Нийт 2600 км аялсан аялалын маань зорилго тус орны орчин үеийн үйлдвэрлэл, ХАА, бэлчээржүүлэлт болон ойжуулалтын бодлого, түүний үр дүнтэй танилцах явдал байв. Аялалын багийн маань ахлагч УИХ-ын Тамгын газрын Хэвлэл мэдээлэл, олон нийттэй харилцах хэлтсийн ахлах референт Ш.Содномжамц. Улаанбаатар-Эрээний галт тэргээр арав гаруй цаг довтолгосны эцэст бид хоёр улсын хил гаалийн шалгалтыг давж, Эрээний галт тэрэгний буудалд хөл тавилаа. Тавь гаруй насны намхавтар эр биднийг угтсан нь аяллын маань хугацааны хөтөч, бас орчуулагчаар ажиллах Өвөрмонголын Ардын Засгийн газрын Хэвлэл мэдээллийн албаны Гадаад суртал ухуулгын газрын дарга Баянжаргал аж. Мөн манай МОНЦАМЭ агентлагийн Хөх хот дахь сурвалжлагч Б.Занданхүү маань тосч зогсоог харахад хүнийрхэж бишүүрхэх сэтгэгдэл төрөхийн завдалгүй шинэхэн орчиндоо уусав. Эрээн хотын галт тэрэгний буудал олны хөлд дарагдаж хуучирсан янзгүй, бас шинэчлэгдэж өөрчлөгдсөн шинжгүй. Дотор хүний ярих тод чангыг хэлэх үү, олны дуу чимээ цангинаж цуурайтах галт тэрэгний буудлаас гарахад Б.Занданхүү маань “Энэ автобусанд суух юм” гээд шар өнгөтэй аяллын автобус заав. Дотор нь орвол манай хэд өөр өөрийн суудлыг олж тухалсан байх ба нэгэнт байр суудлаа олж, ачаа тээшээ цэгцэлснээс хойш аялалдаа гарцгаалгүй яав гэж.

АЯЛЛЫН ЭХНИЙ ЦЭГ ЭРЭЭН

Аяллын эхэнд бид Эрээн хот дахь Хятад-Монголын найрамдлын эмнэлгээр зочиллоо. Эмнэлгийг хот байгуулагдсаны 50 жилийн ойд зориулан барьжээ. Төслийн нийт хөрөнгө оруулалт нь 60 сая юань. 180 ортой, уламжлалт болон орчин үеийн лабораторитой. Хил гаальд ойрыг хэлэх үү, манай монголчууд тус эмнэлэгт ихээр ирж эм барих төдийгүй хэвтэн эмчлүүлдэг болжээ. Жил бүр тус эмнэлэгт 4000 орчим элэг нэгтнүүд маань эмчилгээ үйлчилгээ авдаг ба тэдгээрийн 700-800 нь хэвтэн эмчлүүлдэг гэнэ. Энэ эмнэлгийг барихаас өмнө жил бүр Эрээнээр дамжин Бээжин, Хөх хотод эмчлүүлэх монгол өвчтөний тоо 70 мянгад хүрсэн тул хотын зэрэглэлийн төсөл болгож уг эмнэлгийг барьсан байна. Зориод ирсэн Монголчуудад 20 хувийн хямдрал үзүүлдэг гэж эмнэлгийн удирдлагууд ярилаа. Тэдний үйл ажиллагаатай танилцаж явах зуур тус эмнэлэгт солилцоогоор ажиллаж буй Замын-Үүдийн нэгдсэн эмнэлгийн Чих, хамар, хоолойн эмч Г.Гантулгатай хэд гурван үг солив. Хоёр эмнэлэг хооронд байгуулсан гэрээний дагуу ажиллаж буй хамгийн анхны мэргэжилтэн нь Г.Гантулга эмч гэнэ. Тэрээр одоогийн ажиллаж буй чиглэлээрээ 2-3 сар туршлага судлаад буцна гэв. Тэндээс хөдлөөд бид “Хаоган” жимс жимсгэний паркаар зочиллоо. Товчдоо бол энэ парк жимс жимсгэнэ, үр тариа, хүнс, хүнсний тос зэргийг татан авч, импортод болон экспортод нийлүүлдэг томоохон хэмжээний хадгалалт бүхий агуулах юм. 2009 оны 4 дүгээр сард уг паркийг барьж эхэлсэн бөгөөд 10 дугаар сарын нэгэндээ  ашиглалтад оруулсан байна. Байнгын температуртай болон өвлийн агуулах, баглаа боодлын цех зэрэг юм юмтайн дээр хамгийн гол нь мэргэжлийн лаборатори дэргэдээ ажиллуулдаг тул жимс, хүнсний ногооны чанар аюулгүй байдалд эргэлзэх зүйлгүй гэнэ.

