нь арай өөр зүйл рүү тэмүүлэн үйлдвэр эрхлэх болсон билээ. Яг энэ замналаар явсаар хөнгөн үйлдвэрийн салбарт эмэгтэй хүний ур чадвар, тэсвэр тэвчээрээр бизнесээ амжилттай авч явж буй “Тэнгэр ертөнц” компанийн захирал  Ч.Төгсжаргалыг “Бизнес, хөгжил” буландаа урилаа. Тэрээр 2005 оноос хойш “Deli cashmere” брэндийн ноос ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа юм.

-Анх ноос ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх болсон түүхээсээ хуваалцаач?

-Сүлжмэлийн үйлдвэрлэл эрхэлнэ гэдэг миний хувьд цоо шинэ зүйл байсан. Энэ салбарын туршлага, мэдлэг надад байгаагүй. Нөгөөтэйгүүр, тухайн үед сүлжмэлийн салбарт орно гэдэг эрсдэлтэй алхам байв.

Хувийн үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа хүмүүст бүх зүйл бэрхшээлтэй байдаг. Мэргэжлийн биш, салбараа сайн мэдэхгүй учир мэдээлэл авахын тулд заавал гуравдагч хүнээр дамжуулдаг байлаа. Мэдээж хэн ч мэдээллээ зүгээр өгөхгүй. Заавал ямар нэг байдлаар мөнгө зарцуулдаг байв. Гэхдээ ганц газраас мэдээлэл аваад болчихно гэж бодоогүй. Үйлдвэрт ажилладаг хүмүүс, ШУТИС-ийн багшаас эхлээд олон хүнтэй уулзаж байсан. Зааж сургаж, дэмжээд өгчихөөр төрийн бус байгууллагыг уйгагүй хайж байж нэг байгууллага олсон. Тэр нь Нэхмэлийн хүрээлэнд хэрэгжиж байсан Германы ноос ноолуурын жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжсэн төсөл байсан юм. Тэндээс л их зүйл сурч авсан даа. Тухайн үед намайг энэ салбарт ажиллаж чадахгүй гэж олон хүн хэлж байлаа. Зарим нь бүр чамд хөрөнгө мөнгө байвал хийгээд үз. Тэгээд чадахгүй бол тоног төхөөрөмжөө худалдчих гэж даапаалж байсан нь ч бий. Миний уулзаж байсан хүмүүсийн бараг 95 хувь нь эсэргүүцэж байсан юм.

-Мэргэжлийн бус дадлага, туршлагагүй хүн яагаад заавал эрсдэлтэй, цоо шинэ салбар руу тэгтлээ их зүтгэсэн юм бол?

-Өмнө нь импортын бараа оруулж ирдэг байлаа. Турк, Солонгос, Польш улсаас эмэгтэй бэлэн хувцас авчирч дэлгүүр ажиллуулаад 10 орчим жил болсон юм. Худалдаа олон жил хийсэн болохоор “Бид хэдий болтол гадаадаас бараа зөөх юм бэ” гэж цөөнгүй удаа бодож үзсэн. Монголд ирээдүйд үйлдвэрлэл хөгжинө гэдгийг л мэдэрч байв. Тухайн үед манай охин Австралид сургууль төгсөөд ирж таарсан. “Тэнд Хятадын чамин хээнцэр, гоё сүлжмэл хувцаснууд өндөр үнэтэй зарагддаг, хоёулаа тийм сүлжмэл бүтээгдэхүүн хийе” гэж намайг ятгасан юм. Эхлээд санаанд багтаагүй. Тэгээд нэлээд бодож үзээд энэ салбар руу зориглон орсон. Бизнесээ эхлүүлэхээс өмнө олон газраар явж, хүмүүстэй уулзаж хангалттай их судалгаа хийсэн. Аливаа бизнесийг хийхэд төлөвлөгөө чухал. Одоо хүн бүхэн мэддэг, хийдэг болжээ. Харин 2000-аад оны үед бизнес төлөвлөгөөний ач холбогдлын талаар тун бага мэдлэгтэй байсан. Бизнес төлөвлөгөөгөө гурван сарын турш бичиж байлаа. Үйлдвэр, сүлжмэл гэж огт мэдэхгүй байсан хүн бизнес төлөвлөгөө бичихийн тулд их судалгаа хийсэн. Эргээд харахад жижиг мэт боловч тухайн үедээ үүргээ сайн гүйцэтгэсэн төлөвлөгөө хийжээ гэж боддог. Хүн мэддэг ч бай, мэддэгүй ч бай ямар нэг салбарт бизнес хийх гэж байгаа бол судалгаа чухал.

