Саяхан ХХЕГ-ын Тамгын хэлтсийн гадаад харилцааны мэргэжилтэн, хошууч Ш.Чулуунбат өөрийн бүтээсэн "Border control"

хэмээх хилчдэд зориулсан мэргэжлийн англи хэлний сурах бичгийг зохиогчийн эрх болон хэвлэн олшруулах эрхийнх нь хамтаар Хил хамгаалах байгууллагадаа бэлэг болгон өглөө. Түүний энэхүү оюуны бүтээлийн үр шимийг хилчид хүртэх бөгөөд тэрбээр олон жилийн хөдөлмөр, зүтгэл шингэсэн бүтээлийнхээ хариуд сохор зоосны ашиг олохыг хүсээгүй юм.

Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор Ч.Зэгиймаа түүний "Border control" номын өмнөтгөлд, "Монгол Улсад англи хэлний тэр тусмаа мэргэжлийн англи хэлний сурах бичгийг монгол хүн зохиож байгаа нь тийм ч олон биш, эхлэлийн төдий гэж үзэх талтай билээ. Ийм үед судлаач Шархүүгийн Чулуунбатын эмхэтгэн бүтээсэн "Border control" номыг үнэхээр цаг үеийн шаардлага гэж үзэж байна.

Монгол Улсын Хил хамгаалах байгууллагын албан хаагчдын мэргэжлийн англи хэлний боловсролд зориулсан энэхүү номыг бие дааж сурах боломжтой байгаа нь олзуурхмаар байна. Мэргэжлийн англи хэлний бусад сурах бичигтэй харьцуулахад оюутан, суралцагчдад мэдээлэл боловсруулах, түүнийгээ ашиглан өөрийгөө хөгжүүлэх, бүтээлч чадвар эзэмшүүлэхэд чиглэгдсэн ярих, сонсох, унших, бичих чадварыг хөгжүүлэх дасгалууд, мэргэжлийн чиглэлээр мэдэж ойлгох үндсэн ойлголтууд, албан харилцаанд хэрэглэгдэх үг хэлпэг зэргийг хэл зүйн дүрмийн тайлбар, англи-монгол толь бичиг,  өдөр тутам шууд жишээ болгон хэрэглэж болохуйц харилцан ярианы хамтаар оруулснаараа онцлог бүтээл болжээ" хэмээн үнэлсэн байна. Хилчин хамт олны дунд ийм нэгэн оюунлаг, бүтээгч манлайлагч ажиллаж, амьдарч буй нь юутай сайн хэрэг билээ. Ингээд түүнийг БНСУ-ын Сувон хотын Кёнги их сургуульд суралцахаар явахынх нь өмнө уулзлаа.

-Та бидэнд "Border control" номынхоо талаар танилцуулахгүй юу?

-Энэ бол мэргэжлийн англи хэлний ном юм. Анхан шатны үндсэн мэдлэг олгох сургалтуудыг бид их, дээд сургууль болон ЕБС-аас авдаг шүү дээ. Сурах бичгээ мэргэжлийн хэрэгцээ, шаардлагын үүднээс англи хэлний дунд түвшнээс эхлүүлсэн. Англи хэлний хэрэглээ нь улс орнуудад өөрийн үүрэг, нийгмийн харилцаанд хэрэглэгдэх цар хүрээгээрээ үндэстний, улсын, албан ёсны, бүс нутгийн, харилцааны нийтлэг хэл гэх зэрэг өөр өөр статустай байдаг.

Манай дэлхий дээр 1.4 тэрбум гаруй хүн англи хэлийг гадаад хэлний түвшинд суралцаж, АНУ, ИБУИВУ, Канад, Шинэ Зеланд, Австрали гэх мэт орнуудын 400 сая гаруй иргэдийн унаган, 54 орны албан ёсны, 126 улсын гадаад хэл болон хэрэглэгдэж байна. Монгол Улсын Засгийн газраас англи хэлийг мэдээлэл харилцаа, ажил хэргийн гол хэрэгсэл болгон хөгжүүлэхээр "Англи хэлний боловсролын үндэсний хөтөлбөр"-ийг хэрэгжүүлж байна.

