-Ардчилалыг ардчилсан засаглал дангаараа байгуулах боломжгүй харин ардчилсан засаглал, лордын засаглал, нэг хүний засаглал гэсэн гурван засаглалыг эрлийзжүүлжсэн засаглалаар байгуулдаг гэсэн арван мянган жилийн зүй тогтол байдаг.

-Тэгэхээр ардчилалыг шинэ зүйл биш гэж хэлэх гээд байна уу?

-Тийм ээ. Гэхдээ сүүлийн хоёр мянган жилийн хувьд шинэ зүйл. Эртний Ром, Грек зэрэг эртний соёлт улс гүрэнд байсан зүйл. Ойролцоогоор хоёр мянга 500 жилд нэг удаа гарч ирээд нэг зуун жилийн ой дээрээ өөд болж дампуурч байсан түүхтэй. Өнөөдрийн дэлхийн ардчилал бол сүүлийн хоёр мянган жилийн хувьд яах аргагүй шинэ зүйл. Гэхдээ 2500 жилийн өмнө Грекийн Афины ардчилалыг хүн бүр мэднэ шүү дээ. Түүнээс өмнө их олон удаа төрж бас дампуурч байсан. Төрөх ба дампуурах шалтгаан нь 2500 жилийн дараа ч ижил байдаг. 10 мянган жилийн зүй тогтолыг 2400 жилийн өмнө Грекийн физикч Плато хуульчилсан. Тэр нь одоо батлагдаж байна.

-Тэр үед тэгэхээр яаж сонгууль өгдөг байсан гэсэн үг вэ?

-Эртний ардчилсан засаглалд сонгууль өгөх арга нь чулуу овоолж саналаа өгдөг байсан. Аль том овоог босгосон тал нь ялдаг байсан. Тэр чулуун овоон олдвороос насыг нь тогтоож байгаа.

-Тэгвэл терминатор засаглал гэж юу хэлээд байгаа юм бэ?

-Платогийн судалгаагаар хүн төрөлхтөнд нэг хүний засаглал, лордын засаглал, ардчилсан засаглал гэсэн гуравхан засаглал бий гэж үзсэн. Энэ гурав гурвуулаа дампуурдаг ч эрлийзжүүлэх замаар муу талыг нь арилгаж ирсэн. Энэ гурвын аль нэг нь дангаараа оршвол дампуурч терминатор болдог. Жишээ нь, нэг хүний засаглал нь хэт дарангуулагч алуурчин болдог. Харин лордын засаглал нь боолын эзэд болдог бол ардчилсан засаглал нь популист болдог. Популизмыг устгах арга нь дээрх гурвыг эрлийзжүүлэх явдал. Үүнийг Щвед улс сүүлийн зуун жил нэг нам төр барих замаар баталлаа. Одоо Хятад Улс лордын засаглалыг хөгжүүлж байна. Өнөөдрийн Хятадын удирдагч нь лорд хүн. Энэ нь байгалийн жамаараа буюу шаардлагаараа лордын засаглалтай эрлийзжиж байгаа юм.

-Дэлхийд эрлийз засаглалтай улс бий юу. Эрлийз засаглал гэж юуг хэлээд байна вэ?

-Фёодлын нийгэм гэдэг нь лордын засаглал ба нэг хүний засаглал хоёрын эрлийз хэлбэр.

Капиталист нийгэм гэдэг нь лордын засаглал ба ардчилсан засаглалын эрлийз хэлбэр. Харин социалист нийгэм гэдэг нь ардчилсан засаглал ба нэг хүний засаглалын эрлийз хэлбэр. Щвед загварын ардчилсан нийгэм гэдэг нь социалист засаглалыг лордын засаглалаар эрлийзжүүлж сайжируулсан хэлбэр юм. Тиймээс Хятад Улс энэ зөв замаар явж байна. Эрлийзжих тусам сайжирдаг.

-Ардчилсан засаглал төрөх ба дампуурах шалтгаан нь юу вэ?

Төрөх шалтгаан нь дангаараа орших нэг хүний засаглал дампуурч лордын засаглал руу автоматаар шилждэг. Энэ нь ноёд фёодолуудын засаглал буюу парламентын засаглал юм. Хэсэг хугацааны дараа дангаараа орших лордын засаглал нь дампуурч ардчилсан засаглал руу автоматаар шилждэг. Энэ нь бас хэсэг хугацааны дараа дампуурч эргээд нэг хүний засаглал руу ордог. Ингэж Платогийн гурвалжилсан цикль автоматаар үүсдэг. Энэ циклийн эргэлт, шилжилт бүр нь дайн самууныг дэгдээдэг. Үүнийг зогсоох ганц арга бол энэ гурвыг эрлийзжүүлэх явдал. Гэхдээ цикль бүрт гурвалжингийн талбай нь автоматаар багасч олон мянган жилийн дараа олон циклийн дараа пирамидын оройн цэг дээр эрлийзждэг. Энэ нь эртний Ром, Грек, Хүннү юм.

