Сониныхоо анхны дугаарын зочноор зохиолч, сэтгүүлч, яруу найрагч Эл эзэн овогт Битогтохын Цогнэмэхийгурилаа. 

Уншигч олон маань түүнийг Ханхөхийн яруу найрагч, одоогийн Сангийн сайд Ч.Улаантай "үзэлцсэн" сэтгүүлч, "Гэгээн муза"-гийн шагналт "Тэнгэрийн хүү" жүжгийн зохиолч гэдгээр нь сайн мэдэх билээ. Ингээд түүнийг илэн далангүй байхыг хүсч ярилцлагаа эхэлсэн юм.

 -Таныг 2012 онд драмын театрын шилдгийг шалгаруулах наадмаас "Гэгээн муза" цом өвөртөлж, гранприг нь авснаас хойш сураггүй боллоо гэж олон түмэн ярилцаж байна шүү дээ?

-Сураггүй болох ий. Одоо энэ хайгаад байгаа Малайзын онгоц шиг үү. Үгүй юм. Уран бүтээлээ хийсээр байгаа. Цагаан/хэл амхүрсэн юм байлгүй. Хөлөө маш хүндээр гэмтээж жил шахам хэвтэрт байлаа. Бас нанчидыг ч багагүй чилээлээ.

-Тэгэхээр уран бүтээлээ хийсээр байгаа байх нь ээ? 

-Одоо миний цээжинд саваагүйтэл бус уран бүтээл л оргилж байна. Өнгөрсөн хугацаанд томоохон хоёр жүжиг, гурван кино зохиол бичлээ. Удахгүй хоёо нь үзэгчдийн хуртээл болно. Тэгэхээр би сураггүй болсон байна уу.

-Үгүй юм байна аа. Эдгээр бүтээлүүдээ нэрлэж болох уу?

-Болно оо. Монголчууд бид зүгээр л Ганданд очиж мөргөөд байдаг. Тийм хэрнээ Буддын шашныхаа мөн чанарыг ойлгож байгаа билүү дээ. Хүнийг дээрээс ямар нэгэн ертөнцийн эзэн заан чиглүүлдэггүй. Хүн өөрөө өөрийнхөө аврагч, эсвэл хорлогч байдаг. Хичээвэл хүн бүхэн гэгээрэлд хүрч бурхан болж болно гэдгийг Будда айлджээ. Энэ бүхний зах зухаас тэмтэрсэн "Үнэний хаан Будда" гэдэг жүжиг бичлээ.

-Энэ жил тавих юм уу?

-Оны өмнөхөн төрийн шагнал хүртсэн миний анд УДЭТ-ын ерөнхий найруулагч Н.Наранбаатар найруулах гэж байгаа.-Нөгөө нь?-"Нүүх үү, суух уу" гэдэг телевизийн 30 ангит уран сайхны кино байна. Үүнийг миний буурал найз "Хатанбаатар вантан" дэлгэцнээ амилуулна.-Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, найруулагч Л.Эрдэнэбулган гуай юу?-Тийм ээ. Илэн далангүй байя гэж тохирсон болохоор бүрэн бүтээл болж амжаагүй эдгээр хоёрыг нийтэд зарлачихлаа. Ахимаг, залуу хоёр найруулагч анд маань хилэгнэх байх даа. (инээв). Ер нь бол "Үнэний хаан Будда"-гаа би Монголыг байлдан дагуулсан "Тэнтэрийн хүү"-гээ давна гэж бодож байгаа.

-Таны ээлжит нэгэн тэсрэлт гэж болох уу?

-Тэгээд амлачихъя. Бүх цаг үеийн туршид энэ хоёр бүтээл маань маш хүчирхэгээр завилан суусаар байх болно. Ингэхэд уран бүтээлээс өөр зүйл ярих санал тавих байна.

-Тэгье. Нэг зүйлийг сөхье. Таныг Ч.Улаантай үздэг Цогнэмэх гэхээр нийгэм андахгүй. Одоогийн Сангийн сайдтай хэр харилцаатай байна?

-Мань хүн намайт 2007 рнд эрүүгийн хуулийн 110-ын 1, 111-ийн 2 гэсэн хоёр зүйл ангиар яллах дүгнэлт гаргуулж шүүх хурал хийлгээд ачих гэж байлаа. Яагаад энэ үйл явдал нийгэмд тод үлдсэн бэ гэвэл тэр үед жирийн нэгэн сэтгүүлчийг бичсэн нийтлэлийнх нь төлөө шууд ялласан явдал байсан юм.

