Хавтгайрсан найр наадам, хоцрогдлын туйл болсон бөөгийн болон
харийн хэл дээр мухар сүсгийн мунхруулга түгээгч Ламын шашныг
өөгшүүлэн дэвэргэж, хөхүүлэн дэмжих явдал газар авч байгаа
үзэгдлийг, тэдгээрийн түүхэн үүрэг ямар байсантай нь жишиж
харвал эрхбиш нэг бодол төрөх буй заа. – Нийтлэгч

Чин династын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш монголчуудын өдөр тутмын нүүдлийн амьдралд өөрчлөлт ороогүй боловч бүхэл нийгмийнх нь хувьд авч үзвэл хөдөлгөөний зарчмын өөрчлөлт гарч энэ нь эргээд ахуйд нь засвар оруулсан байна. Үе үеийн турш байлдаж, довтолж, ухарч байсан энэхүү хийморлог ард түмний сүр сүлд үхэж эхэллээ. Ан гөрөө хийж, тэгснээрээ байлдааныхаа ур чадварыг тайван цагт нь хадгалж чаддаг байсан эдний сургуулийг манж нар ердөө зугаа цэнгэл тал руу нь оруулсан байна. Нум сумаар хөдөлгөөнгүй байг хөдөлгөөнгүй цэгээс харавдаг болгож, сумны зэвийг төмрөөр биш, зөөлөн зүйлээр хийлгэдэг болгов. Байлдаанч нийгмийн хувьд эрчүүдийн гол үүрэг нь тулалдах, бэлтгэл сургууль хийхэд байсныг найр наадам руу чиглүүлж, түүнийг нь дэлгэрүүлэн хөгжүүлэх бодлого явуулжээ. Жалга болгонд болох овооны наадам гэдгээс авахуулаад Богдын даншиг өргөх наадам хүртэлх үй олон найр наадам хавраас намар хүртэл үл тасрах ба түүнд монгол эрчүүд морьдоо уралдуулан, бөх барилдаж, мохоо модон сумаар хөдөлгөөнгүй бай харвагна. Алга болсон адуу малаа эрэхээр хавар гэрээсээ гарах монгол эр дулааны бүх улиралд найр наадам хэссээр намар хяруу унасан хойно гэртээ эргэж ирэх нь бараг л ердийн амьдрал болжээ. Манж заншлаар тав гэзэг тавин, нударга унжуулж, ээтэн гутал жийсэн энэхүү найр наадамч эрсийг хараад ертөнцийг морин туурайгаараа бөмбөрдөж байсан мөнөөх Чингисийн монголчууд гэж итгэхэд бэрх болжээ.

Дээр нь бас дэлхийн хамгийн догматик бус шашин гэгддэг буддизмын нэг урсгал мөртөө, магадгүй дэлхийн хамгийн догматик шашин болох ламаизм энэ ард түмнийг улам хоцрогдуулан, ертөнцийн хөгжлөөс тусгаарлажээ. Буддизм Төвд рүү орж ирэхдээ л Химлайн энэ бүдүүлэг ард түмний домогтой холилдон мухар сүсгийн шинжийг олж, тарнийн ухаан нь илүү хөгжсөн билээ. Илбэ шид, мухар сүсэг, тарнийн энэ хялбаршуулсан тал нь дийлээд нийгмийг хамарсан авилга болсон учраас үүнийг нь эсэргүүцэж Зонхов анх реформоо хийсэн. Гэтэл хэсэг хугацааны дараа Зонховын эсэргүүцсэн болгон нь өөрийнх нь нэрээр хуучнаасаа дор домог болжээ. Ийм шашин XVII-XVIII зууны үед нүүдэлчин монголчуудын нийгэмд орж ирэхдээ уулаас баялаг байсан домог, ид шидийн үлгэртэй нь холилдон, улам бүр тарнийн шинжтэй болжээ. Зөвхөн дээд лам нарын явцуу хүрээнд буддизм жинхэнэ утгаараа ойлгогддог болсон энэ шашин ард түмэнд тусахдаа ердөө мухар сүсэг болж хоцрогдол руу улам чирж байв. Шашны сургалт зөвхөн төвд хэлээр явагдах тул дээд хүрээний лам нар л үүнийг нь ойлгохоос ердийн ард түмэнд бол учир нь үл мэдэгдэх шидэт тарни маягаар л тусах аж. Ялангуяа энэхүү бясалгалын төрлийн хэлбэр нь Гадаад Монголд гойд дэлгэрч, Халхын ихэнх хийд Чойрын ба бясалгалын талыг нь хөгжүүлж байлаа. Ийм байдлаар үндэсний монгол бичиг шахагдан, дээд лам нарын дунд ч монгол бичиг үл мэдэх явдал элбэгшин, тэд ямар нэг зүйл тэмдэглэх бичих болохоороо монгол хэлээр төвд бичгээр, эсвэл ерөөсөө төвд хэлээр тэмдэглэдэг болсон нь тэр үеийн олон жасын хөрөнгийг бүртгэл зэргээс харагддаг. Нийгмийн сэхээтний хүрээнд монгол бичиг төвдөд шахагдан хоёрдугаарт тавигдах болсныг Оросын нэрт монголч Владимирцов гярхай ажиглажээ.