Эдгээр гурван засаглалын аль нэгийг нь гээвээс дампуурдаг. Жишээлбэл, Их Британ, АНУ-ын засаглалын хэлбэрт нэг хүний засаглалыг гээсэн байдаг. Тиймээс тэнд хүний наймаа, хар тамхины наймаа, хавдар үүсгэгч хүнс зэрэг их мөнгө эргэлдсэн бизнесийн эсрэг төр хүч мөхөсдөж бууж өгсөн. Засгийн эрхийг лорд буюу синатууд мөнгөөр цохиж эзэмшдэг. Тиймээс АНУ-д трамбай явуулахыг хуулиар хорисон. Учир нь АНУ-ын нефтийн компанийн эздүүд синатуудын дийлэнх тул нефтийн борлуулалтад саад болсон экологид ээлтэй их олон төрлийн технологийг хааж боосон. Энэ нь өнөөдөр дэлхийн дулаарлыг үүсгэж байна. Харин Щвед, Сингапур мэтийн улсад нэг нам нэг хүн насаараа төр барьдаг тул ийм муухай олигархи үзэгдэл байдаггүй. Тиймээс өнөөдөр энэ муухай популизмын эсрэг Их Британийн Ерөнхий сайд идэвхтэй тэмцэж гавъяа байгуулсан тул түүнийг журмын нөхөд нь лорд болгох гэж зүтгээд бүтээгүй. Энэ нь нэг хүний засаглалтай эрлийзжүүлэх алхам юм. АНУ-д Обома бас ийм санаатай зүтгэж байгаа. Гэхдээ Обома гавъяа байгуулвал муухай олигархиуд түүнийг буудах нь гарцаагүй. Ер нь АНУ-ын түүхэнд популизмын эсрэг тэмцсэн ерөнхийлөгч бүр олигархиудад буудуулж амь насаа алдаж байсан түүхтэй. Хамгийн сүүлд нефтийн дайны саналыг хүлээж аваагүй Билл Клинтоныг найз хүүхнээр нь буудаж унагаагаад дараа нь Араб руу их олон нефтийн дайн хийлээ. Үүнийг АНУ-ын иргэн бүр мэддэг харин манай шаргал ордны зарим хүмүүс итгэдэггүй. Яагаад гэвэл Америкт ухаангүй дурласан Элитүүд их байна аа. Дурлавал “дурак” болж нүд нь сохордог гэсэн.

-Таны ярианаас манайд байгаа энэ их авилга хээл хахууль Англи, Америкт байдаггүй гэж хэлээд байх шиг байна. Тийм үү?

-Тиймээ. Гэхдээ тэнд байдаг бузар хэргүүд Щвед, Сингапур, Хятад зэрэг улсад байдаггүй. Манайх дан ганц ардчилсан засаглалтай. Харин Англи, Америкт ардчилсан засаглал ба лордын засаглалын эрлийз хэлбэр байгаа. Тиймээс инженерийн салбарууд нь хувийн компанийн өмч тул төр хулгай хийх боломжгүй. Боломж байвал популист засаглал хулгай хийлгүй яахав дээ. Тэнд өөр боломж байдаг. Гадны цагаачлалын төсөв, янз бүрийн донорын төсөв гэх мэт зүйл дээр хулгай хийдэг. Тиймээс цагаачлалыг хэт хөгжүүлж Үндэсний аюулгүй байдал нь алдагдсан. Үүний эсрэг нацист нам Баруун Европд их хүчээ авч байна. Энэ нь яваандаа дайн үүсч 100 жилийн ойгоо 2018 онд хийх байх.

-Юун дайны тухай яриад байна?

-Фёодлын засаглал дампуурч 1914 онд дэлхийн нэгдүгээр дайн гарч 2018 онд дуусахаар Платогийн хуулиар ардчилсан засаглал руу автоматаар орсон. Энэ үеэс эхлэн Баруунд хууль нь гууль болж популизм хөгжиж 1923 онд Германд нэг аяга пиво ууж дуусаад дахиад пиво авах гэхэд пивоны үнэ нь хоёр дахин өсч байсан. Энэ нь Платогийн хараал биш харин манай гаригийн хүмүүний 10 мянган жилийн түүхэнд дахин дахин давтагдаж буй нийгмийн үзэгдэл, онцлог юм.