-Нээрээ л тод санагдаж байна шүү. Тэр үед санаа тавьж, зовж байсан хүн бий юү? 

-Мэдээж манай эрхлэгч Б.Ганболд байна. Одоогийн МАН-аас бусад бүх намууд намайг өмөөрч сонин, телевизээр мэдэгдэл гаргаад л. Л.Гүндалай гэхэд л АН-тай муудалцаж золигтоод, АТН гэсэн нам шинээр байгуулсан байсан үе. Бас л мэдэгдэл гаргасан. Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж тэр үед АН-ын дарга байсан. Туршлагатай улстөрчийн хувьд "хийвэл бүү ай" гэдгийг мэдэх үү. Эр зоригтой бай гээд хувийн болон хувьсгалын "нууц" олон зөвлөгөөг өгч байсан. Мань хүн өөрөө энэ байтугайг үзсэн болохоор надад бол гарын авлага л гэсэн үг. Ер нь над шиг маш олон олигархийг "снайпер"-дсэн сэтгүүлч байхгүй. Зоригтой байжээ. Одоо ч яах вэ. Хэнийг ч шүүмжлээд бичсэн ч айх юм алга. Ингэхэд тэр үед "Женко" Баттулга чинь УИХ-ын Хүний эрхийн дэд хорооны дарга байсан юм. "Баянгол"-д эрхлэгч бид хоёрыг дуудаад мөн л хууль эрхийн гээд олон хамгаалалт хийхээ амлаж байлаа. Ярьвал зөндөө юм бий. Харин одоо би Ч.Улаан сайдтай уулзвал цуг морины жүчээ рүү нь очиж үзмээр байна. Гэхдээ эр хүнийхээ, монгол хүнийхээ хувьд шүү дээ. Ийм л байна.

-Одоо шинэлэг бөгөөд хурц дайчин нийтлэлүүдээ бичихээ больжээ гэж би ойлгож байна. Жаахан хулчийгаа юу даа?

-2008 оны сонгуулиас хойш миний мэдэх хэд хэдэн гайгүй сэтгүүлч улстөрчдөд худалдагдаж эхэлсэн. Би үүнийг хүсээгүй. Худалдагдсан бол хангалуун байр орон сууц, машин тэрэг, хүүхэн шуухан гээд энэ дэлхийд байдаг элбэг хангалууныг үзэх байлаа. Хүний эрхээр жаргахаар өөрийн эрхээр зовсон нь дээр. Үүнд л эрх чөлөөний ямбалуун оршихуй байдаг юм даа. Яруу найрагч хүний омголон зан гэвэл үүнийг хэлнэ.

-Миний асуултад бүрэн хариулсангүй. Хурц дайчин нийтлэл, өгүүллүүдийг чинь сонины уншигчид үгүйлдзг л дээ? 

-Заавал сонйнд бичих албагүй гээд 2010 оны сүүлээр сониноос би гарсан. Өөрийн үзэл санаа, эш онол, эх оронч, үндэсний үзлээ би уран бүтээлүүдээрээ тодорхой илэрхийлсээр байна шүү дээ. Тухайлбал "Тэнгэрийн хүү", "Ай Нан аа" жүжиг, "Хувилгааны эрэлд" зэрэг киногоороо. Тэгэхдээ би хааяа нэг өөрийн үүсгэн байгуулалцаж байсан "Үндэсний шуудан" сониндоо нийтлэл, өгүүлэл өгдөг л дөө. 

-"Ай Нан аа"  жүжгээ хэдэн жилийн өмнө тавьж байлуу?

-Энэхүү түүхэн дуулалт жүжгээ 2011 онд "Улаанбаатар" чуулгын тайзнаа тавьж байсан. Үндэсний хувьсгалын 100 жилийн ойдоо зориулж төр улсаа сэргээн мандуулсан өдөр болох 12 дугаар сарын 29-нд тоглуулсан.

-Миний мэдэхийн ардын жүжигчин П.Цэрэндагва, Төрийн шагналт Ц.Төмөрбаатар, гавьяат жүжигчин Ц.Түвшинтөгс гээд олон мундгууд тоглосон. Гэтэл энэ жүжгийг тань мэдэх хүн цөөрөөд байх шиг. Дуулалт жүжиг болоод тэр үү?

