....Нөгөөтэйгүур Улаанбаатар тэлээд төрсөн дүүрэгтээ ч төөрдөг болсон тул цахим системүүд болоод Монголын энгийн хэрэглээний дугтуй, албан тоот зэрэгт ашиглах хаягын форматыг цэгцлэх, гадаадын хүн ч Монголд төөрөхгүй явах, ямар ч газрыг GPS системээр газарчуулан олж болдог болох хэрэгцээ байна.
...Ойлголт болоод нэршлүүдийн давхардалыг арилгая.
...Нэг дор хоёр малгай өмсөж болохгүйтэй адил бид ямар хэлбэрийн хаягийн бичлэг сонгохоо одоо яс шийдэх хэрэгтэй байна. Олон нийтийн хэрэглээний хаяг ба ГХГЗГ-н дотоод хэрэгцээнд ашиглах хаяг хоёрын ялгаа, хил хязгаар, холбоос хамаарлыг холбогдогч талууд тодорхой шийдмээр байна.

Манай энэ удаагийн зочиноор уригдсан Энхтайвны Золбаяр нь салбарынхны хувьд хэдийнээ танил болсон нэгэн. Түүнтэй хаягжилтын талаар голчилж ярилцсанаа хүргэж байна. Өөрийнхөө бүх санааг "Хаягжилтын зургаан алхам" гэж тодорхойлсон нь сэтгүүлч надад ихээхэн сонирхолтой санагдлаа.
Та яагаад хаягжилтын асуудалтай яагаад холбогдох болсноо ярьж өгөөч. Уг нь их энгийн зүйл шиг санагдах юм?
Суурин соёл иргэншилтэй улсууд хаягжилтын сисгемийг эхлүүлээд 400 шахуу жил болжээ. Харин биднийг хотжиж эхлээд дөнгөж хүний 3-р үедээ орж байхад бид харин ч хурдтай хөгжиж яваа гэдэг шүү дээ. Үүнтэй би санал нийлдэг. Гэхдээ манайд хаягжилт тодорхой биш байдгаас болоод бүх үйлчилгээ төвөгтэй болоод явчихдаг гэдгийг хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Хамгийн энгийнээр такси, шуудан, түгээврийн үйлчилгээ гэх мэтэд бэрхшээл учруулж, эцсийн дүнд ээ нийгэм/цагаар бид бүгдээрээ хохирдог.

Би анх 2004 онд Ч.Сайханбилэгийн удирдсан Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газрын Бодлого төлөвлөлтийн хэлтэст мэргэжилтнээр орж төрийн албан хаагч болж байлаа. Монголын хамгийн анхны компьютерийн захыг 2001 онд байгуулж байсан гэдэг талаас нь намайг тоож, тухайн үеийн Ерөнхий сайд Ц.Элбэгдоржийн санаачилж байсан "Бүх нийтийг компьютержүүлэх" хөтөлбөрийг хариуцуулж байсан.
"Өрх бүрт компьютер" хетөлбөрийн эхний хоёр үе шатыг зохион байгуулахаас гадна "Цахим Монгол" үндэсний хөтөлбөрийг боловсруулахад оролцох, "Цахим засаглал", "Энтерпрайз архитектур" зэрэг болон бусад чиглэлүүдээр ажиллах, өөрийгөө хөгжүүлэх завшаан тохиолдож байлаа.
Нэг удаа манай хэлтсийн дарга Р.Ганболд (одоо Юнителийн гүйцэтгэх захирал) Unicode-н талаархи зөвөлгөөний протоколыг бичих үүргийг надад өглөө.

