-Жил бүрийн өдийд олимп гэгддэг “Болор цом” наадмын уур амьсгал орчихсон, найрагчид бужигнаж эхэлдэг. Энэ жилийн наадам ямар болох бол, танд мэдсэн дуулсан зүйл байна уу?

-“Болор цом”-ын уур амьсгал одоохондоо шинэ жилийн баярт дарагдаж байх шиг байна. Гэхдээ нэг их удахгүй шуугиад эхлэх биз. Өнөөдөр улстөрийн МАНАН татаад эхэлчихлээ. Оюун санааны ертөнцийнх өнөө маргаашгүй бударна, гударна. Би яахав ээ, үнэн үг хэлсээр байгаад ад болсон хүн. Зүрхэн цаана байгаа үгийг яалт ч үгүй хэлэхээс аргагүй. Хэлэх ч болно. Өнөөдөр тэнгэр дуугарна, аянга бууна гэхэд би айхгүй байна. Яагаад гэвэл, саглагар модон дээр буувал хугардаг, сайн хүн дээр буувал үхдэг. Газар хөдөлнө гэхээс би айхгүй байна. Хот балгас нурна биз, гай гамшиг болно биз, тэр хэмжээтэй. Миний айж байгаа ганц зүйл бол оюун санааны ертөнц мөхнө, сохорно гэхээс айж байна. “Болор цом” яаж балрах бол, яаж бантагнах бол, яаж холион бантан хийх бол гэхээс ичиж байна.

-Та ичиж байна гэлээ. Бид цаашид яах бол?

-Өнөөдөр хүмүүс мэдэхгүй, ичихгүй байгаа л болохоос энэ бол гурван жилийн дараа, таван жилийн дараа алхаар толгой руугаа цохих байтугай алмасаар тэргүүн рүүгээ шаагаад ч цайлгаж чадахгүй МЗЭ-ийн удирдлага, Удирдах зөвлөл, энэ үеийнхний эмгэнэл болно. Улстөрийг хор найруулж болдог. Улстөрийн таамаглал дэвшүүлдэг. Улстөрчдийн буруу ч биш, улстөр угаасаа хор найруулгын шинжлэх ухаан болохоор тийм болчихож. Уран бүтээл, оюун санааны ертөнц тийм байж болохгүй. Гэтэл хүмүүс түрүүлж мэдээд, хэвлэл мэдээллээр захиалгат тойм бичүүлээд, тэр аймаг, энэ сумын тэр “Болор цом”-д түрүүлнэ гээд ярьдаг болчихсон нь юу хэлээд байна вэ. Энэ бол тэр хүмүүс мундагтаа биш зүгээр гуу жалганд цаасан хайрцагт орчихсон улстөр шиг болчихсоных. Улстөр хоёр намын дундаас л гаргалгаа хайна шүү дээ. Тэгвэл оюун санааны ертөнц хоёр хорчны дундаас, ичих нүүрээ гээсэн хүмүүсийн дундаас хайдаг болжээ. Ийм л байдлаар удахгүй “Болор цом” болох нь. Оюуны олимп болсон энэ том наадам ийм байдалтай болно гэдэг тун харамсалтай. Энэ бол Монголын тусгаар тогтнолыг алж байгаа, Үндэсний аюулгүй байдлыг хуйвалдаж хулгайлж хутгалж алж байгаа хэрэг. Энэ бол явж явж уул уурхай ч биш, эд хөрөнгө, албан тушаал ч биш, оюун санааны маш том баялаг. Уул уурхайн хойноос нөхөн сэргээлт гэж ярьдаг, доор нь байгаа алт эрдэнсийг авчихаад юу ч болоогүй юм шиг нөхчихдөг л юм байна. Оюун санааг юугаар нөхөн сэргээх юм бэ. Тиймээс эмгэнэлтэй.Ер нь Монголыг сүүлтэй чоно биш сүүлгүй чононууд л сүйдэлж байна.

ТАНГАДЫН ГАЛСАН БАГШ НАДАД “ТАХИМ”-АА ӨГСӨН

Соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Б.Цогтдэлгэрийн хамт Эрдэнэцагаан сумын наадам дээр Г.Сүхээгээр патиараа татуулав

-“Болор цом” улстөрчдийн хор найруулгатай адил болсон гэхээр шүүгчид юу хийдэг болж байна?