-Бизнес эхлүүлж байгаа хүний хувьд эхний хөрөнгө оруулалт чухал байдаг. Та санхүүжилтээ хэрхэн шийдэж байв?

-Их л мөнгө зарсан.Наад зах нь мэдээлэл олж авах, юм сурах гээд чамгүй их ажилтай шүү дээ. Зөвхөн юм сурахын тулд эхний гурван жил өөрийгөө зөнд нь хаяж, гэртээ харих завгүй, өдөр шөнөгүй ажиллаж байж  үйлдвэрлэлийн үйл ажиллагааг жигдрүүлэх, хүний нөөцтэй болох, загвар гаргах гээд өдий зэрэгт хүрэх үндэсээ тавьсан.

-Техник технологи хөгжиж байгаа өнөө үед сүлжмэл бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хялбархан мэт санагддаг. Сүлжмэл хувцас хийхэд хамгийн чимхлүүр ажил нь юу байдаг вэ?

-Сүлжмэл бүтээгдэхүүний гол зүрх, тархи нь инженер, программист  байдаг. Тухайлбал, цамц нэхэхэд гурван хэмжээст олон үйлдэлтэй тоо боддог. Утасны бүтэц, машин болгоноосоо хамаарч тоо нь өөр өөрөөр бодно. Дизайнер эхлээд загвараа гаргадаг. Инженер нь автомат машинд оруулах тоогоо бодно. Үүний дараа бодсон тоогоо компьютерт оруулаад бэлэн болохоор нь хуулж машиндаа оруулдаг. Бэлэн бүтээгдэхүүн гарахад арван дамжлага туулдаг.Тэр бүгдийг сураад хийнэ гэдэг хүнд ажил. Гэхдээ одоо өөрөө гол ажлаа хийж чаддаг болсон. 

-Дахиад л санхүүтэй холбоотой асуудал хөндөе. Ер нь үйлдвэр, үйл ажиллагаагаа өргөтгөх үед жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих сангаас дэмжлэг авч байв уу?

-Банкнаас зээл авч байсан. Жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих сангаас зээл авч байгаагүй. Тэндээс зээл авахын тулд үнэхээр арын хаалга, танил тал хэрэгтэйг ойлгосон. Харин өнгөрсөн жил Японы Жайка-гийн төсөлд хамрагдаж зээл авлаа. Азаар Япон төвд япон менежментийн  сургалтад суусан юм. Тэндээс сурлагаараа шалгарч Япон руу явж тэндэхийн жижиг, дунд үйлдвэртэй танилцах боломж олдсон. Үүний дараа Японы менежментийг судалсан үйлдвэрүүдэд санхүүгийн тусламж үзүүлэхээр болж 250 гаруй сая төгрөгийн тоног төхөөрөмж авсан. Жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих санд материалаа хэд хэдэн удаа өгсөн ч дандаа хасагддаг байсан.  Хурал болоогүй эсвэл хэдхэн компани шалгарсан гээд л шалтгаан тоочоод байдаг юм. Би авлига өгөх дургүй. Шударга л хөдөлмөрлөх ёстой. Мөнгийг зовж олдог учраас зүгээр нэг гарын үсэг зурсан хэн нэгэнд өгөх ёстой гэж боддоггүй. Үүнээс болж цаг хугацаа алдсан нь үнэн. Гэхдээ үнэнээр яваад л өнөөг хүрлээ.

-Ноос ноолууран бүтээгдэхүүний хувьд түүхий эдийн олдоц их байх, тийм үү?