Плато дангаараа орших ардчилсан засаглалыг популизм гэж нэрлэсэн. Бас нэг хүний засаглалтай эрлийзжээгүй засаглал бүрийг олигархи засаглал гэж нэрлэсэн. Төрөлх характерээр нь нэрлэсэн гэж ойлгож болно. Өнөөдөр ардчилсан засаглалтай бүх улс орон Платогийн хуулиар нэг хүний засаглалтай эрлийзжүүлэх алхам хийж байна. Ийм замаар болзошгүй дайныг зогсоож байна. Жишээ нь, Тайланд, Турк зэрэг орнууд нэг хүний засаглалд орлоо. Унгарын ардчилалын хараацай Виктор Орбан Ерөнхий сайд болонгуутаа популизмын эсрэг мөн даяарчилсан боолын вирус буюу чөлөөт өрсөлдөөний эсрэг тэмцэж байна. 2011 онд Норвегид 71 залуу олигархийг буудсан залуу хэлэхдээ цагаачлалаар мөнгө угаадаг популизмын эсрэг буюу ардчилсан засаглалын эсрэг эх орноо хамгаалж байна гэж мэдэгдсэн байдаг. Тайваны оюутнууд ардчилсан засаглалын эсрэг Шинэ Үндсэн хуультай болох саналаа өгөх гэж хаа байсан АНУ-аас ирж сонгуульдаа орж байна. Энэ мэт дэлхийн бүх улс ардчилсан засаглалын төрөлх мэнгэ болсон популизмын эсрэг тэмцэж байна.

-Тэгвэл манайх яана гэж?

-Олигархи популизм хоёроос салъяа гэвэл одоогийн засаглалаа нэг хүний засаглалтай эрлийзжүүлэх хэрэгтэй. Төрийн яам тамгийн газраар дамжуулж хониний найр хийж эдийн засгаа хямраадаг уламжлалт дуртай ажлаа зогсооё гэвэл одоогийн засаглалаа лордын засаглалтай эрлийзжүүлэх хэрэгтэй. Түүнээс биш Ерөнхий сайдыг мянган удаа солиод нэмэргүй. Шалтгааныг арилгахгүй бол үр дүн нь ижил байх болно.

-Яг юуг эндүүрсэн гээд байна аа?

-Арван мянган жилийн түүхэнд дахин дахин давтагдаж байгаа юмыг цоо шинэ зүйл гэж эндүүрсэн бас арван мянган жилийн зүй тогтол нь хууль болоод математик загвараар батлагдсан юмыг олж сурахын оронд олон ургалч үзэл гээд гурван сая хүн 20 жилийн дотор бодоод олчихъё гэж эндүүрсэн. Номыг нь сайн сурвал ардчиллыг байгуулах нь бантан хийхтэй адил хялбар зүйл. Харин манайхан номыг нь сурахгүй буруу замаар бусдыг дууриаж зүтгээд өнөөгийн хямралыг бүтээлээ. Бид 1992 онд шатаж байгаа том завийг мэдэлгүй андуураад үсэрч гараад суусан. Гэтэл 24 жилийн дараа нөгөө завь нь шатаж дуусаад одоо живж эхлэхээр гайхаад гомдоод байгаа юм. Бусдыг сохороор шүтэж дууриах биш Монгол ухаанаараа сэтгэж эртний Хүннүгийн тогтолцоог сайн судалбал нөгөө Платогийн чинь гурван засаглалын эрлийз хэлбэр байгаа шүү гэж Монголын 10 мянган жилийн түүхийг судалсан Монгол судлаач Герман АНУ-ын эрдэмтэд хэлдэг.

Нүдээ нэгээд өөрийгөө үнэл гэж уриалмаар байна. Бас хямралтайгаа тэмцэхээс өмнө хямралынхаа шалтгааныг олохыг уриалъя.

Бидэнд хаана ч байхгүй агуу их түүх байхад яагаад хэдэн золбин сармагчингийн зулзагуудыг дууриах ёстой гэж. Хүннү Гүрэн дэлхийг эзлээд зугаалж явахад Орос Германчууд ойд амьдардаг сармагчингууд байсан. Хоёр мянган жилийн өмнө Ромын Цецарын дараа Германд кацер, Оросд цар гэж төрт ёс анх үүссэн. Нэг мянган жилийн өмнө Англи хэл гэж байгаагүй. Оросоос хөөгдсөн гуйлагчид Щведэд дараа Германы хойд хэсэгт Англо-Саксон нэртэй болж улмаар Британийн арлыг 1000 жилийн Ромчуудаас чөлөөлж Вальшуудын нутагт Англи улсыг байгуулсан. Тэгээд 800 жилийн өмнө цоо шинэ хэл буюу Англи хэл үүссэн. АНУ-ын төрт ёс нь 220 жилийн түүхтэй. Ийм нялх жаалуудаас юу сурах гээд шүтээд байгаа ойлгохгүй байна. Эд чинь будилж төөрч яваа ядарсан нялх ногоонууд. Харин бид түүхээ сайн сурвал дэлхийн Ардчилалын самбар болох хувьтай ард түмэн шүү.

Э.Сүрэн /Зууны мэдээ/