ирээдүй цагийн хөгжил мандалыг чандмалан илэрхийлэгч төрийн төрийн далбаа, түүн дээр нарны өнгөөр ямагт босоо намирч байдаг алтан эрдэний соёмбо юм. Төрийн соёмбо хэмээгч энэ эрхэм шүтээн эх орны зүрх болсон төрийн ордны зулайд мандаж, ялсан тамирчны энгэрт гялалзах алтан медальтай хослож, сүлд дуулал эгшиглэхтэй зэрэгцэн тэнгэр өөд алгуурхнаа тэмүүлж туурга тусгаар монгол орны маань нэрийг ертөнцийн чихнээ дуурсгаж түүний дор бид үндэс, угсаагаараа бахархаж ойртон нягтарч байдаг билээ.

Монголын ард түмний туурга тусгаар оршихуй эв нэгдэл, сүлд хийморийг түшиж байдаг соёмбоны бэлэгдэл, утга учрыг тайлахын тулд юуны түрүүн "Соёмбо" хэмээх үгний гарлыг сэжимлэн мөшгих хэрэгтэй болно. Халхын дөрвөн аймгийн нэг түшээт ханыг захирч байсан Батмөнх даян хааны хожмын үеийн ач Гомбодоржийн бага хүү Өндөр гэгээн Занабазар /1635-1723/ бол өөрийнхөө үеийг эзлэн төрсөн нийгэм, улс төр, шашин, урлагийн томоохон зүтгэлтэн байжээ.

Тэрээр XI жарны гал махбодтой улаан барс жил /1686/ " өөрөө төрсөн гэгээн үсэг" буюу эдүгээгийн бидний үед монгол үг болтолоо өвлөгдсөн "Соёмбо" үсгийг 96 үсэглэвэр бүхий цагаан толгойгоор зохиосон байна. Тийнхүү "Сомбо" хэмээх эртний Энэтхэгийн бичгийн боловсронгуй "сагарди"

/санскоит ч гэдэг/хэлээр "sva yam bhu" хэмээх дуудлагата/ үгээр энэтхэгийн ланз /ранза/ үсгийн хэлбэр дүрсээс үлгэр авсан шинэ үсгээ нэрлэжээ. Энэ тухай " Соёмбо үсгийн товч учир Э-вамын утга хийгээд соёмбо үсгийн учир товч төдий* гэдэг номд "Богд гэгээнтэнээс ланз үсэг лүгээ хувь адил нэгэн монгол үсэг сва-ян-бу шува-ди бөгөөд өөрөө газса-гэгээн үсэг хэмээгдэхийг зохиовой" хэмээн тэмдэглэсэн байна.

Өндөр гэгээнээс соёмбо үсэг зохиох болсон гол шалтгаан гэвэл монгол түмнээ соёлын талаар дахин нэгтгэж нэгдмэл бичиг соёлын ивээлээр улс монголынхоо оюун санааны тусгаар бие даасан байдлыг хангах нууцлаг бэлэгдлийн зөн совин давамгайлж байсан хэмээн санаанд судлаачид нэгдсэн байна. Үүний цаад учир гэвэл чухамхүү тэр үед манж нар монголын тусгаар тогтнолд заналхийлж захаас нь залгиж өнцгөөс нь өмлөх бодлого явуулж байсан бөгөд Г.Занабазар шинэхэн монгол үсгээ зохиох болсон бичиг соёлын эрэлд шаардлага буюу өмнөх үед гарсан орчуулсан ном зохиолуудыг дахин хянаж эл үсгээр хэвлэх төвд самгарди хэлний үг хэллэг төв халхын аялгууг нарийн нягт тэмдэглэх аргыг улам боловсруулж ахиухан хэмэн хүмүүнлэгийн үзэл санаагаа ил задгай хэлж харин өмнө өгүүлсэн улс орны тусгаар тогтнолын "сэрүүлэг дохио" болгох санаагаа далдуур нуух үүднээс ард түмэнд ийм бичиг хэрэгтэй, цаг үеийн хэрэгцээ нь түүнийг аяндаа төрүүлсэн хэмээх утгыг "соёмбо" буюу "Өөрөө төрсөн гэгээн үсэг" -ээр бэлгэдэн тухай үеийхний зүрхнээ "шивнэсэн" болох тухайтад ухаантан нарын бодлын үзүүр уулзсан байх бүлгээ. Өндөр гэгээний зохиосон соёмбо үсэг енөөгийн монголчуудад цагийн аясаар уламжлагдаж ирсэнгүй. Г.Занбазараас 48 жилийн өмнө 1686 онд Ойрадын Зая Бандида Огторгуйн далай хэмээх Намхайжанцан сонгодог монгол, монгол бичигт ижилхэн махбодоор тэмдэглэсэн үсэглэврүүдийг баруун монголын аман аялгуунд ойртуулан тус тус ялгаж " тодруулсан"' бичиг буюу "Тод бичиг"- ийг "Омог монгол улсын хувьтнаа" /бүх монгол туурагтан нарт/ зориулан зохиосон боловч тийнхүү" тодорхой" болгосны харгайгаар мөнөөхөн ойрад аялгуутны бичиг болон хоцорч улмаар бусад монгол аялгуутан нарт тохирохгүй болох, хурдан шуурхай бичих хэрэгцээг хангах үсэг зүйн боломж хомс зэрэг шалтгаанаар орхигдон гээгдсэнтэй ижилхэн хувь тавилан Өндер гэгээний "Өөрөө төрсөн үсэг"-ийг "амдан тосч" байсныг тухайн үед зөгнөн /зөгнөн хэмээх үгний уугуул утгалбар бичлэг/ мэдрээгүй байж ч болох юм.