 АЯЛАЛ ХӨХ ХОТ РУУ ЧИГЛЭВ

Аялал Хөх хот руу чиглэлээ. Эрээнээс цаашхи газар нутгийн тогтоцыг харахад манай аль нэг говийн аймгийг санагдуулам. Бөртийх төдий үүлтэй, тал хээр нутаг хэдэн арван км үргэлжилнэ. Ганц хүн, ганц айлын бараа харагдахгүй ийм замаар явахад орон нутгийн томилолтоор явж байна уу гэж эндүүрмээр. Саарах ч үгүй, удаашрах ч үгүй жигд хурдаар таван цаг шахам давхисны эцэст газрын байдал өөрчлөгдөж, улаан тоосгон шавар тагз, байшинтайгаа залгаа шахуу ногооны талбай, талбайн нэг багахан үзүүрт 20 хүрэхтэй үгүйтэй хонь голдуу бага мал хариулах малчин зэргийг харахад сая л хил даван яваа минь илүү мэдрэв. Төд удалгүй автобусны урдуур гүйцэж түрүүлэх хөнгөн тэрэгнүүд олшрох нь хот газар ойртсоны дохио болой. Би ажсангүй үгүй юу Хөх хотын хаалга гэхээр зүйлтэй таарсангүй, шуудхан л хотод ороод ирдэг юм. Бодвол хот далайцтай хөгжиж байгаа учраас угтах хаалгыг сайтар бодож, холхон газраас босгохоор тооцоолсон юм болов уу гэх гаргалгааг амихандаа гаргаад аяллаа цааш нь үргэлжлүүллээ. Хотын захаар саяхан нурааж буулгасан бололтой улаан тоосгоны үлдэгдэл бүхий газрууд ихээр тааралдана. Энд хуучны гэх өнгө төрх бүрмөсөн арчигджээ. Тагзан байшингуудын оронд чамин хийцтэй 20-30 давхар орон сууцны хорооллуудыг барьсан нь автобусны цонхоор ээлж дараагаар нүднээ тусна. Бас барьж байгуулж байгаа нь ч олон юм. Тийм олон барилгыг зэрэг барьж байна гээд бөөн хүн хүч, кран техник хөлхөлдөж байгаа юм алга.  Тав арван хүн ухас дөхөс хийсэн янзгүй энд тэнд ганц нэгээрээ бөртөгнөх нь  хэзээ энэ олон барилгыг барьж дуусгах юм бол доо гэх бодол төрүүлэх. За тэгээд, Ази төрхтэй европ хийцтэй энэ хотод зам гүүр, замын хашлага,  дугуйн зам, цэцэрлэгт хүрээлэн, усан оргилуур, хиймэл нуур, алаг эрээн цэцэг навч ер нь илүү юм байна уу гэхээс дутуу юмгүй газар аж. 

ТЕХНОЛОГИОРОО ТОРОЙНО Л ГЭНЭ ШҮҮ

Харь гүрний хуучин технологийг царайлж суухын зовлонг ирэх жилүүдэд Өвөрмонголчууд үзэхгүй нь бололтой. Технологи гэхээр ганцхан үйлдвэрлэлийн салбарт гэж ойлгов. Ер нь бүхий салбарт өөриймшүүлэх бодлого энэ улсад явагдаж байх шиг. Хөх хот дахь “Иньхүн” компани үүний нэг нотолгоо юм. Энэ компанийн үүдээр ороход ямар нэг лабораториор орчих шиг санагдсан. Ажилтан ажиллагсад нь цагаан нөмрөг өмссөн байх ба өрөө тасалгаа бүрт элдэв оношилгооны шил сав, хөргөгч хөлдөөгч байрлуулаастай. Тэгэх нь ээ, энэ лаборатори буюу өөрсдийнх нь нэрлэснээр сурвалж эсийн энэхүү компани нь генетикийн дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлсэн газар болж таарав. Хүүхэд төрснөөс 2 цагийн дотор хүйнээс нь эрүүл эсийг нь авч хадгалах ба хэрэв тухайн хүүхэд хэзээ нэгэн цагт тэр цусны өвчнөөр өвдвөл хадгалсан эрүүл эсээрээ нэг удаа бүрэн эрүүлжүүлэх боломжтой гэнэ. Ийм төрлийн бааз Хятад даяар хэд хэд байдгийн нэг нь энэ аж. Одоогоор тус лабораторид 6000 эс хадгалагдаж байгаа, үүн дотор нэг монгол хүн эсээ хадгалуулсан гэх мэдээллийг тэндхийн ажилтан хэлсэн. Хэрэв эсээ урт хугацаанд хадгалуулах бол хугацаанаас хамаарч өөр өөр үнэ тарифтай гэнэ. Эсийн түвшинд хийж буй уг судалгаагаар цаашид бүх төрлийн өвчнийг илааршуулдаг болох тухай ч энэ үеэр дурдагдав. Өөр нэг дэвшилтэт технологи нь хүний өөхнөөс гоо сайхны бүтээгдэхүүн гаргах үйлдвэрлэл аж. Хэрэглэгч дунджаар 3 сая төгрөг төлсөн тохиолдолд гоо сайхны бүтээгдэхүүн гаргуулж аваад, мөнхийн залууг хүсэмжлэх биш “нутагшуулаад” авах бололцоо бий гэх үгс чих дэлдийлгэж л явлаа. Харин нүд бүртийлгэсэн зүйл гэвэл нефтийн шаарыг боловсруулж гаргасан үлээхийн төдийд найгалзах цахилгааны утас, өнгө өнгөөр гэрэлтэх сатуркан гэрэл, нано техниологиор бичигдсэн хэзээ ч үл арилах сав боодлын тэмдэглэгээ, насандаа ганц удаа худалдан авсан байхад бэх нь үл дуусах үзэг гээд хөгжил дэвшлийн үр шим олныг гаргаж авч, амьдралд нэвтрүүлээд эхэлсэн байхыг үзлээ. Бид ардчиллыг хөгжүүлсэн, хурдацтай хөгжиж байгаа гэдэг ч нам гүмхэнээр оршин тогтнож байгаа тэдний хаахна явна вэ гэсэн сөргөлцүүлэх бодлын хайчинд оролгүй хаагуур нь зөрж өнгөрөх билээ.