-Олдоцтой боловч үнэтэй. Жижиг, дунд үйлдвэрүүд ихэнх  нь  ээрэх үйлдвэрүүдээс бэлэн утас худалдаж авдаг. Өртөг шингэсэн үнэтэй түүхий эд авах нь мэдээж бүтээгдэхүүн өндөр үнэтэй гарах шалтгаан болдог.

-Бүтээгдэхүүнээ эх орондоо худалдахаас гадна экспортод гаргадаг уу. Ер нь гадаад зах зээлд бүтээгдэхүүнээ гаргаж таниулах боломж хэр байдаг вэ?

-Манай үйлдвэр  улсынхаа хэрэгцээг хангах бүрэн боломжтой. Одоогоор 14 аймагт салбартай . “Deli cashmere”  брэндийн бүтээгдэхүүнээ Бельги улс руу цөөхөн тоогоор нийлүүлдэг. Тэд өөрсдөө бүтээгдэхүүнийхээ загварыг захиалдаг. “Говь” эсвэл “Гоёо”-гийн утсаар хийлгэнэ гэдгээ хүртэл захиалдаг. Ирэх сард Швейцариас хэдэн хүн ирэх гэж байна. Гадаадынхан бүтээгдэхүүн авахынхаа өмнө заавал үйлдвэртэй танилцах хүсэлтэй байдаг. Хувиараа уйгагүй явж байж гадаадын харилцагчтай болдог юм. Нэгдсэн бодлого, менежмент, дэмжлэг байвал монгол бүтээгдэхүүнийг гадаадад гаргах боломжтой.

-Танай үйлдвэрт орж ирэхэд гэртээ байгаа мэт тохилог орчин угтсан. Энэ нь эмэгтэй хүний мэдрэмж, ур чадвараар хандсаны шинж байх?

-Жижиг гэлтгүй өөрийн гэсэн бизнестэй болохын тулд маш их хөдөлмөр, цаг хугацаа зарцуулдаг. Эр хүний хувьд өөр. Ар гэр бусад зүйлийг хаяад зөвхөн хийж байгаа ажилдаа төвлөрч чаддаг. Харин эмэгтэйчүүдэд ар гэр, ажилчид гээд санаа зовох зүйл дуусахгүй. Гэхдээ би ажил дээрээ дарга цэрэг шиг байхыг хүсдэггүй. Өдөр, шөнийн аль ч ээлжинд гарч байгаа ажилчдаа дэмжиж, ойлгохыг хичээдэг. Ихэнх хугацааг үйлдвэр дээрээ өнгөрөөж байгаа учир тав тухтай байх хэрэгтэй гээд чадах чинээгээрээ тохижуулсан. Үйлдвэр гэхээр том заал, эмх замбараагүй  байх ёсгүй шүү дээ. Энэ чинь миний үйлдвэр, миний бизнес шүү гэж бодохоор бүх зүйлд өөрөө оролцоод байдаг юм.  Манай үйлдвэр зарим айлаас ч тохилог байх. Орчин үед ажилчнаа зөв сонгож, тууштай ажиллуулна гэдэг асуудал болоод байна. Залуус хүний итгэлийг амархан олж авдаг ч хэрэгтэй үедээ ажлаа хаяад явах нь нийтлэг болжээ. Харин хэдхэн жил ажиллаад л явах байх гэсэн арай настай хүмүүс маань жинхэнэ яс заагаад үнэнч үлддэг.

-Таны хэтийн төлөвлөгөө юу байна вэ?

-Би хэдэн зуун ажилтантай, том үйлдвэртэй болохыг мөрөөддөггүй. Нэн тэргүүнд гадаад зах зээлд гарах хэрэгтэй байна.

-Гадаад зах зээлд гарахын тулд үйлдвэрээ өргөжүүлэх шаардлагатай биш үү?