Ийнхүү тэр цагт улс төрийн балгаар баруун монгол халх монгол, өвөр монгол гэж могой мэт хуваагдан галдан бошигт, Өндөр гэгээнээрээ талцаж утга соёлын хувьдаа ч олон зүйлийн бичиг үсэг зохион уугуул сонгодог монгол бичгээсээ" ондоошиж" байсан явдал нь монголыг манжид эзлэгдэх тал бүрийн нөхцөлийг бүрдүүлсэн хэрэг. Гэвч бурханы шавь нар хурсан хуврагууддаа бол гэгээн богд, багш нь улс төрийнхөө хувьд болбол улсаа манжид дагаар оруулсан урвагч гэх мэтээр хэлэгдэж үзэгдэж явсан энэхүү зөрчилт хүмүүний оюуны бүтээл алсын цараалаг бодлого, нь ямар боловч биеллээ олж зохиосон үсгийн нь цагаан толгойн хамгийн эхэнд байдаг "Э-вам" буюу "эхчим" хэмээх бирга тэмдэг өнөөгийн монгол улсын төрийн далбаан дээрх алтан соёмбо болон мөнхөрч байнам.

Бирга хэмээх эхчим нь аливаа монгол ном судрын бүтцийн нэг хэсгийг заадаг таних тэмдгийг хэлдэг бөгөөд шинэ хуудас эхэлж буйг тэмдэглэсэн монгол ном зүйн соёлын нэг элемент хэмжүүр болно. Монгол үсэг төвд нагар үсэг гэх мэтээр цагаан толгойн тогтолцоо бүхэн өөр өөрийн эхчим-биргатай байдаг. Аливаа цагаан толгойн эхчим нь эхэнд ордог дүрс буюу эх эхлэх гэсэн үгнээс гаралтай болох нь сонгодог монгол бичгээр түүнийг эхчим гэж эх адгийн эхээр бичдэгээс тодорхой юм. Соёмбо үсгийн эхчим хэмээх бирга тэмдгийг улс төрийн зорилгоор буюу монгол төрийн тусгаар тогтнолын бэлгэ тэмдэгээр хэрэглэсэн түүх манж нартай хамгийн сүүлд эцсээ хүртэл үзэлцсэн Лигдэн хутагт хааны үеэс эхтэй болох талаар Доктор Ц.Шагдарсүрэн Монголчуудын утга соёлын товчоон номондоо дурдсан байна.