МАЛЛАХЫГ ЗОГСООЖ БЭЛЧЭЭР СЭРГЭЭСЭН НЬ

Аяллын хоёр дахь өдөр Хөх хотын дагууд дэрлэх Далан харын ууланд хэрэгжүүлж буй 667 га газрыг бэлчээржүүлэх төсөлтэй танилцлаа. Анх энэ газар ямар ч үржил шимгүй, хайрган хөрстэй газар байсныг дөрөвхөн жилийн дотор нутгийн өвс ногоогоор ногоожуулсан байна. Ямар өвс тарьвал ургалт сайтай, ганд тэсвэртэй байх нь вэ гэдгийг судалж тогтоосны эцэст зохиомлоор тарималжуулсан нь эрсдлийг тооцоолсон том алхам болж, төсөл ч үр дүнгээ өгчээ. Мөн зүлэг бүхий өнөөх талбайгаа хүний хөлд арчигдахаас сэргийлж, газраас хөндийрүүлсэн модон зам барьсан байх нь бас л нэг ухаан юм даа. Тэд нэг төслийг нөгөөтэй уяж өгөхдөө тун чадамгай. 667 га талбайг зүлэгжүүлчлээ гээд ажил зогссонгүй, түүнийгээ түшиглээд олон улсын жишигт нийцсэн морин тойруулга, морь айл, олон улсын морь бойжуулах бааз байгуулахаар төлөвлөжээ. Түүнчлэн Хөх хотод монгол өвс судлан хөгжүүлдэг “Хэшиньюань” нэртэй их сонирхолтой компани байна. Энэ компани нь ус бага хэрэглэдэг гангийн ургамал судлан хөгжүүлэх, мод цэцэг тарьж ургуулах, цэцэрлэгжүүлэх, экологийн чиглэлийн бүтээн байгуулалт явуулах зэрэг олон чиглэлийн үйл ажиллагаа явуулдаг юм байна. Нөхөн сэргээлтийг нэмэгдүүлэх, цөлжилтийг бууруулах, хүчилтөрөгчийн ялгаруулалтыг нэмэгдүүлэх гол бааз сууриа монгол өвс гэж тодорхойлсон нь нүдээ олсон гэхээс өөр юу гэлтэй. Компанийн гадна доторгүй тарьж ургуулсан цэцэг мод байх ба хамгийн гол нь ховордож устаж байгаа монгол өвс ногоог хадгалж, устаж үгүй болохоос сэргийлсэн байхыг олж харах л хамгийн сайхан нь байлаа. Хэрэв шаардлагатай гэвэл нэг цэцгийг 30 мянга болгон өсгөх чадвартай ийм л нэг компани ажиллаж байна. Гаднаас харвал мод үрсэлгээний газар юм болов уу гэж таахаар ч дотрыг нь шинжвэл шинжлэх ухаанчаар алсаа бодсон үйлдвэрлэлийг тэд сонгон хөгжүүлж байна.