Харин Өвөр Монголд асуудал арай дээр байв. Тэнд сүм хийдүүд монгол хэлээр хурах, монгол монгол соёлоо хадгалах байдал хавьгүй илүүтэй байсан тул XVII-XX зууны Монголын соён гийгүүлэгчид, бичгийн их хүмүүс, эрдэмтэн түүхчид чухам л өвөр монголчууд байсан юм. Буддын гайхамшигт сургаалийн аль л оюунлаг талыг барьсан нь Хятад, Солонгос, Япон гэсэн чиглэлээр хөгжсөн бол ид шид, тарни, мухар сүсэг маягийн хялбаршуулсан хэлбэр нь Төвдөөр дамжин цаашлах тутмаа орон нутгийн бөө маягийн болхи сүжигтэй холилдон уусаж, улам улмаар уугуул утгаа алдан, Халх, Ойрдод хамгийн дампуурсан хэлбэрээ олжээ.

Хүрээ хийдэд шавилан сууж хувараг болох явдал нийгмийн хүрээнд машинчлан явагдаж, XX зуун гэхэд 700 000 хүн амтай энэ ард түмний 100 000 эрэгтэй нь лам болсон байна. Сүм хийдийн тоо 800 шахжээ. Нийгмийн баялаг, үйлдвэрлэлээ хөндийрсөн энэ том армийг ертөнцөөс таслагдан хоцрогдсон орон тэжээж хүчрэхээ болин, дийлэхгүйд хүрэв.

XVIII зуун гэхэд нүүдэлчдийн мянга мянган жилийн уламжлалтай зэр зэвсгийн үйлдвэрлэл устаж огтоос үгүй болов. Харин оронд нь бурхан тахилын зүйл урлагч ялангуяа хүрээ хийдийн лам нар нэлээд буй болжээ. Гэхдээ энэ нь нийгмийн давхарга болтлоо хэзээ ч өргөжөөгүй юм.

Өрнийн аялагчид, мөн хятадууд тэр байтугай манж ноёд хүртэл Монголын сүмийг догшин Монголчуудын омгийг дарж бясалгаж суудаг газар гэж үзнэ. Үнээр ч тийм. Сүм бол үнэндээ бясалгадаг, сурдаг сургадаг ч газар биш, энэ бол ердөө ажиллагаатай л байдаг газар. Гүн бат шингэсэн ламаизм, түүнийг төлөөлөх 100 мянган лам нийт монголчуудыг номхон дөлгөөн, хүлцэнгүй болгон барьж чадсан, харин энэ нь эдийн засгийн ядуурал, нийгмийн доройтлын хөлсөөр бүтэж байлаа. Лам нарын арми нь нийгмийг сорон мөлждөг паразит бүхэл бүтэн давхарга болсон учир энэхүү бэлэн хоолтой сав руу тэмүүлэгсэд олшрон хар аяндаа тоо нь нэмэгдэж байлаа.
Ядуу айл хүүхдээ хийдэд шавилуулан улмаар лам болгох нь бэлэн хоолтой болгох зорилго агуулж байсан бол, чинээлэг давхарга болон язгууртны зүгээс элдэв татвараас ангид байхын тулд лам нарын давхарга руу тэмүүлэн нэгдэх сонирхол бас байлаа.
Харц ард, ялангуяа хамжлага хүний хүүхдэд нийгмийн шаталбараар дэвжин дээшлэх бололцоог хүрээ хийд олгодог байсантай ч холбоотой.