Харин монгол төрийн ёслол билэгдлийг судалсан бүтээлдээ төрийн шагналт Х.Нямбуу агсан Монголчууд 1911 онд манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөнөөс хойш соёмбыг улсынхаа сүлд болгосон хэмээн тэмдэглэжээ. Төрийн далбаанаас гадна энэ эрхэм билэгдэл 1992 оноос өмнөх үеийн тариан түрүү бүхий хуучин сүлдний хувьд дээд оройн хэсэгт байрлаж байсныг одоогийн сүлдийг урласан зураач уламжлан авч соёмботой моринд сүлдийг урлажээ. Монголчууд хөх менх тэнгэрээ шүтдэг нь бодуулж, ухааруулж, бичүүлдэг бохиршгүй босоо бичигтэй ард түмэн. бөхийшгүй байх энэ босоо билэгдлийг анхдугаар богд гэгээн соёмбо үсэгтээ монгол бичгээс нь уламжлан авсан нь ухаалаг шийдэл буюу.

Чухамхүү соёмбо тэмдэг босоо учраас монгол төрийн далбаа босоо хэлбэртэй болсон байж ч магадгүй. Судлаач Д.Ганболд гэдэг хүн өндөр гэгээнтнээс тиглин зохиосон соёмбо үсэг бол төрийн үндэсний соёлыг сэргээн мандуулах, улс гэрээ тусгаар байлгахын ер билэг төдийгүй, гараг ертөнцийн бие биеэсээ хамааран оршихуй хуулийг томъёолсон байж болох шинжлэх ухааны язгуур нигууртай тухайд сонирхолтой ажиглалт хийснийг доор сийрүүлье, Тэрээр соёмбо тэмдэг бол огторгуйн хөдөлгөөний томъёолол бөгөөд түүний бүх үсэг бол огторгуйн дүрс юм гэсэн санааг дэвшүүлжээ. 1686 онд уул бичгийг зохиогдсоноос нэг жилийн дараа буюу 1687 онд Английн эрдэмтэн Исаак Ньютон дэлхий дахины таталцлын хуулийн үндсийг хэлсэн байдаг. Германы эрдэмтэн Иоганн Кеплер онолын астрономын үндсийг тавьж түүний олон хуулийг нээсэн ажээ. Гэтэл түүний нэгдүгээр хуулинд Занабазар шүүмжлэлтэй ханджээ. Тэр нь И.Кеплер бүх гараг фокус дээр нь нар орших элипс хүрээгээр эргэдэг гэжээ.

Харин үүнийг Г.Занабазар соёмбо тэмдэгтээ нарны фокус дээр бүх гараг оршиж элипс хүрээгээр эргэдэг гэсэн санааг гаргасан байна гэж дээрх судлаач тайлбарлажээ. Учир нь дэлхийг нэг мм гэж үзвэл нар 109 мм харьцаатай дэлхийг нэг ширхэг шар будаа гэж санавал нар гангар шаазангийн дайтай болно, нарны фокусын талбайг бодож олвол гарагийн диаметрийг гаргаж болох юм гэж хувилгаан Г.Занабазар бодож байжээ. Мөн алдарт Архимед надад тулах цэг өгөөч дэлхийг хөшүүрэгдэе! гэж хэлсэн удаатай. Гэтэл өндер гэгээн соёмбо тэмдэгээрээ дэлхийг тулах цэг болгож байгаад нарыг хөшүүрэгдэж болно гэсэн санааг дэвшүүлсэн ажээ. Үүгээр нь И.Ньютоноос өмнө өндөр гэгээн Занабазар анх ертөнцийн таталцлын хуулийг нээсэн гэж үзмээр. Тойргийн уртыг тодорхойлох геометрийн аргачлалыг өндөр гэгээн соёмбо тэмдэгтээ бас шингээжээ. Өөрөөр хэлбэл хос загасны дугуй дүрс нь нарийндаа тойргийн уртыг олох арга байна. С=3.14/с11=1=р=3.14