ТАРИАЛАХЫГ ЗОГСООЖ ОЙГ СЭРГЭЭСЭН НЬ

Энэ улс маллахыг зогсоож бэлчээр нутгаа сэргээхийг зорьж байгааг дээрх өгүүлэмжээрээ уншигчиддаа хүргэсэн. Харин энэ хэсэгт тариалалтыг зогсоож ойг сэргээх бодлого явуулж байгаа  талаар багцлан хүргэж байна. “Өвөрмонголд юу олон бэ” гэж хэн нэгэн надаас асуувал ямар ч санаж бодох зүйлгүйгээр “Мод олон” гэж хариулах хариулттай энэ аяллаас эргэж ирлээ. 24 сая хүн амтай орноор аялж байгаа гэхэд хүнээс нь илүү  зохиомлоор тарьж ургуулсан ой шугуйг л илүү олныг харж явлаа. Хэдэн зуун км аяллаа ч чанартай зам, түүнийг дагаж ургасан модыг торох юмгүй олж харах болно. Бид Хөх хотод саатах зуураа Далан харын уулын нэгээхэн сархиаг хэрхэн моджуулсаныг харлаа. Жил гаруйн хугацаанд 3 сая мод тарьсан гэх тэрхүү бүтээн байгуулалт бол Өвөрмонголчуудын хувьд ердийн л нэг ажил бололтой. Уг газрыг эздээс нь худалдаж авч сар бүр тодорхой хэмжээний мөнгийг төрөөс хуваарилах ба тухайн иргэний газар эзэмших хугацаа хэзээ дуусна, тэр цагт газар төрийн мэдэлд очихоор зохицуулалтыг хийжээ. Энэ бүгдийг үзээд бид Баяннуур хотыг зорив. Зам зуурт Далан харын уулын салбар нурууд дүнхийн үргэлжилнэ. Уулын бэл мөрт цайрч үзэгдэх хайрга олборлолтын ор мөрийг далдалж зулзаган мод бас л цөөнгүйг тарьжээ. Тал нутгийн хөрсийг ийн сэргээсэн нь цөлжилтийг хазаарлах, ард иргэдээ ажилтай орлоготой болгох бодлогын зэрэгцээ Бээжин, Тяньжиний шороон шуургын эхийг дарж авах зэрэг нэг сумаар олон туулай бууддагийн үлгэр юм уу хэмээн таамаглав.

ХААНА МАЛАА МАЛЛАЖ, ХААНА ТАРИАЛАЛТАА ЯВУУЛАХ ВЭ?

Нэгэнт мал маллахаа зогсоож, тариалалтаа ой бүс болгосон юм бол тэд юугаа идэж уудаг байна аа гэж үү? Энэ асуултынхаа хариултыг миний бие Баяннуур аймгаас олох шиг болсон. Линьхэ хотын Хаотүн орчин үеийн газар тариалангийн паркаар орлоо. Энд орчин үеийн газар тариалангийн дэвшилтэт технологи болон ирээдүйн газар тариалангийн хөгжлийн хэтийн төлвийг цогцлоожээ. Нэг үгээр бол өнөө мод зүлэг тарьсан тариалангийн газраа хүлэмжээр орлуулсан хэрэг. Бид хүлэмжин дэх хөрсөнд ногоогоо ургуулдаг бол тэд усан дээр жимс жимсгэнэ, хүнсний ногоогоо тариалж байна. Хүний биед үл харшлах эрдэс бордоог усанд нь хийж, адараас нь 24 цагийн гэрэлтүүлгээр гэрэлтүүлснээр ургамлын ургах чадвар дээшлүүлж, гарц нь ч сайтай байдаг гэж компанийнхан ярилаа. Энэ парк нь загвар парк төдий биш зах зээлд бүтээгдэхүүнээ нийлүүлж эхэлсэн гэнэ. Үүний дараагаар Линьхэгийн Фүчуаний орчин үеийн махны чиглэлийн хонины аж ахуйд очлоо. Паркийн эдэлбэр газар 68 га. Паркаа эх малын үйлдвэрлэл, эрлийзжүүлэн бойжуулах болон тарга авахуулах гэсэн гурван бүсэд хуваажээ. Одоогоор таван үүлдэрийн нийт 30 мянган хонь үржүүлж байгаагаас суурь эм хонь 10 мянга, тарга авахуулж байгаа хонь 20 мянга. Өнгөрсөн онд 15 сая юанийн борлуулалтын орлоготой ажилласан бол парк баригдаж дууссаны жилд 500 мянган мал борлуулж, 100 сая юанийн орлого олно гэж тус аж ахуйхан тооцоолжээ. Хонины байруудаар явж үзлээ. Байрууд нь хоёр тал руугаа нээгдэх тул агаар салхи нэвт салхилах ба хэрэв хэт халвал дээрээс нь усан манан үүсгэж сэрүүцүүлдэг, хүйтэн сэрүүний улиралд халаагуураар халдаг. Таваараа хэвтэх тэдгээр хонийг 5-6 сартайд нь нядалгаанд оруулдаг. Долоогоос дээш сард нь нядалвал ашиггүй тооцдог, нядалгааны газар нь 10-аад км-ийн цаана тусдаа ажилладаг гэв.