Unicode гэдгийг тухайн үед "Шуудангийн индекс, суурин болон гар утасны нутаг дэвсгэрийн код, хороо дүүрэг зэрэг тоонуудын дунд олон талт зориулалтаар хөрвөгдөн ашиглаж болох Универсал кодчлолын тухай яриа л даа.
Цаашид цахим засагдадын олон янзын мэдээллийн системүүдийг хооронд нь уяхад ашиглагдах болно." гэсэн байдлаар тайлбарлагдаж байсан юм. 2004 оны уг зөвөлгөөн дээр ирсэн Улсын мөрдөн байцаах газрын төлөөлөгч "Өнөөдөр Монголд гэмт хэрэгтнүүдийн зугатах хурд нь цагдаагийн араас нь хөөх хурднаас илүү байна. Цагдаа нар гэмт хэргийг тэмдэглэж, хаяг тогтоож, бичиг цаасны ажил хийсээр байтал гэмтнүүд нь хил даваад алга болох бололцоо бүрэн байна.

Хэрэв бид утасны дуудлагаар шуурхайхаяг тогтоох
системтэй байсан бол С.Зоригын.....өөр шатанд байх боломжтой
байсан." гэхчилэнгээр өгүүлж байсан нь хаягжилтын ухаалаг систем хир чухал болох талаар анх намайг ухамсарлан бодоход хүргэж байсан юм.
Миний хувьд 2007 оноос АНУ-д суралцаж эхэлсэн таван жилийнхээ гуравт нь Hollywood Mega Store Inc. гэх онлайн дэлгүүрийн маркетинг менежерээр ажиллаж байсан. Тэр үед оновчтой хаягжилт, түүн дээр суурилсан боловсронгуй шуудангийн тогтолцоог ямар үр ашигтай болохыг бодитой мэдэрсэн.

Боловсронгуй шуудангийн тогтолцоог үр дүнтэй гэж Та ярьлаа. Бодитой тайлбарлавал? Хэнд ч ойлгогдохоор жишээ хэлээч?
Намайг компьютерийн араас босолгүй дэлгүүрийнхээ Google Adwords SEO (Search Engine Optimazation)-г хийх, жижиг сажиг код бичих, дезайн янзлах, Amazone, еВау зэрэг дээр мухлагаа ажиллуулах, барааныхаа мэдээллүүдийг оруулах гэх мэтийгхийжбайхадл 10-аад хүнийг бүтэн цагаар ажиллуулчихдаг, оргил ачааллын биш үедээ ч өдөрт 6000 орчим ам.долларын орлого оруулчихдаг зүйл нь одоо Монголд үгүйлэгдээд байгаа хаягжилт, шуудангийн технологийн боловсронгуй систем байсан юм.
Онлайнаар ирсэн бүх захиалгыг манай ажиллагсад хайрцаглаад тусгай програм хангамжийн тусламжтай жигнэж, хэрэглэгчдийн өөрсдийнх нь сонгосон шуудангийн компани, үйлчилгээний төрлийн дагуу үнэлгээг нь бодоод хаягын шошгыг хэвлэн хайрцаг дээр нь наасны дараа FEDEX, UPS-н машинтай шуудан хүлээн авагч нар ирээд тусгай уншигчаар шошгуудыг уншуулж, цаг алдалгүй системдээ бүртгэл хийгээд, ачилтаа хийчихдэг байв.

UNICODE-Хаяг, шуудангийн оновчтой систем дээр төлбөр тооцооны электрон хэрэгсэлүүд, бэлэн бус мөнгөний чекийн хэрэглээ гэх
чухал зүйлс юм байна. Тэр бүү хэл РауРаl бий болсноор Билл Клинтоны үед АНУ эдийн засаг илтэд сэргэсэн гэдэг. Энэ талаар хожим ярих боломж олдоно гэж найдаж байна.

Манайд ямар хүндрэл байгаа юм бэ? Бүх зүйл болж л байгаа ш дээ. Хаягжилтаас өөр шийдэх зүйл олон байна гэж хэлэх уншигч олон байгаа байх. Би ч тэдий нэг гэвэл?
Энгийн жишээ аваад үзье. Илгээмжийг Монгол руу онлайн системүүдээр явуулахад хаягыг нь яаж бичих нь ойлгомжгүй, тэр бүү хэл Монгол гэх сонголт нь ч системүүдэд гарч ирэхгүй тохиолдол их. Нөгөөтэйгүүр Улаанбаатар тэлээд төрсөн дүүрэгтээ ч төөрдөг болсон тул цахим системүүд болоод Монголын энгийн хэрэглээний дугтуй, албан тоот зэрэгт ашиглах хаягын форматыг цэгцлэх, гадаадын хүн ч Монголд төөрөхгүй явах, ямар ч газрыг СР5 системээр газарчуулан олж болдог болох хэрэгцээ байгаа гэвэл харин Та юу хэлмээр байна даа?