-Үгүй. Гадаад зах зээлээ олсон тохиодолд үйлдвэрээ өргөжүүлэх хамгийн амархан. Эхлээд заавал зах зээлээ олох ёстой. Тухайлбал, манай үйлдвэрийн дундаж машин гэхэд 100 сая төгрөгийн үнэтэй. Үйлдвэрээ өргөжүүлнэ гээд 10 машин авахад тэрбум төгрөг. Үүнийгээ хэзээ нөхөж дуусгах билээ. Дээрээс нь Монголын зах зээл жижиг. Нэгэнт би үйлдвэрлэж чадаж байгаа нь үнэн. Хэн нэгэн ирээд танайхаар хэдэн мянган ширхэг цамц хийлгэе гэвэл хүрэлцэхгүй тохиолдолд тоног төхөөрөмжөө аваад л хийнэ. Үүнээс гадна манай машин хурдтай, хамгийн сүүлийн үеийнх учир дэлхийн төвшинд хүрсэн бүтээгдэхүүн хийх боломжтой. Гагцхүү түүнийг сурч, дээд хэмжээнд нь хүртэл ажиллаж сурах хэрэгтэй байна. Ер нь жижиг, дунд үйлдвэр ажиллах хүчний дамжлага  болоод байдаг талтай. Сайн боловсон хүчин бэлтгээд алдчихдаг.

-Японд туршлага судалж байхад хоёр орны жижиг, дунд үйлдвэрийн ялгаа нь юунд байсан бэ. Тэнд төрөөс хэр их тусламж, дэмжлэг үзүүлдэг юм бол?

-Японы 10-100 жилийн түүхтэй компаниуд болон Токиогийн жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмждэг байгууллагатай танилцсан. Ирээдүйгээрээ аялж  байгаа юм шиг санагдаж байсан шүү. Хэзээ бид нар ийм болох бол гэж бодогдсон. Үнэхээр монголчуудын сэтгэхүй япончуудын сэтгэхүй өөр. Японд компани дампуурах гээд хүнд байдалд орсон үед төрөөс шууд тусламж үзүүлдэг,  ажилчид нь өөрсдөө тусалдаг.  Тэд компанийг дампууруулахгүйн тулд бүх арга хэмжээг авдаг. Үүнээс гадна дампуурлаас сэргийлсэн хууль, журам хүртэл байдаг. Мөн хүнд, хэцүү компаниуд нь нэгдээд сан байгуулж бие биедээ тусалдаг байх жишээтэй. Манайх шиг барьцаа хөрөнгө энэ тэрийг шаардахгүй.

Үйлдвэрлэл явж байна, та юм хийж байгаа нь үнэн учир барьцаа хөрөнгөгүйгээр зээл олгодог. Үндэсний үйлдвэрлэлээ дэмжинэ гэдэг гайхамшигтай. Бид трактор үйлдвэрлэдэг үйлдвэртай танилцсан юм. Захирлаас нь танайх бүтээгдэхүүнээ гадаадад гаргадаг уу гэж асуухад гаргах ямар ч шаардлагагүй гэж байсан. Дотоод зах зээл нь үндэсний бүтээгдэхүүнээ л авдаг байх жишээтэй. Энэ бүгдээс бидэнд сурах зүйл их бий.

-“Монголд жижиг, дунд үйлдвэр хөгжихгүй. Эсгий улавч, ноолууран цамцаар яаж дэлхийд танигдах юм” гэх хүн цөөнгүй. Энэ талаар та ямар бодолтой байна вэ?

-Үүнтэй санал нийлдэггүй. Би ноос ноолууран бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаадаа баяртай байдаг. Аз гэж боддог шүү. Ноос ноолуур бол Монголын тэргүүлэгч салбарын нэг. Мөнхийн мөнхөд дэмжигдэнэ. Учир нь түүхий эд нь дуусдаггүй, шавхагдашгүй нөөцтэй. Нөгөөтэйгүүр, дэлхий нийтээрээ эко, натураль бүтээгдэхүүн хэрэглэдэг болж байна. Тиймээс дэмжлэгтэй, дэмжлэггүй цаашаа явах л болно. Нэг тонн зэс ямар үнэтэй байна. Гэтэл нэг тонн ноолуур ямар үнэтэй вэ гэж бодохоор ноолуур ямагт үнэтэй байдаг. Тиймээс хөгжих нь ойлгомжтой. Монгол хүн юм хийж чадахгүй гэдэг. Өнөөдөр бүтээгдэхүүнээ экспортлоход хүнд байгаа. Гэхдээ ирээдүйд өөр болно. Ирээдүйн хөгжлийнхөө  эх суурийг одоо тавьж байгаа гэдгээ ойлгох хэрэгтэй. Мэдээж алдаж онож байж л аливаа зүйл босдог.