ХОТ ХӨДӨӨГ ТЭНЦВЭРТЭЙ ХӨГЖҮҮЛНЭ

Хэдэн жилийн дараагаар Өвормонголоор дахин аялвал юу олж үзэх бол. Хөдөөг халж, хотжилтын дэмжсэн өнөөгийн шаламгай бодлого монгол гэх өнгө төрхийг алдагдуулах хэмжээнд хүрэх вий гэсэн эмзэглэлийг төрүүлэв. Гэхдээ миний энэ бодол эртэдсэн дүгнэлт байж. Аяллынхаа 4 дэх өдөр Урадын хойд хошуугаар очиход 10 жилийн өмнөөс одоогийн буурин дээрээ төвхнөсөн  цэмцгэрээс цэмцгэр үндэсний агуулгатай хот биднийг угтав. Хотын гол талбайн асарууд гэр болон эмээлийг дүрслэсэн оройтой бол замын гэрэлтүүлгүүд нь нум эвшээлгэж, туг хиур сагсалзуулсан байх нь цаанаа л сэтгэлд дотно. Иргэд нь том жижиггүй монголоор ярина. Үндэсний дээл хувцасаараа өмссөөр байгаа аж. Идээ ундаа нь ч монголжуу юм. Сүүтэй цай, хатаасан өрөм, ааруул, чанасан мах, дарсан хөмүүл, гэдэс зэргээр дайлахын ялдамд “Талын монгол” дууг нутгийн дуучин бүсгүйчүүд дуулахад нулимс аягандаа дүүрэх. Тус хошууны Үндэстний боловсролын паркийг үзлээ. Тэд парк гэж нэрлэж байгаа ч цэцэрлэг-сургуулийн цогцолбор гэвэл бидэнд илүү ойр сонсогдоно. Нийт 100 мянган ам.м талбайд хүүхдийн цэцэрлэг, бага болон дунд сургуулийн сургалтын байр, дотуур байр, спортын ордон, каучукан биеийн тамирын талбай барьж босгожээ. Сургалтын анги танхим 53, нийт 200 багш ажилтантай, 1500 сурагчтай ба сургууль дотроо лаборатори, канондах өрөө, электрон хичээл бэлдэх өрөө, мельтимедиа илтгэл тавих өрөө, электрон хичээл бэлдэх өрөө гэх зэрэг орчин үеийн тоног төхөөрөмжөөр тоноглогдсон анги танхимтай. Цэцэрлэгийн насныхны сургалтыг монгол хэлээр явуулдаг. Харин дунд сургуулийн 3 дугаар ангиас англи, хятад хэлийг зэрэг үздэг. Үндэстний уламжлалт соёл, спортыг хөгжүүлэх зорилгоор морин хуур, бөх, сур харвах, шатар, уран бичлэг, бүжгийн дугуйлан хичээллүүлдэг. Биднийг очиход цэцэрлэгийнхэн дээл хантааз өмсчихсөн, үндэсний тоглоом наадгайгаар тоглонгоо өөрсдийгөө эх хэлээрээ танилцуулах нь тун өхөөрдөм. Хөл хөөрцөг болон шуугилдах бяцхан үрс ажил голдуу аялалын маань харах нүдний чимэг байлаа.