Хэт олон ламтай болох явдал нь нийгмийн дампууралд хүргэнэ гэдгийг ойлгосон зарим язгууртнууд эсрэг арга хэмжээг нилээд авсан байна. Тухайлбал, Халхын Тогтох ван лам нарыг шалгалтад оруулах замаар тоог нь хязгаарлах гэж оролдож байв. Тэрээр монголын баялаг өргөл барьцын хэлбэрээр Төвд рүү хэтэрхий их урсаж буйг анзаараад нутагтаа асар том бурхан бүтээлгээд үүнд өргөл барьж өргөх нь Лхас, Утай, Гүмбэнд очсонтой нэгэн адил хэмээн лам нараар ятгуулж байжээ. Манж нар ч Монголд хэт олон лам буй болж байгааг хязгаарлах зорилгоор нэг хошуу 40-өөс илүүгүй ламтай байж болох хууль гаргажээ. Гэвч XIX зууны дундаас энэ хууль “мартагдан” хэрэгжихээ больсон байна.

1844 онд Монголын тайж нараас татвар хурааж байх хуулийг Манжийн хаанаас гаргасан байна. Монголд тайж нар олон байлаа. 1918 оны тоогоор тэд 13 274 байсан аж. Тайж нар нийгэмд илүү эрх дархтай байсан явдал халагдмагц тэд мөн олноороо лам нарын эгнээнд шургалах боллоо. Ийнхүү зэрэг зиндээ дэвших, нийгэмд хүндтэй байр суурь эзлэх, татвар гувчуураас зайлсхийх, үгүйдээ л өдрийн хоолоо хялбар олж идэхийн тулд зүтгэсэн тэмүүллийн үр дүнд Монгол орон хоолыг нь бэлдэж дийлэхгүй олон ламтай болжээ.

Монголчууд хөрөнгө мөнгөө дотооддоо сүм хийдэд өргөл барьц болгон өгөхөөс гадна гадагш нь Төвд рүү урсгадаг бүхэл бүтэн сүлжээ бүрэлдэн буй болжээ. XIII зуунаас эхлэн Монголчууд төвдүүдийг цэрэг зэвсгийн хувьд дэмжиж байсан төдийгүй хөрөнгөөр асар их тэтгэж эхэлжээ. Чин династын үед Лхас хүрэх монгол мөргөлчдийн тогтсон зам Утай, Гүмбэн, Лхас гэсэн маршруттай ба энэ замаар хөлхөх Монголын баячууд асар их эд хөрөнгө, алт мөнгийг тэмээнд ачиж аваад буян хийж үрэн таран болгож, хариуд нь зэс, гууль, шавар болон зурмал бурхад, догшидын дүрс, зураг эргүүлж зөөнө. Энэ замаар Монголын аль зэрэг их хөрөнгө мөнгө урсан гарсныг тооцох аргагүй.

Ламаизм ер бусын консерватист шашны хувьд нийгмийн аль ч хүрээнд дэвшил хөгжлийг оруулдаггүйгээр үл барам тас эсэргүүцнэ. Ийм нийгэмд гарцаагүй мөхөл нүүрлэж байлаа.

Баабарын “Нүүдэл суудал” номын 1-р дэвтэрийн 207-211-р тал, Улаанбаатар, “Соёмбо принтинг” ХХКомпанид эхийг бэлтгэж хэвлэв, 2006 он номоос хуулбарлан шивэв.
2014-03-14

Манжид дагаар орсон Монголын нийгмийн доройтол (Баабарын "Нүүдэл суудал" номоос)
Tweet
Bolod.mn