Тийм асуудал тулгардаг. Гэхдээ энэ бүхнийг хэрхэн шийдэх боломж байна вэ? Та салбарын удирдлагад ажиллаж байсны хувь уүнд ямар хувь нэмэр оруулав?
Нэлээн тулгасан асуулт байх чинь. /Инээв. Сур./ Анх АНУ явахад Ч.Сайханбилэг дарга "Барын сүүл явснаас батганы толгой яваарай. Улсдаа ирж хийж бүтээгээрэй" хэмээн захиж байв. Санааны мухарт эргэлдсэн энэ үг 2012 оны 8 сард намайг Улаанбаатарт авчирсан. Ирээд долоо ч хонолгүй Ч.Сайханбилэг "сайд"-тай уулзаж "Ер нь энэ хаягжилтын талаар ажилламаар байгаагаа" дуулгахад намайг байгуулагдаад удаагүй байсан Засгийн газрын Шинэчлэлийн багт оруулсан юмаа.
Энэ багаас Ц.Жадамбаа намайг татаж, "Мэдээллийн технологи, шуудан, харилцаа холбооны газрын Хяналт шинжилгээний газрын даргаар" болон "Монгол шуудан" компаний ТУЗ-н гишүүнээр томилсон нь хаягжилтын талаар ултай судалж үзэх сайхан завшаан болсон.

Энх тайвны өргөн чөлөө МТШХХГ-н шинэ удирдлага дөнгөж ажил аваад хамгийн түрүүнд өөрсдийн хэрэгжүүлэх зорилтуудаа бусдад ойлгомжтойгоор томъёолж хүргэх хэрэгтэй болов.
Бүх нийтийн үүргийн сангийн дарга Б.Буян-Өлзийн санаачлагаар бид нийт зорилтуудаа 7 бүлэг болгон хуваагаад 7 бурхан одны бэлэгдлээр дүрсэлж тавих болсон юм. Би хамгийн сүүлчийн одны моттог "Шууданд суурилсан дэвшил" гэдэг үгээр томъёолж, хэрэгжүүлэх ажлууд дотор нь "Хаягжилтийн ажлыг бүрэн дуусгах" гэсэн зорилтыг оруулж, үүнд нь 100 сая төгрөгийн төсөв тавиулж чадлаа.
Гэтэл манай төсвийг УИХ хэлэлцэх үед яг энэ зүйл заалт дээр Улсын Их Хурлын дарга З.Энхболд манай Ц.Жадамбаа даргыг асуултаар нэлээн ороож байсан. З.Энхболд дарга хаягжилтын асуудал дээр нэлээд их санаа тавьж явдгыг нь 2 өөр тохиолдол дээр хараад түүнийг шинэ хаягжилтын асуудлыг дэмжих байтугай Монголд хэрэгжүүлэхийг нь санаачлалцсан хүмүүсийн нэг байж магад гэж бодогдсон л доо. Миний харснаар,
-Нэгд, Шинэчлэлийн засгийн Шинэчлэлийн баг Гүрж улсад судалсан зүйлээ танилцуулах үеэр З.Энхболд дарга "Иргэний шинэ үнэмлэх тараах процесс болж байхад яагаад үнэмлэх дээрх хаягт нь ЗИП кодыг оруулаагүй юм бэ?" гэсэн асуултын хариуг холбогдох хүмүүсээс хатуу шалгааж байсан.
-Хоёрт, Хаягжилтийн хууль Байнгын хороогоор хэлэлцэгдэх үед "Одоогийн бид нарын өдөр тутам хэрэглэж байгаа хаяг нь хороо дүүрэг гээд хэрэгтэй, хэрэггүй олон элемент ихтэй, энэ системээс татгалзаж ЗИП код нэвтрүүлэх хэрэгтэй." гэж ярьж байсан зэргээс надад тэгж санадсан л даа.
Мөн хэлэлцүүлгийн үеэр Р.Гончигдорж гишүүн "Энгийн хэрэглээний товч хаяг, төр засгийн эсвэл мэргэжлийн байгууллагууд дотоод хэрэгцээндээ ашиглах дэлгэрэнгүй хаяг гэж 2 өөр хаягтай баймаар байна" гэсэн санал тавьсан нь чухал асуудлын нэг л дээ.
Ерөнхий сайд ба ЗГХЭГ-н зүгээс хаягжилтын ажлыг манлайлж гүйцэтгэхийг Газрын харилцаа, геодези, зурагзүйн газрын дарга А.Хүрэлшагайд даалгасанг нь би мэдэлгүйгээр хаягжилтын асуудлыг голчилж ярьж Ерөнхий сайдад нэг удаа танилцуулсан юм.
Монгол Улсын Ерөнхий сайдын дэргэдэх Мэдээллийн технологийн зөвлөл гэж байдаг.