ЧАНАРЫГ АМЛАВ

Урд зүгийн бараа бүтээгдэхүүнд монголчууд жаахан эргэлздэг тал бий. Өвөрмонголын “Хэнфэн”  групп нь чанарыг амлаж байна. Эднийх Бортохойн шилдэг буудайг итали тоног төхөөрөмжөөр боловсруулан дээд зэргийн гурил үйлдвэрлэдэг гэдгээрээ өвөрмонголдоо төдийгүй дэлхийд нэрээ дуурсгажээ. Учир нь 2008 оны Бээжингийн олимпид тэдний бүтээгдэхүүнийг ашигласан. Мөн Ли Эн Хай гэгч эр эдний гурилаар 2097152 ширхэг гурил цувьсан. Цувьсан гурилын урт 5200 км болсон бол нэг зүүгийн сүвэгчээр 39 ширхэг гурил сүвлэхээр болсон нь Гиннесийн номд бүртгэгджээ. “Хэнфэн”  групп нь 10 охин компанитай, 1000 гаруй ажиллагсадтай. Үр тарианы 16 агуулахтай, үүний нэг нь төрийн зэрэглэлийн үр тариа хадгалах агуулах юм. Хоёр ширхэг тусгай төмөр замтай, нийт хадгалах хэмжээ 300 мянган тонн, өдөрт 850 тонн буудай боловсруулдаг. Мантууны, баншны, лавшааны, боорцогны гэхчлэнгээр гурилыг олон янзаар үйлдвэрлэхийн хамт  идэнгэшийг нь сайжруулж эрдэс бодисоор баяжуулдаг гэнэ. Өөр нэг чанарыг амлагсад бол Бортохойн архины корпораци. 1952 онд байгуулагдсан. Дэргэдээ 26 аж ахуй нэгжтэй, нийт хөрөнгө нь 5 тэрбум юань, ажиллагсад нь 8800 гаруй, эдэлбэр газар нь 2280 мянган кв.м. Эдний Өвөрмонголдоо цагаан архины салбар дахь цорын ганц шинжлэх ухаан техниологиор тэргүүлсэн аж ахуй нэгж үнэлэгддэг. Үйлдвэрлэлээрээ бүх Хятадад эхний 10-т жагсдаг.  Энэ үйлдвэрийг үзье гэвэл нэлээд цаг хугацаа шаардагдана. Учир нь нэг хаалгаар ороод хэсэг явж байгаад нөгөө хаалгаар нь гарчихна гэсэн үг биш. Ямартай л бидэнд экоавтобус гаргаж нэгээхэн хэсгийг нь үзүүлж байх вэ. Эднийх олон төрлийн архи үйлдвэрлэх ба үйлдвэрлэлээс дор хаяж нэг жил дарсаны эцэст худалдаанд гаргана. Түүнээс цааш хичнээн ч жил хадгалж болно. Дарах тусам хятад архи чанарждаг аж. Нэгэнт архины үйлдвэрээр орсны хувьд хэрэглээ нийт иргэдийн дунд ямар байдгийг ажлаа. Гэгээн цагаан өдрөөр согтуурч сэлтийрч яваа хүн үзэгдсэнгүй. Тэд хүндэтгэлийн ширээний ард хоолны даруулга болгож хуруувчийн чинээ хундагаар татахаас хэтрүүлж уугаад гудамж талбайд уначихсан хүнтэй тааралгүй явсаар аяллаа өндөрлөсөн дөө.

ТҮҮХЭЭ БАТАЛГААЖУУЛАХ УХААН

Өвөрмонголчууд байхгүйг бий болгох ухаантай улс юм. Цангамал газрыг усжуулж гол нуур тогтоохдоо чамгүй гаршжээ. Тухайлбал, Хатанголыг салбарлуулж Баяннуур хотыг голжуулан, улмаар тэрхүү бүтээн байгуулалтаа аялал жуулчлалтай холбож өгсөн байна. Гол сувгаа гол болгож, уртаараа 20 км, 733 га бүхий Хатан голтой танилцах төсөл боловсруулсанаас эхний ээлжинд 10 км, 293 га зурвасыг байгуулж, 2012 оны 8 дугаар сараас эхлэн хэрэгжүүлж, өнгөрсөн оны 8 дугаар сард дуусгавар болгожээ. Хатанголын нуга газрын аялал жуулчлалын төсөл нь Монгол Юанийн соёлын бүс, Төв соёл амралтын бүс, Хатанголын соёлыг харуулах бүс, Газар тариалангийн иргэншлийг харуулах бүс, Экологийн загасны аж ахуйн бүс, Экологийн амралтын бүс, Усан дээрх цэнгүүний бүс гэсэн 7 хэсгээс бүрдэх гэнэ. Тэд Хатанголынхоо дэргэд Хатанголын усжуулалтын музей гэгчийг барьж босгосон байна. Музейн нүүрэн талын ханыг 230 м урт дэлгэмэл, товгор баримлаар чимэглэсэн нь тус орны хамгийн том чулуун барималд тооцогдоход хүргэжээ. Музей үзмэр гурван үндсэн хэсэгтэй. Нэгдүгээр хэсэгт Чин улсын үеийг, хоёрдугаарт хэсэгт Чин, Хань улсын үеэс БНХАУ байгуулагдах анхны үе, гуравдугаар хэсэгт улс байгуулагдсанаас шинэ үеийн усжуулалтын түүхийг харуулжээ. Музейн дунд хэсэгт Хатанголоос салаалж улбаалсан олон мянган суваг шуудууны ерөнхий зургийг гаргасан байх ба харагдах байдлаараа энгийн зураг юм шиг нутгийн түмэн олныг үеийн үедээ ажилч хөдөлмөрч байсныг илтгэх шиг санагдав. Улс орныг хэрхэн усжуулсанаа хүртэл музей болгон харуулах нь түүхээ бүдгэрүүлэхгүйн ухаан, нөгөө талдаа гийчдийг татах санаа юм. Түүнчлэн Бортохойн архины үйлдвэр гэхэд мөн дэргэдээ музейтэй. Тэрхүү музейд нь архи үйлдвэрлэлийн үүсэл хөгжил, хэрэглээний соёлыг харуулсан байх. Одоо ч манай малчдын тогоо нэрэхдээ хэрэглэдэг тогоо, бүрхээр хүртэл тэнд байна. Үйлдвэрлэгч хүртэл соёл дэлгэрүүлэгч байж болдог аж.  