Харин Монгол Улсын Хил хамгаалах байгууллагаас албан хаагчдын англи хэлний боловсролыг хөгжүүлэх талаар баримталж буй бодлогын хүрээнд "Border control" мэргэжлийн англи хэлний сурах бичгийг та бүхэнд толилуулж байгаадаа баяртай байна. Сурах бичиг маань гурван бүлэг, хавсрапт, англи-монгол толь бичиг гэх хэсгүүдээс бүрдэж байгаа.

Нэгдүгээр бүлэгт ярих, хоёрдугаар бүлэгт унших, бичих, гуравдугаар бүлэгт сонсох чадварыг хөгжүүлэх төрөл бүрийн дасгалуудыг хөнгөнөөс хүндрүүлсэн хэлбэрээр оруулснаас гадна хавсралт хэсэгт албаны үйл ажиллагаанд түгээмэл хэрэглэгдэх үг хэллэгүүдээс тусгасан юм. Англи хэлийг суралцахад хэл зүйн дүрмүүдийг ойлгон судлаад зогсохгүй сонсох, ярих, бичих, унших чадвараа эн тэнцүү хөгжүүлөх шаардлагатай байдаг. Гагцхүү суралцах чин хүсэл, хичээнгүй зүтгэл, тасралтгүй хөдөлмөрийн үр шим таныг амжилтад хүргэх болно.

-Хил хамгаалах байгууллагын хэмжээнд анхны мэргэжлийн англи хэлний сурах бичгийг бүтээхийн тулд та маш их судалгаа хийсэн нь харагдаж байна. Хилчдийн ажил мэргэжлийн онцлогоос шалтгаалж англи хэл сурахад гардаг хүндрэл, бэрхшээлийг шийдэхийн тулд хамгийн түрүүнд юу хийх шаардлагатай вэ?

-Нэгдүгээрт хүн өөрөө зүтгэлтэй, хэл сурах сонирхолтой байх хэрэгтэй. Хамгийн гол нь хүнд сэдэл гэж.байдаг. Англи хэлийг сурснаар надад, цаашилбал алба, байгууллагад ямар хэрэгтэй юм гэдгийг бодож үзэх хэрэгтэй юм. Мэдээж хэрэг үүний тулд хөдөлмөрлөх хэрэгтэй. Чин хүсэл байгаа цагт хүн хөдөлмөрлөдөг. Хэл сурна гэдэг дэлгүүрээс юм худалдаж авахтай адилгүй. Байнга хөдөлмөрлөх шаардлагатай болдог. Бэрхшээл маш их тулгарна.

Тэр бэрхшээлийг даван туулахын тулд ажлынхаа ачааллыг тэнцвэржүүлж, тасралтгүй, бага багаар сурч боловсрох хэрэгтэй. Ялангуяа ажпаа хийж байгаа хүмүүсийн хувьд сурч боловсрох цаг тун бага. Өдөр шөнөгүй ажилладаг хүмүүс өөрсдийнхөө цаг завыг тохируулж өглөө эртлэн босч, орой унтахын өмнө болон өдрийн цайны цагаараа 15-30 минутыг суралцахад зарцуулбал тодорхой ахиц гарна.

Хамгийн гол нь төлөвлөгөөтэй, зөв системтэйгээр ажиллах хэрэгтэй. Мэдээж хэрэг анхлан суралцагчдад нэг ч үг ойлгохгүй байх тохиолдол гарна. Мэдэхгүй зүйлээ толь бичгийн тусламжтайгаар орчуулж, уншиж, давтаад ирэхээр тэдгээр мэдэхгүй үгс цөөрөөд ирдэг. Тийм жишгээр урт хугацааны турш суралцвал амжилт олно.

-Өөрийгөө дайчилж, ялсан цагт л гадаад хэлийг сурдаг байх гэж би боддог. Харин үүний тулд хүн бүр өөрт тохирсон арга замыг эрэлхийлдэг болов уу. Та бидэнд өөрийгөө хэрхэн ялж, цаг зав гаргадаг туршлагаасаа хуваалцахгүй юу?

-Би хүүхэд байхаасаа англи хэлийг сонирхож судалсан. Суурь маш сайн тавигдсан гэх үү дээ. Мөн ХХЕГ-ын англи хэлний сургалт надад хамгийн сайн суралцах бололцоог олгосон. Тэр дамжаанд би гурван cap сурсан. Ингэснээр миний англи хэлний мэдлэг системтэй, бас их цэгцтэй болж ирсэн.