Энэ зөвлөлөөр дамжуулж шуудангийн асуудлыг танилцуулахдаа "Шинэ хаягжилтын асуудлыг дэмжиж өгөөч" гэсэн хүсэлт тавьсан. Гэвч Ерөнхий сайд "Асуудал чинь шийдэл муутай байна." гээд биднийг гаргахын өмнө хэдэн чиг, заавар өгсөн.
Дараагийн уулзалтынх өмнөх өдөр нь шөнийн 1 цаг хүртэл сууж байж бэлдсэн танилцуулгаа өөр хүмүүсээр хийлгүүлсэн нь амжилтыг олж Ерөнхий сайдын багцаас 8 тэрбум төгрөгийг шуудангийн сүлжээ, дэд бүтцийг хөгжүүлэхэд зориулж зарцуулуулах болсон.

Хаягжилтын тухай яриа алсуур шуудангийн тухай сэдэвтэй холбогдоод явчихлаа?
Тэгэх учиртай. Энэ тухай өөрийн бодлоо шуудхан илэрхийлчих нь зүйтэй байх. Шуудангийн сүлжээ нь физик ба зөөлөн дэд бүтцээс бүрддэг. Физик сүлжээнд автомашин, шуудангийн хайрцаг гэх мэт нүдэнд харагдаж гарт баригдахуйц бодит зүйлс орно.
Харин хаягжилт, програм хангамжууд зэрэг нь зөөлөн дэд бүтцийн бодит биш зүйлс юм. Бид ямагт нүдэнд харагдахуйц зүйлдээ илүү ач холбогдол өгөөд зөөлөн дэд бүтцийнхээ ач холбогдолыг дутуу үнэлсээр ирсэн.

Өмнө дурдсан 8 тэрбумаас логистиктийн автомашинууд мөн Шуудангийн ухаалаг хайрцаг хийх зэрэгт түлхүү зарцуулсан байх. Би хувьдаа эдгээр нь шуудангийн суурь асуудал биш, харин хаягжилтын асуудал бол шуудангийн хөгжлийн суурь асуудал гэж үздэг. Манай шууданчид сүүлийн үед шинэ, шинэ дэвшилтэт үйлчилгээнүүд нэвтрүүлсээр байгааг үгүйсгэхгүй ч хийчихмээр чухал ажлууд урд байсаар л байгаа.