Соёмбын хоёр талаар хос босоо дүрс нь тойргийн урт мөн бас хос загасны дээр доорх хос хөндлөн дүрс бол диаметртэй тэнцүү нь тодорхой. Зив буюу гурвалжин нь эртний вавилончуудын шаантиг бичигт нэг гэсэн тоон утгыг илэрхийлдэг бөгөөд түүнийг Г.Занабазар зориуд ашигласан тул Б=1 гэж томъёолно ингээд тойргийн уртыг О-д хуваахад С гарна гэдгийг хэлжээ. Судлаач соёмбын элементүүдийг ийнхүү тайлбарлаж байна, Харин одон орончид, физикчид энэ талаар үгээ хэлэх нь хар багаасаа Жавзундамба хувилгаанаар тодорч гуравхан настайдаа Манзушир бурханы алдар хэмээх номыг өдөр дутам цээжээр урсгадаг болж энэтхэг, төвд хэлийг зөн мэдрэхүйгээрээ сурсан энэ онцгой ухаантны оюуны царааг дэлхий дахинд зөвөөр харуулах шинэ замыг нээж ч болох юм билүү. Өндөр гэгээн 1686 он гал барс жилдээ зөвхөн хөндлөн гулд бичих өөр нэг бичиг зохиосон нь хэвтээ дөрвөлжин хэмээн алдаршсан билээ.

Түүнийг юуны учир хоёр зүйлийн бичиг зохиосон болохыг өнөө хэр баттай тогтоосон зүйлгүй байна. Магадгүй тусгаар тогтнол төр ёсны далд агуулгатай, бас дээр нь дэлхийн шинжлэх ухаанд нээлтийг тунхагласан соёмбо бичгээ эгэл жирийн зовлон зүдгүүрт хүмүүний өдөр тутмын хэрэгцээтэй хольж хутгаж энгийнээр байлгах нь зохисгүй хэмээн сэтгэж ийм хэрэгцээнд нь дахин үсэг зохиосон байж мэднэ. Их эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн агсны бичсэнчлэн гангийн өргөн мөрнийг гаталж. Химлайн сүрлэгуулсыг давж жагарын орны үлэмж соёл монголд нэвтэрсний нэгээхэн эд эс болсон (зуауатЬгш) хэмээх үг одоо монгол үг мэт онцгойрон хувьссан гэж дээр дурдсан билээ.

Соёмбо гэдэг нь өнөөгийн хүмүүст манай монгол хэлний соён гэгээрүүлэх, соёрхох, соёл гэх буюу сондгой сод содон гэх мэт үгстэй хэлбэрийн хувьд төдийгүй утга агуулгын талаар төрөл төс санагдаж болохоор юм. Үнэхээр ч үсэг бичгийн соёлын элментээс эхтэй эл үгийг ухаант дээдсээс улс монголынхоо хойч үе тусгаар тогтнол аюулгүй байдлыг бэлгэдэн зохиудаар соёрхон өгүүлсний тул монгол үндэснээ бусдаас ондоошруулан эзэнт төрийнхөө сүлд далбаан дээр сод содноор залан, өвлөн авч яваа өнөө үеийн бид монгол үгийг тийнхүү ухаарч утгын далай санг аривтгаж явахад болохгүй ч зүйлгүй мэт санагдана.

"СОЁМБО" ТЭМДЭГ
Өндөр Гэгээний зохиосон соёмбо бичгийн эхний бирга тэмдэг нь өнөөг хүртэл Монгол улсын туг далбаан дээр тусгаар тогтнолын бэлгэ тэмдэг болон тасралтгүй уламжилсаар өнөөдрийг хүрсэн алтан соёмбо юм.

"Соёмбо" хэмээх Санскрит үг нь "Өөрөө гарсан гэгээн" гэдэг утгыг агуулдаг бөгөөд улс төр, гүн ухаан, шашны олон бэлгэдлийг агуулсан. Соёмбо нь ертөнцийн үүсэх эх сурвалж хэмээн дорно дахины гүн ухаанд үздэг хий, гал, шороо, ус гэсэн язгуур махбодуудыг дор нь байрлуулж, сав ертөнцийн оршлыг бэлэгдсэн шороо, ус, гал, хий огторгуйг дээр нь дүрслэн, дунд нь шим ертөнц буюу хүний арга билгийг дүрсэлжээ.

Улс төрийн бэлгэдэл нь, Соёмбын дээд талд нь айл өрх, улс хотлоороо өнгөрсөн-одоо-ирээдүйд үурд мандан бадрахыг, Нар Сар нь монголын ард түмэн цэцэглэн хөгжих, Гурвалжин нь сум мэт хурц эрэмгий байхыг, Дундах загас нь өнөр өтгөн, сонор соргогийг, Хажуугийн босоо шугам нь хэрэм мэт бат бөх байхыг тосөөлдөг. Соёмбын бам үсэг нь арга билэг хослохыг, доорх бадам нь язгуурын төр шашнаа мандуулан хөгжүүлэхийг бэлэгджээ.
Ийнхүү Соёмбо сүлд нь дорно дахины төр, улс үндэстний болон гүн ухааны бүх бэлгэдлийг өөртөө багтаасан тэмдэг юм.

