Тэр өвөл тун хүйтэн байсан төдийгүй бидний мөрдсөн хил зөрчигч ямар хол явсан байсан гэж санана. Энэ түүхийг эргэн санаж өдгөөгийн хилчиддээ сонирхуулъя.
Миний бие тэр үед Бүдүүн модны заставын даргаар томилогдоод жил гаруй болчихсон, газар орноо гайгүй мэддэг байсан үе. Бүдүүн мод миний урьд нь алба хааж байсан Цайланбулагийн заставын хэсийг бодвол арай татуу л даа. 1992 оны өвөл юмдаг. Арванхоёрдугаар сарын 24-ний өглөөний хүйтэн жаварт илч нь хайрагдан цагаан болсон ёоз муутзйхан нар Алтайн их уулсын төгсгел болох Хөөтийн хар уулан дээгүүр өнгийн гарахуйд би нэг цэргийн хамт тэмээ унан эрэл хийх, гааар орноо тагнах зорилгоор Дунд гүн, Гомбын хяр, Дуут элс, Ухаа шивээ, Талын шарга, Овоо, Чингисийн далан, Таван модны сайр, Цагаан тээгээр яваад 24-нөөс 25-нд шилжих шөнө Ухаа шивээгийн постонд амарч байтап заставаас автомашинтай сэргийлэх манаа ирж, зүүн уулзвараар хилийн зөрчил гарсныг илтгэв. Тэрхэн хооронд мйний толгойд, "Арай ч үгүй баймаар юм даа. Үдээс хойно Эрээлжийн хилийн манаанд радио станцаар үүрэг өгч, зүүн уулзвар хүртэл ул мөрийн шалгалт хий гэж үүрэг өгсөнсөн. Борхүүгийн Ганзориг, Жүгдэрийн Хүрэлбаатар хоёр маань үнэрч нохой шиг л цэргүүд дээ" гэж бодсоор застав дээрээ ирлээ. Мөн энэ тухайгаа отряд руу шифр биччихээд, заставыг өндөржүүлсэн бэлэн байдалд шилжүүлж, хилийн манаануудад хүч нэмэгдүүлэн, эрэл хаалтын бүлгүүдийг томилж, хил хамгаалахад тусяах хүчний гишүүдийг застав дээр дуудаж үүрэгжүүлээд гарлаа. Машинд эрлийн бүлэг, үнэрч ноход Лорд, Рекс гээд бүгд суудлаа эзэлсэн байв. Ингээд хилийн зөрчил болсон гэх газар иртэл яах аргагүй нэг явган хил зөрчигч хилийн 274 дүгээр тэмдгийн зүүн талаар буюу манай нөгөө заставын хариуцсан хэсгээр орж ирээд харуулын байрны баруун талаар ирах чиглэлтэй явчихжээ. Тэрхэн агшинд манай хариуцсан хэсгээр биш юм байна гэж жаахан тайзширсан ч нөгөө заставынхнаасаа урьтаад" саатуулчихъя гэсэн бодол намайг ч, цэргүүдийг маань ч яарууллаа.