Ер нь хаягжилт жигдэрсний дараа Монгол Шууданг улсаас угжих ч хэрэггүй, эднийх зах зээлийнхээ эргэлтээр өөрийгөө аваад явчих боломжтой айл гэж би үздэг. Энэ талаар тусдаа байр суурь илэрхийлэх боломж олдоно гэж найдаж байна. 2013 оны 4 сард "Монгол Шуудан" компаний дэмжлэгтэйгээр шуудангийн ялган боловсруулах төвийн технологи судлах, логистикийн үйл ажиллагаа эрхэлдэг компаниудын үйл ажиллагаатай танилцах, хаягжилтийн ажлыг зохион байгуулдаг туршлагыг судлах зэрэг болон бусад зорилгоор томилолт аван АНУ-ын хэдэн хотоор явсан юм. «
Харилцаа холбооны зохицуулах хорооны Шуудангийн албаны дарга асан З.Эрдэнэчулуун зам нийлэх ёстой байсан ч өөр тийш алга болсон тул би ганцаар зорилтуудаа гүйцэтгэхээс аргагүй болсон л доо.
Хамгийн түрүүнд Вашингтон ДиСи-д байрлах Дэлхийн банкны төв байраар зочилж хаягжилтын талаар зөвөлж өгч чадах хүмүүсийг олж уулзахыг хичээсэн.
Урьдчилж болзсон болон өөр хэдэн хүмүүстэй уулзаж, холбоо тогтоосны ачаар маш хэрэгцээтэй материалуудыг Дэлхийн банкны Дэнзэн Дулмаагаар сүүлд дамжуулж авсан. Мөн олон арван жилийн хаягжилтын түүхтэй, алдаа оноогоо бүгдийг тэнссэн Лос Анжелес хотын захиргаатай харилцаа тогтоосон. Тэд хаяг үйлдвэрлэдэг цехээрээ оруулж, хаягтай холбоотой бодлого хийдэг хүмүүстэйгээ уулзуулж, тодорхой хэмжээний зөвлөх үйлчилгээ үзүүлж болохоо ч илэрхийлж, сервер дээрээ манайд зориулан хаягжилттай холбоотой мэдээлэлүүдийг авах нээлттэй боломжыг бүрдүүлж өгсөн.

ЛА-гийн Survey / Maping and Property Management Division Mapping and GIS Services Section House Numbering and Street Naming Unit -ийн ажилтан, Магс Сесеnа болон нутаг нэгт Номин Катер, П.Золжаргал нар унаа машинаас өгсүүлээд тус болж байсанг нь энд дурдах нь зүйтэй. Мөн IIР5 (United Postal Services)-н зангилаа төвөөр орж үйл ажиллагаатай нь танилцсан.
БНСУ-д сүүлд өөр ажлаар явах далимдаа ч мөн хаягжилтийн талаархи судалгааг хийж холбогдох газруудыг үзэн дээж материал, мэдээллийн эх сурвалжуудаа хаягжилтын ажлыг манлайлан зохион байгуулж буй Газрын харилцаа геодези зураг зүйн газрыханд өгсөн.
Ц.Жадамбаа даргын зүгээс хаягжилттай холбоотой ажлын хэсгүүдэд байнга намайг томилсоор байсан нь надад тууштай, төвлөрч ажиллах бололцоог олгож байсан. Ажлын хэсэгт байсан гишүүдээс зарласан хурлуудыг нэгийг нь ч таслаагүй бас хоцроогүй ба хурал бүр дээр өөрийн саналаа идэвхитэй илэрхийлдэг байсан. Миний дэвшүүлсэн олон санаа дэмжигдээд бодит ажил болсон ч одоо хир сэтгэл дундуур яваа зүйлс бишгүй.
ГХГЗГ-н Орон зайн мэдээллийн дэд бүтцийн албаны дарга С.Энхтуяа гэдэг арын албаны хамаг гол ажлыг нугалдаг "мундаг" хүнтэй би хичнээн ч удаа концепцийн маргаан хийснээ санахгүй байна.
Энэ хүн надтай санал зөрөлдсөн хэсэг дээрээ ажлын хэсгийн нарийн бичиг хийж байгаа давуу талаа ашиглаад "цаасан дээр дансны аргаар" бүх зүйлийг өөрийнхөө хүссэнээрээ хийчихдэг юм шиг билээ.
Жишээлбэл, олон уулзварыг дайран өнгөрөх урт гудамжинд тавих тэмдэгийн ард араб тоогоор дугаарлалт тавих хэрэггүй, энэ сүүлд нь шуудангийн хаяг бичихэд хүмүүсийн толгойг эргүүлэх илүү элемэнт болоод байна, уулзвараас уулзвар хүртлэх нэг блок доторх байшин, хашаанууд тэртэй тэргүй нэг ижил дугаараар эхэлж байхад гудамжны тэмдэг дээр нь илүү тоо тавих хэрэггүй гэж байсан.