"Соёмбо" тэмдэг нь Монголчуудын тусгаар тогтнолын бэлэг тэмдэг болон хэрэглэгдсээр хэдэн зууныг элээжээ. Энэхүү тэмдгийн нэр нь угтаа санскрит хэлний "соёмбозод" буюу түвдээр "аранзүн нанваа", монголоор "өөрөө тодорсон гэгээ" гэсэн үгнээс гаралтай бөгөөд түүний дүрсийг эртний Энэтхэгт буддын соёл эхлэн цэцэглэсэн Магадха орноо дэлгэр хэрэглэж байсан мөргөлийн номын үсэг болох ланз үсгээр зохиосон, ёс бэлэгдлийг илэрхийлсэн хураангуй номын үсгээс эх авсан ажээ. Энэхүү номын үсэг нь эртний Энэтхэгийн бэлэгдлийн ёгт ном "Нанживандан"хэмээх үсгэн хээнээс сурвалжтай байна. Эл бэлэгдлийн үсэг 16 дугаар зууны үеэс Монголд дэлгэрэн, гоёл чимэглэл, хүндэтгэлийн нандин зүйл болон дээдлэгдэх болжээ.

1686 онд Өндөр гэгээн Занабазар дээрхээс уламжлан монгол үгийг үечлэн бичдэг дөрвөлжин үсгийн дүрэмтэй төстэй соёмбо үсэг зохион, түүний эхний үсгийг сүлд шүтээн болгон өөрийн мутрын тэмдэг болгож байв. Эрдэмтэн Б.Ринчен абугайн бичсэнээр "Соёмбын оройд буй галын дөлийг илэрхийлсэн тэмдэг нь үргэлжид өөдлөн бадрах үйлсийг билэгдсэн байна. Монголчуудын эртний шүтээн наран, саран хоёрыг соёмбо тэмдэгт зурсан нь дээр нь буй галын дөлтэй нийлээд Монголын ард түмэн үүрд бадран цэцэглэж байхын ерөөлийг агуулсан байна. Соёмбо үсгийн дотор буй гурвалжин хоёр тэмдэг нь жад буюу сумны хошууг төлөөлсөн бөгөөд энэ нь халдаар ирэх дайсныг эсэргүүцэн няцаах утга санааг илэрхийлжээ.

Хөндлөн шугам дахь тэгш өнцөгт хоёр зураас нь дээдэс доодос цөм шударга байж. ард түмэндээ цэх шулуун зүтгэхийн санааг илтгэсэн байна. Тэмдгийн голд хэзээ ч нүдээ аньдаггүй эр, охин хоёр загасаар эрэгтэй, эмэгтэй бүх ард ямагт сонор соргог, сэцэн цэлмэг байж, өсөн үржихийг билэгдсэн байна. Хоёр хажуугийн босоо шугам нь бат бэх хэрэм, хаалтыг томъёолжээ. "Хоёр хүн эвтэй бол төмөр хүрээнээс бат" хэмээсэн ардын сэцэн үгийн агуулгыг үүгээр илэрхийлжээ.

Соёмбо үсгийн утга санаа нь бүхэлдээ Монголын ард түмэн эв нэгдэлтэй байж, өнө бат оршихыг илэрхийлсэн тул 1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо сэргээн тунхаглаад соёмбыг төрийн далбаандаа, терийн тамгандаа залсан байдаг. Тер, шашны тэргүүн Богд хааны төрийн тамганы "Шашин төрийг хослон баригч наран гэрэлт Богд хааны тамга" хэмээх үгсийг соёмбо, монгол үсэг, монгол эвхмэл үсгүүдээр бичсэн юм. Тэр цагаас хойш Монголын төрийн сүлд, далбаанд соёмбо өнө бат суурьшсан юм.

МОНГОЛЧУУД