Хил зөрчигчийн мөрний үнэрийг авсан эрэлч ноходч мөрөөр нь сургагчаа хамт тэмээ унан эрэл хийх, газар орноо тагаах зорилгоор Дунд гүн, Гомбын хяр, Дуут элс, Ухаа шивээ, Талын шарга, Овоо, Чингисийн далан, Таван модны сайр, Цагаан тээгээр яваад 24-нөөс 25-нд шилжих шөнө Ухаа шивээгийн постонд амарч байтал заставаас автомашинтай сэргийлэх манаа ирж, зүүн уулзвараар хилийн зөрчил гарсныг илтгэв. Тэрхэн хооронд миний толгойд, "Арай ч үгүй баймаар юм лаа. Үдээс хойно Эрээлжийн хилийн манаанд радио станцаар үүрэг өгч, зүүн уулзвар хүртэл ул мөрийн шалгалт хий гэж үүрэг өгсөнсөн. Борхүүгийн Ганзориг, Жүгдэрийн Хүрэлбаатар хоер маань үнэрч нохой шиг л цэргүүд дээ" гэж бодсоор застав дээрээ ирлзэ. Мөн энэ тухайгаа отряд руу шифр биччихээд, заставыг өндөржүүлсэн бэлэн байдалд шилжүүлж, хилийн манаануудад хүч нэмэгдүүлэн, эрэл хаалтын бүлгүүдийг томилж, хил хамгаалахад тусиах хүчний гишүүдийг застав дээр дуудаж үүрэгжүүлээд ярлаа. Машинд эрлийн бүлэг, үнэрч ноход Лорд, Рекс гээд бүгд суудлаа ззэлсэн байв. Ингээд хилийн зөрчил болсон гэх газар иртэл яах аргагүй нэг даган хил зөрчигч хилийн 274 дүгээр тэмдгийн зүүн талаар буюу манай нөгөө заставын хариуцсан хэсгээр орж ирээд харуулын байрны баруун талаар .сзрах чиглэлтэй явчихжээ. Тэрхэн агшинд манай хариуцсан хэсгээр биш юм байна гэж жаахан тайзширсан ч нөгөө заставынхнаасаа урьтаад саатуулчихъя гэсэн бодол намайг ч, цэргуүдийг маань ч яарууллаа.
Хил зөрчигчийн мөрний үнэрийг авсан эрэлч ноход ч мөрөөр нь сургагчаа
чирэх шахам явсаар Хөөтийн уулын зүүн сугаар хөгшин хүний нүүрний атираа шиг сархиаг дундуур орон хил рүү эргэснийг тогтоолоо. Бид ч буцаагаад хил давуулан алдчих магадлалтай болсон учир улам яарлаа. Ингээд мөрөө алдаж с+юн хөөсөөр байтал нөгөөх чинь манай хилийн хэсэг рүү орж, цаашаа хэсэгтолгодын араар орсноо ашгүй баруун тийш эргэжээ. Мөр хилийн зүг биш нутгийн гүн рүү эргэсэнд бид ч бяцхан тайпарлаа. Бага үдийн хэрд хил зөрчигчийн хоноглосон бололтой нэгэн хонхорт ирлзэ. Хөлийн өсгийгөөр жийж далагнуупсан эпс, аль хэдийнээ гал нь унтарч хөрсөн үнс, хэдэн ширхэг шүдэнз гэх мэтхэн үлджээ. Цааш эрлийн бүлгийнхээ хүнийг цөөлж ХХТХ-ний гишүүн Лоолойн Сүхээ. ахлах байлдагч, хилийн манаан ахлагч Галдандоржийн Пагважав бид гурвуул мөрдөх ажиллагаагаа үргэлжлүүлэв. Отрядын эрлийн бүлэг, зэргэлдээ заставуудын нэмэгдзл хүч гээд нэг мэдэхэд 100 гаруй хүн 40-өөд машин техник цугларчихсан байлаа. Хоёр дахь хоног дээрээ дахин нэг хоноглосон газрыг нь Өндөр богдын арын нэгэн агуйгаас олов. Хил эөрчигч тэнд нэлээд даарсан бололтой гал тулах гаж аргал хоргол цуглуулаад асааж чадалгүй шүдэизээ энд тэндгүй тараагаад орхисон байлаа. Мөн хөлийнхөе упанд дэвсч байсан болов уу гэмээр да^аршсан хэсэг тэмээний ноос үлдээгзэд мань хашир цааш "аяллаа" үргэлжпүүлжээ. Гутал нь урагдсан болаптой мөрнийх нь хэлбэр өөрчлөгдөж сагагаараа гишгэсэн адууны мөр шиг отРтЗолж хувирлаа. Түүнээс хойш хоёр хоног мөрдсөн ч гүйцсэнгүй. Маргааш нь мөр
