрууллын хэрэгт холбогдогчид ардчиллын ач буянаар 1990 онд төрийн цагаатгал хүлээж, 2013 онд Монголын сэтгүүлчдийн эвлэлийнхэн биднээс албан ёсоор уучлал үзүүлсэн.
 
-Та прокурорын мэдэлд очоод эрүүгийн хэрэгт татагдаагүй юу?

-Уг нь  намайг хүндээр шийтгэх бодолтой байсан юм билээ. Над муу хүн байхад, бас сайн хүмүүс таараад байдаг юм. Манай нэртэй сэтгүүлчдийн нэг, тухайн үед “Залуучуудын үнэн” сонины эрхлэгч байсан С.Чулуунцэрэнгийн төрсөн дүү С.Бүдрагчаа гуай Монгол улсын ерөнхий прокурор байлаа. Тэр бол шударга сайн генерал байсан. Хэргийг хянаж үзээд “Гэмт хэргийн бүрэлдэхүүн алга” гээд буцаачихсан байдаг. Тэр үед хуулийн байгууллагууд өнөөдрийнх шиг нам төрийн хараат биш, шударга хуульчид хуулийнхаа дагуу асуудалд хандаж байсны тод жишээ юм даа.
 
-Прокурор буцаачихаар яадаг юм?

-Намын хянан шалгах хороо өөрөө арга хэмжээ авч, ажлаас халаад Мод боловсруулах комбинатын хамгийн хүнд цехэд ажилчнаар шилжүүлсэн. Нийгмийг аюулаас хамгаалах байгууллагын байнгын хяналтад, улс төр, иргэний эрх хязгаарлагдмал. Сонинд юм бичих, хурал дээр үг хэлэх, амралтад амрах эрхгүй арван жил зургаан сар болсон. Энэ хооронд бие муудаж, бас л сайн хүмүүсийн ач буянаар комбинатдаа диспетчер инженер, биеийн тамирын арга зүйч, иргэний хамгаалалтын мэргэжилтэн зэрэг ажлыг хийж байгаад цагаан морин жилтэй золгож билээ. Цагаатгагдсанаас хойш 24 жил өнгөрч. 1990 онд намын хянан шалгах хороонд дуудаж Ц.Өөлд дарга шинэ батлах гардуулахдаа нам, ажилласан жил хоёрыг маань тасалдуулалгүй бичиж   өгсөнд баярлаад, гишгэх газраа олохгүй явж байсан даа. Тэгээд С.Дан-Аажав, Я.Сумъяа, Т.Галсан нарын нөхдийн хамт “Багш” сонинг анхлан гаргалцаад, үзэг нэгт нөхдийнхөө дунд эргэж ирж билээ.
 
-Батлахаа гурав дахь удаагаа яагаад хураалгачихлаа?

-Гишүүнчлэлээ сэргээчихээд удаагүй дээ. Гудамжинд явж байсан чинь К.Зардыхан таарчихлаа. Надад баяр хүргэж байна. Хоёул нэлээд ярьж зогслоо. Би К.Зардыхан даргатай тийм дотно харилцаатай байгаагүй. МҮЭ-ийн Төв зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга байхад нь сурвалжлах ажлаар хойно өмнө нь гүйж л байсан. Зардыхан дарга маань МАХН дотроос нь шинэчлэхийн тулд жигүүр байгуулаад ажиллаж байгаагаа ярин, намайг жигүүрт орвол яасан юм гэнэ. Би, нөхөдтэйгөө зөвлөлдөж байгаад жигүүрт багтлаа. Манай жигүүр хэд  хэдэн удаа хуралдаж улс орны болон намын шинэчлэлийн талаар их л зөв зүйл ярилцдаг байсан. Нэг хуралдсан чинь том дарга нар удирдаад Монголын сэргэн мандалын нам гэдгийг байгуулаад МАХН-аасаа өрх тусгаарладаг байгаа. Бидний долоо найман хүн МАХН-аасаа гарахгүй, өөр намд орохгүй гээд хурлыг орхиж гарсан. Тэгсэн чинь хэд хоногийн дараа манай намын үүрийн дарга Гүржав (МБТСЭ-ийн төв зөвлөлийн хэлтсийн дарга байсан) батлахаа хураалга гэж ирдэг юм байна. “Жигүүрт байгаад МСМН байгуулсан бүх  хүнийг намаас хөөсөн. Намын дарга батлахыг чинь аваад ир. Эсвэл намын даргад биеэр аваачиж хураалга” гэсэн хэмээн шаардаад байдаг. Би “МСМН-д ороогүй. Намдаа байгаа”  гэж гүрийлээ. “Хөөгдсөн ч бай, хасагдсан ч бай, би гурав дахь батлахаа хураалгахгүй. Монголд намаас гурав хөөгдөж хасагдсан хүн байхгүй юм гэсэн. Батлахыг хүүхдүүд минь хадгалж, дурсаж байг” гээд өгөөгүй. № 119733 тоот бат илэрхийлэхээ шинээр нь авч үлдсэн.   
Манай намын үүрийн дарга намайг МАХН-аас хөөгдсөн гэж ойлгуулдаг боловч зарим хүн “Чамайг автоматаар хасчихсан” гэдэг юм. Сүүлд албан ёсны баримт үзье гэж намын дарга нарт хэлдэг байсан ч үзүүлээгүй. Тэгснээ та нарын материал долдугаар сарын 1-ний гал түймэрт шатчихсан шүү дээ гээд үзүүлэхээ больсон. Ингэж МАН-ын батлахыг гурав хураалгаж өнөөдөр дөрөв дэх батлахаа хүлээж авлаа.
 