-Манайд үндэсний дуулалт жүжиг, тэр тусмаа түүхэн дуулалт жүжиг бүтээхгүй олон жил болсон. Үүнийг би л бичсэн. Энэ жүжгийг тавих тэр өдөр бол шинэ жилийн оргил үе. Гэхдээ маш гайхалтай. Танхим дүүрэн хүн үзсэн. Тэд ийм жүжгээр ангаж цангасан нь мэдэгдсэн. Харамсалтай нь ахиж тоглоогүй. Тоглосон бол "Тэнгэрийн хүү"-гээс дутахгүй л байсан юм. Үүнд нэг нөхөр буруутай.

-Хэн гэж. Нэрлэж болох уу?

-Манай найруулагч л байхгүй юу. Булгаа ах энэ жүжигт тоглох уран бүтээлчдээ нэг л удаа тоглох нөхдүүдээр бүрдүүлсэн. Улсын дуурь бүжгийн театраас Доржхорлоо, Улсын драмын театраас Цэрэндагва ах, "Улаанбаатар" чуулгынхан, Булган аймгийн театраас урьж тоглуулсан. Тэднийг ахиж цуглуулна гэдэг харь гаригийн хүнтэй танилцахаас хэцүү хэрэг болчихоод байгаа юм. "Ай Нан аа" дуулалт жүжгийн маань хөгжмийн бүтээлийг өнгөрсөнжил төрөөс 10 сая төгрөгөөр худалдаж авсан шүү дээ.

-Хэн бичсэн билээ?

-Яагаа вэ. Нөгөө Хөгжим бүжгийн коллежийн багш Алтангэрэл. Ийм л юм болсон. 

-Түрүүн хэллээ. Яруу найрагчийн омголон зангаа гаргасан гэж. Өөрийг тань Ханхөхийн Цогнэмэх гэхэд утга зохиолын хурээнийхэн андахгүй мэднэ. Бас Увсын Цогнэмэх гэдэг. Аль нь юм бэ?

-Аль аль нь юм. Ханхөхий бол миний уугуул шүтээн уул. Эцэг өвгөд маань тэнд ясаа тавьж, цусаа еэлбэсэн их уул. Манай Өндөрхангай сум бол Увсын зүүн сумуудын нэг. Маш ойлгомжтой байгаа биз.

-Ингэхэд одоогийн нийгэмд "Увс хүн" гэсэн ойлголт ч юм шиг, нэр томъёо ч юм шиг зүйл гарчээ. Ийм зүйл байна уу. Та үүнд багтах уу?

-Манай одоогийн нийгэм улс төр, эдийн засаг, соёлын салбарт Увсынхан ид хүчээ өгч буй нь сайн хэрэг биш гэж үү. Увс аймагт халх, дөрвөд, баяд, хотон гэсэн ястнууд байна. Дээр үеэс үүдэлтэй Халх-Ойрадын тэмцэл гэдэг юм одоо аэть хэдийнэ намжсан. Зарим нэг хүн л мартдаггүй бололтой. Увс нутгийн байгалийн өвөрмөц байдал, тэсгэм хүйтэн, түүх соёлын өвөрмөц байдал нь л "увс хүн"-ийг бий болгоод байгаа юм. Улс төрийн лидерүүд, бизнесмэнүүд, бөхчүүд, дуучид гээд алдартай нөхдүүд олон байна л даа. Үугээр л үндэслэн хэлсэн юм болов уу. Шударга үнэний дуу хоолой болж сэтгүүлзүйн салбарт эргэлт гаргаж~ явсан минь, "Тэнгэрийн хүү"-гээр овоглох болсон маань Монголд" мэдэгдээд байгаа юм бол би яах аргагүй "Увс хүн" болж таарна аа. Тэгэхдээ "Булган хүн", "Ховд хүн" гэж хэлье л дээ. Чихэнд чинь наалдаж байна уу. Үүн шиг "Увс хүн" гэхэд инээд хүрмээр ч юм шиг. Ойлгомжгүй байна. Миний аав бол цэвэр элжгин халх хүн. Миний буурал аав Төмер бол Богд хаант Монгол Улсын Шүүх, гадаад яамны дэд сайд, Ховд Улиастайг захирах сайд байсан хошуу ноён Л.Гончигдамбын дэргэд шадар явсан хошууны нэрт дуучин. Миний ээжийн аав нь дөрвөд, ээж нь хотгойд-элжгиний хольцтой. Ийм л байна.