алдагдлаа. Үдээс хойш мөр огтлоод тусыг эс олов. Гэтэл миний найз, ахлах дэслэгч Н. Мандах давхиад ирэв. Сүхээ эгч. цэрэг хоёр мөрөө хайж л байг, хоёулаа нэг айлд очъё гэдэг юм. Би наанаа цааргалсан ч энэ олон эрлийн бүлгүүд мөрдөж байхад ганц надаар дутав л гэж бодоод мөнөөх айл руу нь очингоо хажууханд нь байдаг агтнаасаа унапгын тэмээ авч ирэх үүрэг өгье гээд явлаа. Айлын эзэгтэй бид хоёрт 10 литр хоормог таван литр монгол архи өглөө. Бэлгээ аваад агтны цэргүүддээ гурван тэмээ Сүхээ эгчид аваачиж өгөх үүрэг өгчихөөд Хайлсан худгийн сайрьгуруудаад давхиж явтал адууных шиг мөр хөндлөн гарчих шиг харагдав. Жолоочоо зогсоогоод эргэж очвол мөнөөх хил зөрчигчийн мөр мөнөөсөө мөн байлаа. Гурван ногоон пуужин буудтал эрлийн бүлгүүд энд тэндээс цугларан ирлээ. Отрядын дарга. хурандаа Д.Ганжууржав бууж ирэн надтай гар барингаа, "Сайн байна. Мөр олдохгүй бол ингээд ХХЕГ-аас нисдэг тэрэг дуудъя гэж бодож байсан юм" гэлээ. Энэ сайшаал надад одон авсантай ялгааг/й санагдаж байсан. Цааш гурзуупаа мердсөер, мөрөн дээр нь манаж хоносоор яваад долоо дахь өдрийн наран баруунаа тонгойж, оройн жавар хацар нүүрийг алгадаж эхлэхийн үест Бага хачиг уулын энгэрээс хил зөрчигчийн цогцосыг олов оо хөөрхий. Тэрбзэр хөлдөэд үхчихсэн байсан юм. Арга ч үгүй шүү дээ, хүмүүн төрөлтөн битгий хэл тэнгэрт жавар сөрөн нисч байдаг бор шувуунууд бутны өмнө беөн бөе^-гэереө хөлдөж үхэж байсан юм шүү дээ.Тийм л хүйтэн, тийм л жавартай байсан юм даа.
Хил-зөрчигч нэгэн жижгэвтэр даавуун уут гартаа барин шургачиж уналгүйгээр, тэнхээ тамир нь гэнэт тасарсан болов уу гэмээр дээш харан хэвтэж байгаад тэр л чигээрээ царцаж орхисон байлаа. Энэ эмэгтэйн хувьд миний нутгийн тэнгэр хүнийх байсан ч элэнц хуланцынх нь хувьд бидэнтэй нктэнгэртэй байсан гэвэл хэн үгүйсгэх билээ. Гэвч гурван зууны тэртээд Шадар ван Чингүнжавыг Шишгэдийн голд манжийн цэргүүдэд шахагдан цохигдох үед урван тэрсэлсэн Өвөр Монголын Ламжав тайж, Цомцогжав бэйл, Чой занги, хиа Намхай нарыг бодоод миний нутгийн тэнгэр түүнийг зөнгөөр нь орхисон байж ч болох. Түүнд нэгжлэг хийхэд 25 юань цөөхөн фун л гарсан. Тэрбээр дээгүүрээ 11, доогуураа есөн давхар нимгэн хувцас давхарлан өмссөнийг хараад ядуу нэгэн байсныг таньж ядах юмгуй байлаа. Бид явсан замаа газрын зураг дээр курвиметрээр хэмжиж үзэхэд 151 км газрыг явган туулсан байв. Орой нь ул татуулж өмссөн эсгий гутал маргааш орой нь дахиад л цоорчихсон ирдэг байсан юмдаг. Ингэж Хилийн цэргийн түүхэнд томоохонд тооцогдох эрлийг хилийн хэсэг дээрээ ийнхүү зохион байгуулан удирдаж байлаа. Хил зөрчигчөө амьдаар нь баривчилж чадаагүй ч тэнгэрийн түмэн одод жавар хураан инээмсэглэсэн 1992 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний орой застав маань халуун ам бүлээрээ халуу дүүгсэн Сүхбаатарын тасалгаандаа шинэ жилээ тэмдэ! лзж "Манжуурын толгод" хэмээх гайхамшигтай хөгжмийн аянд шөнөжин бужиглэж хоносноо юунд мартах билээ дээ.

Эх орны манаа