Түүнээс хойш суралцах хүсэл сонирхол ч нэмэгдсэн. ХХЕГ-т явагддаг сургалт бол хүн өөрөө хичээгээд сурвал маш сайн сургалт гэдгийг зориуд хэлэх байна. Сургалтын материал, сурах бичгийг маш мундаг эрдэмтдийн баг ажиллаж, анализ хийсний үндсэн дээр бүтээсэн. Хэрэв биеэ дайчлаад шимтэн сурч чадвал гурван сарын дотор маш их зүйлийг сурч болно.

-Та гадаад руу сургалтад явах гэж байна. Мэдээж хэрэг англи хэлний мэдлэгийн түвшин сонгон шалгаруулалтын нэг гол шалгуур үзүүлэлт байсан болов уу?

-Тийм. Хичээл нь англи хэл дээр явагдах юм. Сургуулиас тавьж буй үндсэн шаардлага нь эзэмшсэн мэргэжлийн зэргийн чанар өндөр байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл голч дүн нь 3.5-аас дээш үнэлгээтэй байх ёстой. Харин англи хэлний мэдлэгийг нь шалгахдаа интернэтээр шууд ярилцлага хийдэг.

Энэ нь маш бодитой учраас үнэн зөв дүгнэлт гардаг. Үүнд гурван гол зарчим бий. Нэгдүгээрт хувь хүний биеэ авч явах байдал, төлөв. Хоёрдугаарт судлах гэж буй сэдвийнхээ хүрээнд онолын мэдлэг хуримтлуулсан эсэхийг гол шалгуур үзүүлэлтээ болгодог. Гуравдугаарт гадаад хэлний мэдлэг, чадвар өндөр байна уу гэдгийг нь шалгадаг.

-Миний бодлоор бид хэл сурах томъёоллоо тодорхой, зөв төлөвлөөгүйгээс тэр бүр амжилтад хүрдэггүй байж болох талтай юм шиг санагддаг. Англи хэлийг шамдан сурснаар хилчдийн өмнө ямар боломж нээгдэх бол?

-Даяаршлын энэ эрин зуунд мэдээлэл маш өргөн хүрээтэй тархаж байна. Мэдээллийн эх сурвапж олширсон тул ямар ч мэдээллийг олоод авах боломж нь нээлттэй болсон. Гадаад хэлийг сурснаар зөвхөн гадаад оронд очиж ажиллана гэдэг бол өрөөсгөл. Гадаад хэлийг сурах болсон гол зорилго нь таны хувьд юу вэ гэдгийг хамгийн түрүүнд томъёолох хэрэгтэй. Хүн англи хэлийг сурснаар өргөн цар хүрээний мэдлэгтэй болдог.

Дэлхий даяар хэрэглэгдэж буй энэ хэлний хүрээлэлд орсноор дэлхий нийтийн цагийн байдал, мэдээ мэдээлэл, шинжлэх ухааны ололт, нийгмийн байдлыг танин мэдэх боломжтой болно. Мөн бусад ижил төстэй байгууллагуудын ололт, амжилт, арга туршлагатай танилцах зам нь нээгдэж байгаа хэрэг юм. Цаашилбал хүн мэргэжлийн зэргээ ахиулж магистр, докторын болон бусад урт, богино хугацааны сургалт дамжаанд хамрагдах боломж нь нэмэгдэнэ.

Ялангуяа манай байгууллагын хувьд гадаадад сургалтад хамруулах өргөн боломж бий. Гадаад орнуудаас тавьж буй гол шаардлага бол англи хэлний өндөр мэдлэгтэй байх. Учир нь бүх хичээл англи хэл дээр явагддаг. Тиймээс англи хэл сурах хэрэгцээ шаардлага маш өндөрт тавигдаж байгаа юм. Миний хувьд энэ хэлийг суръя, судалъя гэж сонирхож хичээсэн. Харин сураад гадаад орон руу явъя гэж бодож төлөвлөж байгаагүй юм.