-Элжгин халхын тухай хүмүүс тэр мэддэггүй. Энэ талаар яриач?

-Увс аймгийн Зүүнхангай, Өндөрхангай, Цагаанхайрхан, Баруун туруун сумын хагас нь элжгин халхчууд юм. Элжгин гэдэг нь эл эзэн буюу улсын эзэн гэсэн үг. Эл гэдэг нь ард түмэн гэсэн үг. Нэлээд эртний язгуурт, хаан овог. Би Ховдын багшийн дээд сургуулийн түүхийн ангийг төгссөн болохоор энэ талаар нэлээд гүнзгийрүүлэн хэлж чадна. XIII зуунд гэхэд л элжгин нь баяд, урианхайн хамт Чингисийн 13 хүрээний гурвыг нь бүрдүүлж байсан эртний дарлигин аймгийн нэг. Эргүн хунгийн домогт гардаг шүү дээ. Би элжгиний түүхийг судалсаар бүр Хүннүгийн үед аваачаад байгаа. Ингээд яриад байвал танай сонины нүүр талбайг төвөггүй дүүргэх тул зогсъё. Тэгэхдээ нэг зүйлийг өгүүлэхгүй бол горьгүй.

-Юу юм бэ. Хэлбэл сонин байна?

-Элжгин халхын түүхээр өнөөдөр ахмад түүхч Д.Түмэнжаргал болон Тараг"-ийн Г.Бадамсамбуу ах хоёр л сайн мэднэ. Ялангуяа Ханхөхий уулын хошуу болон ойр орчмын түүхийг лавшруулан судалсан Д.Түмэнжаргал багшийг  Увсчууд, манай маань Өндөрхангайнхан ойшоохгүй байна. Соёлын гавьяат зүтгэлтэн энэ тэрд тодорхойлоод өгөөсэй билээ. Одоо 76 настай хүн. Бурхан болсон хойно нь матрын нулимс унагаад хэрэггүй.

-Ханхөхий нутгийн хүүгийн хувьд чинь асууж байна л даа. Тэр хязгаар нутаг эртнээс шилийн сайн эр олонтой. Одоо ч тийм байдалтай гэжнссон. Та шилд мордож байв уу?

-Инээв.. Намайг малын хулгайд холбох гээд байна уу даа. Ер нь элжгин халхчууд хөвгүүн төрвел шинжээд нэг бол эрдэмтэй бичгийн мэргэд, түшмэд болно гэдэг. Үгүй бол шилийн сайн эр болно гэдэг л дээ. Элжгин халхчууд үнэхээр шилийн сайн эр олонтой. Шилийн сайн эрийг малын хулгайчтай андуурч болохгүй. Өөр хүмүүс. Манайхан хойшоо Тува гарч адуу хөөж ирнэ. Баруун тийш Алтайн нуруудавна, зүүн тийш Хөвсгөлийн хязгаар болон Хангайн нуруу давж адуу хөөж ирдэг юм. Бүр Монголын өмнийн говь, зүүн аймгуудад ч хүрдэг байжээ.

-Таны хувьд хөдөө амьдарч байхдаа яаж байсан бэ?

-Шилийн сайн эр болно гэдэг их хэцүү. Мань мэт нь холоо хэвтэнэ. Өл хоол даах, зохицуулахаас эхлээд тас харанхуй шөнө адуу хөөж явахдаа явуут дунд адуун дундаас дуртай морио мэдрэмжээрээ юүлж чаддаг байх ёстой л доо. Яахав Ханхөхийн хүү хойно бага залуудаа ганц нэг хазаар гүйлгэж байсан шүү. Ээ дээ, хийморьтой үйлс шүү дээ. Ажаад байхад шилийн сайн эрс монголын зах, хязгаар нутгуудаас терсөн байдаг юм байна лээ. Тэд бол шүлэнгэтсэн шунаптан, чөдрийн морины хулгайч биш. Олон түмнийхээ хүү нь байдаг юм. Энэ яриагаа орхих уу.

-Тэгье. Их сонирхолтой яриа байлэа. Монголчууд шилийн сайн эрсдээ хайртай л даа. Ингэхэд таны "Тэнгэрийн;хүү" жүжгийг үзээд Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж хүлээн авч уулзахад шал согтуу байсан гэж ярилцах юм билээ?

-Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийг хүлээн авч уулзаж байхад халамцуу байсан нь үнэн. Шал согтуу нь ч юу юм бэ. Бид архины талаар өөр бодолтой байх цаг үе хоолойд хэдийнэ тулаад байна. Ямар сайхан хүмүүс энэ галт уснаас болжхорвоог орхиод байна вэ. Хэнээс болж тэр вэ. Та хэл дээ. 

-Өөрөөсөө болон янз бүрийн учир шалтгааны улмаас гэх байна?

-Мэдээж өөрийн ухамсар, сэтгэл зүрхнээс боллоо гэх нь давамгайлах байх. Барууны орнуудад архидалтыг өвчлөлт гэж үзээд тусгайлан эмнэдэг, албан байгууллага, харьяа газраас нь хөрөнгө мөнгө гаргадаг байхгүй юү. Манайд бол эсрэгээр. Нийгмийн хог шаар шавхруу гэнэ. Ад үзнэ. Социализмын үеийн энэ бодлоо манайхан гээсэнгүй. Нэлзэд хэдэн жилийн өмнө "Өдрийн сонин"-ы Ерөнхий эрхлэгч Ж.Мягмарсүрэн гуай энэ талаар онцгойлон бичиж байсныг санаж байна. Тэрээр хэлэхдээ "Өнөөгийн нийгэмд сайхан сэтгэлтнүүд, авьяастнууд нь архи ууж, бэртэгчин, хорлогчингууд нь үүнд оруулахад гүүр болдог. Эцэстээ архичин үхнэ. Бэртэгчингүүд нийгмийн аль шимтэйг хувалз мэт сорно" гэж бичсэн байсан. Юутай үнэн үг вэ. Эргэн тойрноо хараач. Миний хувьд нанчид чилээхээ байсан шүү. Хийх бүтээх, үндэстнийхээ өмнө хүлээсэн үүрэг байна шүү дээ.

-Алдаагаа засч байна гэж ойлгож болох уу?

-Бурхан хүртэл алддаг юм. Хүний амьдрал алдаа онооны цуглуулга байдаг. Манай Увсын Б.Норов ах бид хоёр нэг удаа хоорондоо ном хаялцаж байв. Арван хуруу тэгш хүн гэж хэнийг хэлээд байна вэ гэдгийг дүгнэлээ. Эцэст нь арван хуруу тэгш байвал хүн биш болчих юм байна гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Өөгүй, аагүй байдаг нь чөтгөр л байжтаарна. Би алдаандаа хайртай. Миний өнгөрсөн амьдралын алдаанууд одоогийн Цогнэмэхийг өлгийдөж бий болгосон гэж ойлгож байна.

-Үндэстнийхээ өмнө хүлээсэн олон үүрэг байна гэж та сая хэллээ?

-Би Монгол үндэстнийхээ хувь заяанд санаа зовогчдын нэг. Монгол хэл, монголын түүх соёл бидний нүдний өмне нүд аних гээд байна шүү дээ. Дэлхийн III дайн гарах эсэхтухайд бөөн маргаан, таамаглал бий. Хамгийн ортой нь Хантингтоны өгүүлснээр соёл иргэншлийн мөргөлдөөн бий болно гэсэн үзэл юм. Хэдийнээ эхлээд байгаа.-Үүнийгээ яльгүй дэлгэрүүлээд ярихгүй юу?-Хэн хамгийн хүчтэйгээр түүх соёл, уламжлалаа хадгалж, соёлын түрэлт хийж   чадна, тэр үндэстэн энэ бөмбөрцөгт үлдэх болчихоод байна. Даяаршил нь улс үндэстнийг ижилсгэх ай чимээ юм. Жижиг үндэстнийг сөнөж мөхөхийн үүд хаалга тосох нигууртай. Гэхдээ өв соёлын дархлаатай улс орон даяаршлын түрлэгт тэсч үлдэх төдийгүй соёл иргэншлийн хуваагдлын дараах үед зонхилон нөлөөлөгч байх хэрэг.

-Биднийг ямар хувь заяа тосч байна вэ?