-Том компани л хөгжинө, жижиг, дунд үйлдвэрлэл хөгжихгүй гэх нь ч бас бий?

-Аливаа юм сайн, муу, том, жижигтэй байж хөгждөг. Солонгост гэхэд жижиг, дунд үйлдвэрүүд л ихэнхдээ байдаг. 

-Бизнес эрхэлж байгаа хүмүүст хүнд үе тулгарах нь гарцаагүй. Тэр үеийг хэрхэн давж байсан туршлагаасаа хуваалцахгүй юу?

-Заримдаа уйлмаар санагддаг байсан. Бүх мөнгөө үйлдвэртээ оруулчихсан. Гэтэл бүтээгдэхүүн ч гаргаж чадахгүй, туршилт л хийгээд байдаг. Орлого олохгүй. Би юу хийгээд байна вэ, юу хийх гээд байгаа юм бэ гэж бодоод л нэг удаа машиндаа суугаад уйлж байсан. Нэг сайн уйлж аваад л ардах ажлаа бодоод завгүй гүйсэн. Хүн ер нь уйгагүй шантрахгүй байсан цагт аливаа ажлын ард гардаг.

-Төр бизнес эрхлэгчдийн харилцаа ямар байгаасай гэж хүсдэг вэ?

-Хүн ам, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, НӨАТ, үл хөдлөх хөрөнгө, газрын татвар гээд бараг найман төрлийн татвар төлдөг. Монголд жижигхэн үйлдвэр эрхэлж эхлээд нэг л мэдэхэд НӨАТ төлөгч болчдог. Ер нь татварын дарамт бий. Анх үйлдвэр эрхэлж байгаа хүмүүсийн хувьд эхний таван жил нь бүх татвараас чөлөөлөх хэрэгтэй гэж боддог. Тэгэж байж л хөл дээрээ босно. Манайд төрийн дэмжлэг эзнээ олж очихгүй байна уу даа гэж хардаг.

-Үйлдвэрээ байгуулаад хэдий хугацааны дараа ашгийг нь хүртэж байв. Эдийн засгийн хямрал нөлөөлж байна уу?

-2-3 жилийн дараа л ашгийн тухай ярина. Түүхий эдийг эцсийн бүтээгдэхүүн болгоно гэсэн үг. Монголын нөхцөлд бол үйлдвэрлээд бас борлуулах ажлыг давхар хийдэг болохоор тэр. Үйлдвэрлэлийн ашиг үнэхээр орой ирдэг дээ. Гэхдээ би шантраагүй.

-Бэлэн бараа худалдах, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч байхын ялгаа нь юу байдаг вэ?

-Ялгаа асар их. Сайн нь ч саар нь ч бий. Бараа оруулж ирдэг байхад гадаад яваад л худалдаа хийгээд ирдэг байлаа. Ямар ч татварын дарамтгүй, хоёр гурван худалдагч цалинжуулаад л боллоо. Зав, цаг ихтэй. Харин үйлдвэртэй болохоор ажилчдын нийгмийн даатгал, тав зургаан төрлийн татвар төлөхөөс эхлээд бүх ажил нуруун дээр ирдэг.

 Гэхдээ хүнд хэцүү гэхээсээ илүүтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлээд ирэхэд хамгийн сайхан. Хийсэн цамц, дээл, бүтээгдэхүүнээ харах тусам сэтгэл дүүрдэг. Өөрөөр хэлбэл, бодолдоо төсөөлсөн зүйл маань бэлэн болоод гарч ирэх нь хамгийн сайхан үе байдаг. Би гаргаж байгаа загвар болгондоо хайртай.

Д.ЦЭЦЭГ

Эх сурвалж: Зууны мэдээ