-Монголын сэтгүүлчдээс шударга үнэний төлөө тэмцэж хамгийн их зовлон бэрхшээл туулсан хүний нэг та яалт ч үгүй мөн. Таны тухай сэтгүүлч Г.Золжаргалын хийсэн “Үнэний мөрөөр” нэг цагийн баримтат киног үзсэн. Яагаад таныг ийнхүү онцолж шийтгээд, дарамтлаад байсан юм бол?

-Монголчуудын дунд “Үнэнийг хэлсэн хүнд, хүн өшөөтэй, үхэр унасан хүнд нохой өшөөтэй” хэмээн онож хэлсэн үг байдаг. Би дээр үеэс нийгмийг аюулаас хамгаалахын “нууц дансанд” бүртгэгдсэн, тэр нууц зүүлт намайг насан туршид минь дагалаа гэж бодож явдаг юм. Хориодхон насны оюутан байхдаа л Дотоод яаманд байцаагдаж байсан. “Эсэргүү” багш нарын “эсэргүү” шавь гэж.
 
-Яг юун тухай асуугдаж байв?

-Тангадын Галсан бид хоёр нэг анги, нэг өрөөний оюутнууд шүү дээ. Галсангийн маань домогт “Арвай хээр” найраглалын уянгын халилтад:
 
 ...Өнгө мөнгө хоёр
Үнээ хэзээ алдах бол
Өөдгүй хуурмаг сэтгэлийн
Үр хэзээ тасрах бол...гэхчлэн,
Миний  “Халхын талд” шүлэглэсэн романы уянгын халилтад:
 
 ... Номхон цагаан хоньдыг минь
Нохой сүүлтэй болгочихвий
 Номын үсгээ мартаж
Бусдын тэнгэрт залбирах вий.. гэсэн мөр бадгууд бий л дээ. Үүн дээр дөрөөлөөд байцаадаг байсан. Бид хоёрыг эсэргүү болгон хөөж туусаар энэ насыг элээж байх шив дээ. Тэгээд л сэтгүүлчдийг “хашраах” болохоороо намайг бариад авдаг юм болуу даа гэж дотроо бодож суудаг.
 
-Та намын гишүүнчлэлээ сэргээчихлээ. Одоо яая гэж бодож байна. Эрх баригч намынхантай “үзэлцэх” үү?

-Үзэгнээс өөр зэвсэггүй сэтгүүлч хаа холдохов дээ. Би чинь Ардчилсан холбоо, Ардчилсан намыг анхнаас нь дэмжиж, шударга үнэн ялаасай, төрийн зохицуулалтай зах зээлийн нийгэмд шилжээсэй хэмээн дотроо залбирч явсан хүн шүү дээ. Тэгсэн чинь ардчиллын баг өмссөн хэсэг бүлэг хүн, Америкийн “хар машин”-аар түлхүүлж гарч ирээд, Монголыг буруу тийш нь бурантаглаж хөтлөөд явчихлаа. Улс орон маань шоронжсон, цагдаагийн улс болох замаар явж байна.
 
-Яагаад та ингэж бодох болов?

-Энэ засгийн газар гарч ирэнгүүтээ л эмнэлгийн барилгыг дээрэмдэж цагдаагийн газар болголоо. Дотор нь байсан 3.2 тэрбум төгрөгийн үнэтэй шинжилгээний шинэ аппаратыг дэлбэлж устгалаа. Эмнэлгийг шорон болголоо. 1000-1500 хүний багтаамжтай шоронгууд барьж байна. Цагдаа хуулийн байгууллагуудыг өөрсдийнхөө хамаатан садан танил талаар хэд дахин өргөтгөлөө. Ард түмнийхээ гар дээр сохор зоос ч тавиагүй хэрнээ шүүгчдийн сарын цалинг 4.5 сая төгрөг хүртэл өсгөнө гэнэ. Ингээд яриад байвал аймшигтай дүр зураг тодорно.
 
-Энэ бүхэн, алсдаа юунд хүргэнэ гэж та боож байна?

-Би гурван үеэрээ хэлмэгдсэн хүн. Өвөг эцэг зоч лам минь 1938 онд баривчлагдан буу­дуулсан. Ах маань 1945 онд баривчлагдаж яваад сураг тасарсан. Гурав дахь үе нь би өөрөө. Харгис дарангуйлал яаж бүрэлдэн тогтдогийг би мэднэ. Яг өнөөдрийнх шиг, ийм сайхан баг өмссөн, худлаа хэлдэг, хувийн эрх ашгийн төлөө хуйхтай толгойгоо ч  өгөхөөс буцахгүй хүмүүс гарч ирээд, үнэнийг худал болгон, худлыг үнэн болгон түйвээчихдэг юм билээ. Өнөөдрийн энэ бу­рангуй нийгэм, харгис удир­дагчдыг халахын төлөө тэмцэнэ ээ! Би мэдээж өлсгөлөн зарлаж, зулын гол болж чадахгүй л дээ. Гэхдээ, энэ хавраас эхэлнэ гээд байгаа олны тэмцэлд түрлэг өгч, хүчээ нэмэрлэнэ. Бид өөр замаар явах ёстой. Алт эрдэнэс дээр суучихаад “Азийн гуйлгачин” гэж доромжлуулж баймааргүй байна. Монголын мөнгийг биднээс харамлан “Хятадын Монгол” хаягаар гадаадын банкуудад чи­хэж суугаа луйварчидтай тэмцэнэ. Хэнээс айж хэрзийсэн яс болтлоо хүлээх юм.