-Хэдэн мянган жилийн түүхтэй нүүдлийн соёл иргэншлийг тээн үлдээд буй ганц орон бол Монгол. Бид шүү дээ. Домог, оньсого мэт давтагдашгүй энэ өв соёлын эзнээр суухыг хүсэгчид дэлхийд дэндүү олон бий. Шугуйн чөрчгөр вьетнамууд хүртэл Чингис хааныг манай хүн гэж батлахыг оролдсон инээд хүрэм тохиолдол ч гарч байна. Бид бусдын адил соёлын түрэлт хийж чаддаггүй юм гэхэд өв соёлоо хамгаалах, хадгалах, бусдад үл алдах эрмэлзлийгтөрийн бодлогын хэмжээнд авч явах учиртай. Гэтэл бид хаяанаасаа л хадруулаад эхэлсэн.-Солонгосын соёлын түрэлт гэж нэг аюул байна шүү?-Тэр олон ангит киногүй бол үхчих гээд байна гээд байгаа телевизүүдийг хаа л даа. Монгол бичгийг ойрын хэдэн жилд хүчээр буюу кампаничлан сургах ажлыг өрнүүлье. Англи хэлний түрлэгийг зогсоох цаг болсон. Мөн ч олон ажил байна даа. Монгол улсаа хаантай болгомоор байна.

-Юу гэсэн үг вэ. Хэтэрхий сүржин биш үү?

-Би хаант засагтай болъё гээгүй. Хаантай болъё гээд байгаа юм. Яг л япон, англи шиг. Ер нь хаан, хааны ордноо тойрон хүрээлж угсаатны ухамсар, нэгдэл, соёл бий болдог. Энэ чинь жинхэнэ соёлын дархлаа болно.

-Тэгээд хэнийг хаан болгох юм бэ?

-Бид алтан ургаас тодруулах хэрэгтэй. Эдүгээ лавтай мэдэгдэж буй Чингисийн удмын 400-500 хүн бий.

-Тэд улс орны улс төрийн бодлогод оролцоод байх хэрэг үү?

-Үгүй. Эдүгээ хаан тэнэг ч байж болно. Хамгийн гол нь бэлгэдэл юм шүү дээ. Энэ мэт яривал олон юм бий. Хаанаа алж цөлсөн хүчирхэг гүрэн болох Орос, Хятадууд лав хожим болох соёл иргэншлийн мөргөлдөөнд тэсэхгүй. Ийм л байна.

-Үүгээр чинь үзвэл та нэлээд үндэсний үзэлтэн болж таарлаа. Тэр ч бүү хэл та нацистын хас тэмдгийг зүүчихсэн төв талбай дээгүүр алхаж явсан гэх юм билээ?

-Тийм, тийм. Би нацист үзлийг тунхаглах гэж тэгж аяглаагүй. Таньдаг хүмүүс жийрхэж зугтаагаад л. Дотны хэд маань чиний мэдрэл зүгээр үү гээд л. Манайхан ийм л аймхай болчихсон байна лээ, хөөрхий. Хас тэмдэг бол монголчуудын эртний бэлгэдлүүдийн нэг гэдгийг мэддэг мөртлөө шүү дээ. Миний хувьд хас бол их үнэтэй. Одоо ч хас бүхий бөгж зүүж л байна. Туулай жилтний гол бэлгэдэл хас байдаг гэж зурхайн номд хүртэл бичсэн байгаа л даа.

-Та Ховдын багшийн дээд сургуулийг төгссөн гэл үү?

-Төгсөөгүй, хөөгдсөн юм.

-Яагаад?

-Хуарангийн дэглэм тогтоосон гэж.

-Тэнд тийм явдал гарч болно гэж үү?

-Учрыг тайлбарлая. Хуучин зөвлелтийн үеийн цэргийн доторх дэглэм манай бүх цэргийн ангиудад байсан биз дээ. Энэ чинь Ховдын багшийн дээдэд нэвтэрсэн хэрэг. Ер нь Ховдын багшийн дээд сургууль бол их онцгой сургууль байсан юм. 1979 онд байгуулсан энэ сургууль руу тэр үеийн Монголын шилдэг багш, эрдэмтэн, гадаадад төгсөгчдийг илгээдэг байсан. Монголд буй цорын ганц хөдөө орон нутагт байдаг сургууль учраас тийн онцгой халамж, анхаарал үзүүлж байжээ. Тэнд сурсан оюутнууд шал өөр шүү дээ. Бусдаас өөр сэтгэнэ, шал өөр зүйлийг эрэлхийлнэ.

-Тухайлбал?