ЧИНГИСИЙН ОНГОН, СҮНСТЭЙ ХОТ БУЮУ АЯЛАЛЫН ШИГТГЭЭ

10-ны өдрөө бид Ордосыг зорилоо. Биднийг очиход хөл хөдөлгөөн нэлээд сийрэг үе таарав. Энэ цогцолборыг үүднээс нь авахуулаад билэг дэмбэрлийг бодож барьж байгуулсан байна. Чингис хааны алтан шарилыг тээсэн хасаг тэрэгний дугуй энэ газарт шигдсэн гэх домгоос үүдэж энэ цогцолборыг барьжээ. Гол шүтээн гэр хэлбэрт ордонд байх ба  дотор ханыг Чингисийн намтар цадигийг харуулсан зургаар чимэглэсэн байв. Энэ газрыг эдүгээ дархад угсааны 39 дэх үеийн тахилчид  харгалзах бөгөөд тэд энэ бүсэд аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхээс гадна уламжлалт зан үйлийг сахин хадгалж байх үүрэг хүлээжээ. Үүнийхээ төлөө төрөөс цалин хөлстэй гэнэ. Онгоны дотор болон үүдээр хавиар бэлэг дурсгалын дэлгүүр ажиллах юм. Чингисийн зурагтай тэмдэг, бусад зүйл байх ч хөргөгчний наалт сураглавал “Хааны дүрийг хамаагүй газар наах зүйл дээр хэвлэдэггүй” гэх тайлбарыг худалдагч бүсгүйгээс сонслоо. Аливаа аялал жуулчлалын бүсийн хамгийн чухал нь сурталчилгаа аж. Бүрээ манхан хэмээх олон тооны элсэн манханаас бүрдсэн аялал жуулчлалын газар хажуу дэргэд байдгийг мэдэлгүй явсаар энэхүү аялалаараа нээж “илрүүлэв”. Олон тооны давхарга бүхий тэдгээр манхан руу хүрэхийн тулд тороосон татлага бүхий агаарын замаар явж хүрнэ. Зарим аялагч агаарын замыг сонголгүй газраар машин хөлөглөн манханаас манханы хооронд давхилдаж одох. Нэгэнт нар салхи үзсэнийх хөл нүцгэлж үзвэл улайдам элс хайруулын таваг адил дороос халуу төөнөнө. Гэхдээ энэ өдөр бөгчим халуун байсангүй. Гэзэг үс авч шидсэн сүрхий салхи нунги элсийг нэг манханаас нөгөө манхан руу зөөж одно. Харин ийм элс зургийн аппарат, камер мэт техник хэрэгслийн аранга байж мэдмээр юм билээ. Аялалд гарахаас хэдхэн хоногийн өмнө интернэтээр оршин суугчид нь суурьшаагүй байхад хотоо босгосноос хот эзэнгүйдэж, энэ сууринг сүнстэй хэмээн зарласан тухай уншсан юмдаг. Гэтэл энэ аялалаараа нөгөө хотоороо дайрч хоноод явах маршрут таардаг юм. Үнэндээ цахим ертөнцөд бичигдсэн шиг Канбайши огт эзэнгүй хот биш юм. 1.7 сая хүн суурьшихсан тун сэлүүхэн, гоёмсог хот аж. Бид нэлээд оройтож очсон учраас шууд оройн зоогоо барив. Үүний дараагаар өнгө өнгөөр солонгорох нумрах цөлд байгуулсан гэдгээрээ алдартай Лас-Вегасын дараа дэлхийд хоёрт орох усан оргилуурыг үзэж сонирхуулав. Тэрхүү оргилуур нь цагт хэдэн мянган юань зарлагаддаг тул хаасан байсныг “Монголын сэтгүүлчид ирсэн” гэх сургаар нээн ажиллуулж үзүүлсэн гэдгийг тэмдэглэлдээ оруулж өгөх нь зөв байх.