Гэхдээ амьдрал өөрөө баялаг учраас янз бүрийн боломж гарч ирэх тохиолдолд түүнд бэлэн байх хэрэгтэй юм билээ. Монголдоо байгаа ч гэсэн янз бүрийн телевизийн нэвтрүүлгүүдийг үзэж, ахуйн хүрээнд орчуулга хийх чадвартай болчихвол энэ нь цаашлаад өөрийн оролцоог байгууллага, хамт олон, нийгэмдээ оруулах боломжийн эхлэл болох юм. Асар их боломжууд салаалсан зам шиг л гарч ирнэ. Энэ орон зайд өөрийгөө байнга боловсруулж байх хэрэгтэй. Хүний сурч мэдсэн зүйл тодорхой хэмжээгээр өөрт нь үргэлж хэрэг болдог шүү дээ.

-Өнөөдөр гадаад хэлтэй хүнийг боловсролтой хүн гэх болсон юмуудаа?

-Гадаад хэл мэдээж хэрэг маш чухал. Судлаач хүн л гэхэд нэгээс хоёр, түүнээс дээш тооны гадаад хэлийг эзэмшсэн байх шаардлагатай байдаг. Хүссэн хүсээгүй ийм шалгуур тавигддаг л даа. Тиймээс боловсрол, мэдлэгтэй хүмүүст тавигдаж буй гол шаардлага бол гадаад хэлний мэдлэг юм. Энэ бол цэвэр хувь хүний хичээл зүтгэлтэй холбоотой асуудап.

-Таны сурах бичгийг хэрхэн судалбал үр дүнтэй вэ. Мэргэжпийн англи хэлийг сурах тал дээр хилчиддээ хандаж зөвлөгөө өгөхгүй юу?
-Өөрөө бие даан сурч болно. Мөн сургагч багшийн удирдлага дор сурч болох юм. Энэ сурах бичиг мэргэжлийн гэдэг утгаараа арай түвшин ахиу. Тиймээс нэгдүгээрт үндсэн хэлзүйн дүрмүүдээ мэдсэн байх шаардлагатай. Анхан шатны мэдлэгтэй хүмүүс энэхүү гарын авлагыг ашиглахдаа задаргаа хийх буюу бусдаас зөвөлгөө авах нь илүү үр дүнтэй.

Нэг өгүүлбэр байлаа гэхэд түүнийг ямар үгсийн аймгийн төлөөллүүд орсон ямар утгатай өгүүлбэр вэ гэдэг мөн чанарыг нь ойлгож сурвал хүндрэлтэй зүйл гарахгүй. "Хэцүү юм байна, чадахгүй нь" гэж хойш тавилгүйгээр өөрсдөө бие дааж шимтэн суралцаарай. Хүмүүс хэл сурахын тулд үг цээжлэх ёстой гэж боддог. Энэ нь зөв л дөө. Гэхдээ орчин үед үгээр нь биш, өгүүлбэр, хэлцээр нь цээжлэх зарчмыг илүүд үзэх болсон.

Энэ өгүүлбэрийг хэлэхэд ийм утга санаа гарч байна гэдэг өнцгөөс нь харвал арай дөхөм байх болов уу. Ер нь гадаад хэлийг сурах төрөл бүрийн аргууд бий. Хүнд аливаа юмыг хүлээж авах хүчин чадал гэж бий. Үүндээ таарсан ачааллыг өөртөө өгч суралцах арга барилаа сонгоод сурах юм бол болохгүй зүйл байхгүй.

-Хүмүүс өөрсөддөө тохирсон суралцах арга барилыг төдийлөн олж чаддаггүй байж болох юм л даа. Тиймээс хэл сурах энгийн аргуудыг хэлж өгөхгүй юу?

-Жишээ болгож хэлэхэд сонсох дасгалыг маш их хийх хэрэгтэй. Дөнгөж төрсөн хүүхэд хоёр нас хүртлээ сонсоод, сүүлд нь ярьж эхэлдэг шиг ойлгохгүй байлаа ч гэсэн байнга сонсох нь их сайн дасгал болдог. Нэг үг ойлгохгүй байсан ч олон давтамжтайгаар удаан сонссоноор чихэнд хоногшиж, дараа нь түүнийгээ орчуулахад хялбар болдог.

Сонсголын дасгалыг хоёр аргаар хийж болно. Нэгдүгээрт ямар ч зүйл харахгүйгээр байнга сонсох. Энэ үеэр мэдээж хэрэг өөр олон зүйлийг хийж болно. Хоёрдугаар арга бол яг текстийг нь барьж суугаад бичлэгээ сонсох. Энэ дасгалыг хийвэл нэлээд үр дүнтэй байх болов уу. Мөн үйл үгийн анхан шатны дүрмүүдийг мэдсэн байх шаардлагатай. Англи хэлэнд үндсэн дүрмүүд бий.