-Бод л доо. 1989 оны 12 дугаар сарын 10-нд Ардчилсан холбооны жагсаал Улаанбаатарт болсон. Харин Ховдын оюутнууд 12 дугаар сарын 7-нд хуучин нийгмийн тогтолцооны эсрэг Ард Аюушийн талбай дээр жагсч байсан юм. Хязгаар нутгийн оюутнууд гурав хоногийн өмнө жагссан байгаа биз. Тэгээд" 12 сарын 7" оюутны чөлөөт холбоо байгуулсан даа. Ийм л газарт би 1992 оны намар оюутан болж очив оо. Хуучин, шинэ цэрэг гэдэг шиг дээд, доод курсын ялгаа хүчтэй байв. Эхлээд очоод дээд курсынхандаа салбайтал нүдүүлнэ дээ. Гэвч тэд нарыгаа төгсеөд явахаар хэчнээн эвгүй гээч. Тэд маань ч биднийг тэвэрч уйлаад л. Ийм дэг журамтай байсан. Хоёр, гуравдугаар курсээс эхлэн би бүхнийг гартаа авсан. Гэхдээ зарим оюутныг арай хэтрүүлээд дэглэчихгүй юу. Тэд багш нарт матаж орхисон. Өөдгүй новшнууд л ингэдэг юм. Тэгээд би "хуарангийн дэглэм тогтоосон" гэсэн тушаалаар хөөгдсөн дөө.

-Тэгээд төгсөөгүй юм уу?

-Сүүлд аргалж, чаргалж дээгүүр доогуур гүйж байж дипломоо олж авсан. Тэр дипломны хэрэг ч гарсангүй. Нутагтаа намайг очиход сургуулийн захирлаар ажиллуулах хүсэлт гарсан. Харин би тэгээгүй ээ. Аав, ээж, эгч гуравтайгаа малаа хариуллаа. Овоо ч өслөө. 600-700 богтой боллоо. Энэ бол тэр үедээ үнэхээр том тоо л доо. Сумын сайн малчин ч болж үзэв. Гэтэл зуд турхан болоод нэг л биш ээ. Тэгээд л хот бараадсан даа.

-Ингэхэд таныг бурхны оронд одсон зураач, яруу найрагч Пүрэвсүрэнгийн шавь, эсвэл их сэтгэгч Д.Урианхайн шавь гээд байна. Алиных нь шавь юм бэ?

-Би Пүүгээ ахынхаа уугуул шавь нь. Бид хоёр нэг талаар багш шавь мэт явсан ч нөгөө талаар ах дүү, бас найз нөхөр явлаа, хөөрхий. 1997 оны хавар бид хоёр Увсаас Улаанбаатарт хөл тавив. Мань хүн хэлж байна. Чи ч, би ч Урианхай гуайг хүндэлдэг. Тэгэхээр миний шавь болох хөг нь өнгөрсөн. Чи шавь нь болж намайг амраагаад өг. Чиний сэтгэлгээгээ тэлэх цаг нь болсон гэж байна. Ингээд бид хоёр Гандангаас хадаг, аяга, сүү аваад Д.Урианхай багш дээрээ очин шавь нь болсон билээ. Дашрамд өгүүлэхэд энэ зун төрөлх Өндөрхангай сумын маань 90, их соён гэгээрүүлэгч С.Лувсандондовын 160, Пүүгээ ахад дурсгалын самбар байгуулах зэрэг тэмдэглэлт баярууд давхцан тохиох юм. Энэ баярт очих санаатай байна даа.

-Санаатай байна даа гэдэг чинь юу гэсэн үг билээ?

-Би нутагтаа очилгүй 13 жил болсон хүн дээ. Нутаг амьгүй ч юм шиг. Гэтэл өчнөен бүтээлээ Ханхөхийд зориулсан байх юм. Энэ тал дээр өөрийгөө ойлгохгүй байна даа. Би "Төгс баясгалант Ханхөхий" туульсын магтаалаа их романтик байдлаар бичсэн шүү.

-Тэр романтик гэдэг нь ямар учиртай юм бэ?