УЛС ОРНЫ ИРЭЭДҮЙ ЭМЭГТЭЙЧҮҮДИЙН ГАРТ

Энэхүү аялалд мордохоосоо өмнө би гэдэг хүн өвөрлөгч түмнийг малч гэх бодол төсөөлөлтэй явсан хүн юмдаг уу даа. Ямартай ч тэднийг ажил хэрэгч, тун ажил хэрэгч  гэсэн дүгнэлттэй л лав байгаагүй хүн юм билээ. Аялалын хугацаанд бид цөөнгүй тооны үйлдвэр, аж ахуйн газруудаар орсон. Үүднээсээ тосон авч байгууллагаа танилцуулах ажилтнуудын ихэнх нь 20-30 насны охид бүсгүйчүүд байсан гэдгийг цохон хэлэх нь зүйтэй. Эмэгтэй хүний сониуч нүдээр тэднийг ажвал, гялтайж гялбасан элдэв чимэг зүүлт зүүсэн байх нь тун ховор, энгийн бараан голдуу ажил хэрэгч хувцаслалтаар хувцасласан байх. Тэдэнд бусдын анхаарал сонирхлыг татах гэхээсээ мэддэг чаддагаа харуулах нь чухал бололтой. Аль ч газраар орсон тайлбарлагч хөтөчөөр ажиллах бүсгүйчүүд маань мэнд усаа мэдэлцсэний дараагаар эргэлзэж тээнгэлзсэн шинжгүй шуудхан л ажилдаа ороод явчихна. Манай ажлаас үүнийг л мэдэхгүй өнгөрчих вий гэсэн шиг нэг хэмнэлээр ам хуурайгүй тачигнатал ярьж явах ба хэн нэгний асуусан асуултад “Энэ асуудлыг манай нөгөө алба хариуцдаг юм” гэх юм уу эсвэл “Асуугаад дараагаар хариулъя” гэх зэрэг булзаж мэлзсэн хариулт өгөхгүй нь чадварлагийн шинж гэхээс өөр юу гэлтэй. Түүнчлэн удирдах түвшний эмэгтэйчүүдтэй ч цөөнгүй уулзалдаж явсан зэргээс дүгнэж хэлвэл энэ улсын ирээдүйн эзэд нь эмэгтэйчүүд байх магадлал тун өндөр байна.

ТАНИЛТАЙГАА ДАХИН ТАНИЛЦАХАД...

ӨМӨЗО нь Хятадын хойд хэсэгт зүүнээс баруун зүгт ойролцоогоор 2400 км, өмнөдөөс умард руугаа 1700 гаруй км үргэлжилдэг. Нийтдээ 1,183 сая кв.км газар нутагтай, Хятадын эх газрын нутаг дэвсгэрийн 1/8 хувийг эзэлдэг гэж бодохоор энэ орон хааш хаашаа хөгжих өргөн боломжтойг илтгэнэ. Дэргэдээ 3 аймаг, 9 хот, 101 хошуу, хот дүүрэгтэй. 25 сая хүн амтай, нийт хүн амын дунд эзлэх монгол үндэстний тоо 4,5 сая. Үндэстний цөөнхийн бичиг хуулиар хамгаалагдсан байх бөгөөд монгол, хятад хоёр хэл, бичгийг нийтээр хэрэглэнэ. Энэ байгалийн асар их баялагтай. Ой, бэлчээр болон нэг ноогдох тариалах газраараа, мөн нүүрс, газрын ховор элемент зэрэг 5 төрлийн уул уурхайн баялгаараа бүх Хятадад тэргүүн байр эзэлдэг. Газар нутгийн тогтоцын хувьд умард, баруун хойд, зүүн хойд Хятадыг дамнаж тогтсон, мөн ОХУ болон Монгол Улстай шууд хиллэсэн, хамгийн том эх газрын боомт нутаг юм. Мөн Өвөрмонгол нь 867 мянган га бэлчээр, 23 мянган га ойтой. Төрийн эрчим хүчний чухал бааз, тодруулбал нүүрсний гадагш тээвэрлэлт, цахилгаан эрчим хүчний гадагш дамжуулалтараа Хятадыг тэргүүлдэг. Үр тарианы эх орон бөгөөд жил бүр тус орноос гадагш 1 сая кг таваарын үр тариа экспортолдог.  Түүнчлэн хонины мах, үнээний сүү, ямааны ноолуур, төмс зэрэг үйлдвэрлэлээрээ бүх Хятадын тэргүүн эгнээнд явдаг ба 2011 оны байдлаар үр тарианы үйлдвэрлэл 23,9 тэрбум кг, малын тоо толгой 108 саяд хүрсэн гээд тэргүүлэх тоон үзүүлэлтийг олноор дурдаж болох байна. Өсөлтийг харуулсан эдгээр үзүүлэлт нүд хуурсан үзүүлэлт тоо биш гэдгийг явсан газрын өнгө төрхөөс уншигч та гадарласан байх. Үүнээс цаадахыг та бүгд энэхүү орноор аялахдаа үзнэ биз. Өвөрмонгол гэгч бидний хэзээний танил гэхдээ бүрэн таньж амжаагүй энэ орон ирэх цагт бүх Хятадад төдийгүй дэлхийн сонорт нэгийг дуулгахад тун ойрхон ирсэн байна шүү. 

Б.Туул