Эдгээрийг монгол хэлний үндсэн дүрмүүдтэйгээ дүйцүүлэн харьцуулж суралцвал маш түргэн сурдаг. Түүнээс гадна аливаа зүйлийг үзчихээд тэр чигт нь хаяж болохгүй. Өнөөдрийн үзсэн зүйлээ магадгүй долоо хоногийн дараа юм уу, арав хоногийн дараа, бүр сарын дараа бататгах зайлшгүй шаардлагатай. Ингэснээр таны ой тойнд орж, хэрэглээ болдог. Дараагийн дугаарт шинэ үгсийг цээжлэх арга гэж бий. Шинэ үгсийг цээжлэх нь буруу биш.

Гэхдээ замбараагүй олон үгсийг утга учиргүй цээжилбэл сүүлдээ эмх цэгцээ алдаж, хэрэглээнд хүндрэл учирдаг. Тиймээс үг цээжлэхдээ янз бүрийн зарчмаар ажиллаж болно. Өдөр бүр өгсөх, уруудах замаар цээжилж болно. Нэг өдөр тав, маргааш нь дөрөв, тэгээд гурав гэх мэт. Энэ мэтчилэн ачааллыг тэнцвэржүүлбэл сурахад илүү амар байх болов уу. Өдөрт дундажаар таван үг цээжилбэл жилийн дотор маш баялаг үгийн сантай болно.

Сараар бодоод үзэхэд л 150 үг, 150 хураангуй өгүүлбэрийг мэддэг болох нь байна шүү дээ. Энэ бол асар их мэдлэг хуримтлуулж байгаа хэрэг юм. Системтэйгээр илүү олон зүйлийг амжуулж бас болдог. Эрдэмтэн судлаач, багш нарын гаргасан ном, сурах бичгүүдийг судалж, унших хэрэгтэй. Тэдгээрээс ямар арга нь өөрт илүү зохицох вэ гэдгийг олж мэдэх хэрэгтэй. Мөн зөв сурах бичигтэй ажиллах нь хамгийн гол зүйл. Зөв хүнээс зөвлөгөө авч, зөв сурах бичиг ашигласнаар та амжилтад хүрнэ.

-Хэл сурахад хувь хүний хичээл зүтгэл 80 хувийг эзэлдэг гэж та түрүүнд хэлсэн. Ярих шаардлага гарсан тохиолдолд ам нээж чаддаггүй хэрнээ уншиж бичихээрээ ойлгоод байдаг нь бидний том бэрхшээл. Надтай адилхан бодолтой хүмүүс ч нэлээд олон бий гэж бодож байна?

-Тийм ээ, энэ бол нийтлэг бэрхшээл. Сүүлийн үеийн номнууд дандаа сонсох дасгалтай болсон. Миний энэ ном ч мөн ялгаагүй. Нийт 120 цаг буюу 2.5 кредит цагийн 30 хичээл, 130 гаруй дасгал, 300 орчим түгээмэл хэрэглэгддэг үг хэллэг, 500 гаруй үгтэй англи-монгол толь бичиг, 63 минутын дуу бичлэг багтсан. Текстээ унших үедээ давхар сонсч зөв дуудлагатай болоход зориулагдсан юм.

Энэ нь бие дааж суралцах боломжийг олгодог. Суралцаж эхэлж буй хүмүүсийн хувьд давтаж хэлэхэд хүртэл хэцүү үг байдаг. Хүн хэлж өгөөд байхад буруу дууддаг хүмүүс ч бий шүү дээ. Тэгвэл тэр хүмүүс өөрсдөө суралцах арга барилаа сийлэх хэрэгтэй юм. Эхлэн суралцагчид англи үсгийн дуудлагыг маш сайн мэдэх шаардлагатай. Харин дараа нь үе болон нийлэмжийн дуудлагаа сайжруулсан тохиолдолд суурь нь сайн тавигдана.

-Баярлалаа. Таны цаашдын сурлага, хөдөлмөрт өндөр амжилт хүсье.

Ахлах дэслэгч Ж.Оюун-Эрдэнэ

Эх сурвалж: “Эх орны манаа” сонин