-Их соён гэгээрүүлэгч, яруу найрагч С.Лувсандондов буюу Лу жанжин гүн Ханхөхийн магтаалаа 23 настайдаа Бүрэнхайрхан уулын орой дээр асар майхан бариулж байгаад гурав хоног суун бичсэн байдаг л даа. Би багаасаа л үүнийг боддог байв. 1998 онд би 23 нас ч хүрлээ. Манайх Чигжийн голд байсан үе. Бүрэнхайрханы оройд хонь малаа адгуулах үеэрээ "Төгс баясгалант Ханхөхий"-гээ туурвиж билээ. Бишрэлт их уул Ханхөхийн тухай томоохон хэмжээний төгс бүтээл гэвэл Лу гүн, Г.Санжжавын "Миний зүрхэн дэх Ханхөхий", Пүүгээ ахын "Асралт эрдэнийн Ханхөхий", миний "Төгс баясгалант Ханхөхий" л байна. Энэ дөрвийг гүйцэж Ханхөхийгөө өргөх яруу найрагч ойрын үед гарахгүй шүү.

-Дэндүү бардамнал биш гэж үү?

-Үүнийг би сэтгэл зүрхээрээ мэдэрч байна. Бас Пүүгээ ах тэгж дүгнэсэн л дээ. Пүүгээ ах маань 1992онд хотоос МЗЭ-ийн харьяа 28 дугаар нэгдлийн тамгыгавчирч билээ. Энэ нэгдлийн тамгыгби 1996-2000 он хүртэл атгасан хүн.

-Ингэхэд та 5-6 жилийн өмне МЗЭ-д элссэн биз дээ?

-Үүнийг гишүүнчлэлээ сэргээсэн гэвэл зохино. Пүүгээ ах 1992 онд тэр тамгыг авчрахдаа МЗЭ-ийн гишүүнээр элсүүлэх таван хүний эрх авчирсан юм. Нэгийг нь надад өгсөн. Шууд л нэр бичээд би гэдэг бацаан шууд зохиолч болж орхисон юм даа. (Инээв).

-Тэгвэл та нөгөө 1990-ээд оныхны нэг нь шив дээ?

-Мэдээж. Гэхдээ надад мөнгөн юм уу хүрэл үеийн нэгэн гэж дуудуулахаар тэмүүлээд байгаа юм алга даа. Жа.Баяржаргалын гаргасан "Мөнгөн үеийн яруу найраг" номонд багтаагүй болохоор намайг 1990-ээд оныхны нэг биш гэж бүү бодоорой. Үүнийг би удахгүй гаргах яруу найргийн ланжгар номоороо харуулна. Ингэхэд Л.Өлзийтөгсөөс асуугаарай. Би гуравхан дүү ч Өлзий эгчээ гэж хүндэлж явдаг. 1992 оны өвөл Л.Өлзийтөгс манай Өндөрхангайд шүлэг бичнэ гэж ирж өвөлжсөн л дөө. Пүүгээ ах маань Өлзий эгч бид хоёрыг өдөрт гурван шүлэг бич гэсэн үүрэг өгөөд дээр үеийн том модон гэрт цоожилж орхино. Өлзий эгч, Цэнд ах, бид гурвыг монголын яруу найргийн авангардууд гэж зарлана гэсэн дээ. Сайхан дурсамж шүү. Тэгээд би 1992 онд 10 дугаар ангиа төгсөөд Ховд руу явсан. Хот орж "авангард" бололгүй Ховдод очиж "атаман" болсон юм. Тэнд Баянаа ахтайгаа танилцаж өдий хүртэл салсангүй дээ.

-Баянаа гэж хэн билээ?

-Төрийн Баянсан ахыгаа би тэгж авгайлдаг юм. Мань хүн Монголд Баянаа аварга бид хоёр л ингэж дууддаг юм гэж хошигнох дуртай. Ингээд яриагаа хоёулаа ендөрлөх үү.

-Тэгье дээ. Хамгийн сүүлд ямар зүйлд сэтгэл ханасан бэ?

-Би гадаад ертөнцийн байдал хэрхэн хувирч өөрчлөгдөж буйг их сонирхоно. Геополитик намайг асар ихээр татдаг. Крым үндсэндээ өрнөдийн хараанд орсон Украйнаас салж Оросын мэдэлд орсонд сэтгэл ханалаа. Крым бол стратегийн онцгой бүс шүү дээ. Нуур амгалан бол нугас амгалан гэдэг шиг. Орос хүчирхэг байвал Монголд ээлтэй. Ийм л байна. Яриа маань улс төржиж өндөрлөсөн юм биш шүү.

Илэн далангүй сонин