Улаанбаатар-46

Тийм чухал асуудал гэж үү?
Чухал байлгүй яахав. Эндээс үүссэн гажуудал саяхан батлагдсан MNS 5233:2014 Гудамж, зам, талбай, үл хөдлөх эд хөрөнгийн хаягийн тэмдэглэгээнд тавих ерөнхий шаардлага стандартын хавсралт дээрх АЛТАЙ ГУДАМЖ-18 [1-20] гэсэн хаягын тэмдэг дээр илэрсэн.

АЛТАЙ 18 гэдэг гудамжны 18 гэсэн тоо нь хэрэв уг гудамжинд оноосон нэрний хэсэг биш бөгөөд гудамжны өөрийнх нь дугаарлалт бол энэ гудамжин дахь бүх хаалга, хашааны дугаар 18-р эхэлж зүүн гарт сондгойгоор, баруун талд тэгшээр дугаарлагдах ёстой. Энэ зарчмыг л баримтална гэж Хаягжилтын хууль ба Засгийн газрын журам батлагдах үед ойлгогдож байсан.
Гэтэл нэг блок дотор хаанаас гараад ирсэн [1-20] хүртэлх үл хөдлөхийн дугаар вэ? Хаягын тэмдэглэл аль болох энгийн ойлгомжтой товч байх ёстой. Нэг дор хоёр малгай өмсөж болохгүйтэй адил бид ямар хэлбэрийн хаягийн бичлэг сонгохоо одоо яс шийдэх хэрэгтэй.

POSTAL CODE Зип кодны хэрэглээ сүүлийн үед гараад байгаа хаягжилттай холбоотой хууль, журам, стандартуудад шууд ойлгогдохоор тусч харагдахгүй байгаа ч бас үгүйсгэгдээгүй байгаа. Над мэтийн мэдээлэл сайтай байгаа хүмүүсийн хувьд хаана яаж ЗИП код ашиглагдах нь ойлгомжтой харагдаад байгаа ч олон нийтэд ойлгогдохоор мэдээлэл, баримтлах эрхзүйн актууд нь бүүдгэр байна. Олон нийтийн хэрэглээний хаяг ба ГХГЗГ-н дотоод хэрэгцээнд ашиглах хаяг хоёрын ялгаа, хил хязгаар, холбоос хамаарлыг холбогдогч талууд тодорхой шийдмээр байна.

Шуудан, хаягжилтийн асуудал нь төрийн олон байгууллагуудын хамтын оролцоотой зохицуулагддаг ажил тул бүх талууд ойлголтоо илүү сайн нэгтгэх хэрэгтэй байна. Олон янзын журам, стандартуудад тусгагдсан ойлголт болоод нэршлийн давхардлыг арилгая. Одоо л бид Монгол даяараа зүтгэж байж дуусгах ёстой жинхэнэ их хаягжилтын өмнө ирээд байна.

Монголд сайхан босч ирсэн хирнээ гажуудаад мартагдаад эсвэл хэлбэр төдий хэрэгжсэн болоод үлддэг асуудал их байдаг. Хаягжилтийн реформ битгий ийм байдалд ороосой гэж чин сэтгэлээс хүсч байна.

Тэхээр хүн бүхний оролцоо чухал байх нь ээ?
Хүн бүрийн оролцоо ихээхэн чухал. Саявтархан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, дашрамдтодотгоход манай Монголын Залуу Лидер клубын Хүндэт дарга Ц.Элбэгдорж Улаанбаатар хотуудын дүүргүүдийг хотын статустай болгох тухай шинэ санаа дэвшүүлж байсан. Энэ зорилт хэрэгжээд явбал уг нь хаягийн формат их зөв хэлбэр рүүгээ орох юм шиг харагдсан. Хөгжлийн санаачлага тасраагүй цагт бидний хийх, судлах ажил дуусашгүй бололтой.

It news