-Өнөөдөр миний хайртай, эрхэм хүндэт багш нар, нэр алдартай уран бүтээлчид хийдгээ хийсэн учраас авдгаа аваад “Тэхийн зогсоол” дээр зогсох ёстой атал үүргээ гүйцэтгээд явж байгаа. Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Лхагвасүрэн, Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Монголын төр, ард түмний бахархал болсон Тангадын Галсан гуай миний багш. Бүгдээрээ миний багш нар. Одоо тэд “Тэхийн зогсоол”-д зогсч, төр, засаг өгдгөө өгч, өндөр хангамжинд нь амьдруулах ёстой. Тэд бол соёлтой ертөнцөд бол өндөрт байдаг сүрлэг ноён оргилууд баймаар байна. Тэгэхгүй доошоо орж ирж, утга зохиолын ертөнцөд нядалгааны талбарт алхаар ямаа цохиж алдаг шиг тийм нүгэлтэй үүрэг гүйцэтгүүлж нүүрийг нь барж идэж байгаа нь харамсалтай. Үүний цаана хэсэг хорчид, мөнгө, эдийн засаг бизнесийн сонирхолтой, Монголын их утга зохиолыг бөөрөөр нь унагаж, бөлдөг рүү нь өшиглөж байгаа хэсэг улс байгаа юм. Тэгвэл өнөөдөр Доржийн Гармаа гуай “Болор цом” шүүгээд явж байгаа юм байна уу. Дөнгөтийн Цоодол шүүгээд явж байгаа юм хаана байна. Тэр байтугай Ардын уран зохиолч П.Бадарч шүүж байгаа нь хаана байна. Хөтлөгч хийгээд инээд наргиан өргөөд явж байна шүү дээ. Хүмүүсийн амьдралын аргагүй байдал, эдийн засгийн хүнд нөхцлийг далимдуулан хөшүүрэгдэж болохгүй шүү дээ. Би нэр зааж хэлчихлээ, уучлаарай. Бүгдээрээ миний багш нар шүү. Би өнөөдөр хэн болчихоод тэдний өөдөөс хутга соёо гаргадаг хүн биш, хэмжээгээ мэднэ. Гэхдээ бичгийн их хүн Ванчинбалын Инжинашийн хэлснээр шавь гэж хэнийг хэлэх вэ гэхээр багшийнхаа гарсан өндөрлөг дээрээс цаашаа явж байгаа хүнийг хэлнэ гэсэн байдаг. Тэгвэл бид тэдэнд үгээ хэлэх ёстой. Залуучууд ахмадынхаа үгийг сонсохоос гадна, ахмад үе бас арынхаа морьдын туурайн чимээг сонсч, хойч үеэ сонсч байхгүй бол дандаа дарангуйлагч байснаар ямар ч салбар зүй тогтлоороо хөгждөггүй юм. Ингэж бодож би үнэн үгийг ил шуудхан хэлж байгаа юм.

-Та их хурц хэлж байна шүү, таныг эвэртэй туулай үзсэн мэт бүгд гайхах байх даа?

-Тэгвэл би хэлье л дээ, тэдэнд өөрйинхөө үгийг. Намайг хэн болчихоов гэж битгий гайхаарай. Би та бүхэнд шавийн ёсоор хүндэтгэлтэй ханддаг, өнөөдөр тэр л ёсоороо, шавийн үүргийг гүйцэтгэж үнэн үгийг хэлж байна. Миний үгийг авахгүй байлгүй дээ. Авах, авахгүй нь хамаагүй, юу эмгэнэлтэй вэ Монголын тусгаар тогтнол, Монголын оюун санаа өнөөдөр эмгэнэлтэй байна шүү, өнөөдөр. Би бусдыг хэлэхээс гадна, өөрийгөө ч бас хэлдэг. Хэлэхгүй байлаа ч өөрийгөө отдог, гэтдэг, чагнадаг. Би хэн болоод хэн болж байна вэ гэж. Би албан тушаалтай, эрх мэдэлтэй хүн биш. Гэхдээ би хэн нэгний гараас чаргуулдаж, хэн нэгний араар орж явсангүй. Ийм байдлаар “Алтан өд”-д нэг номоо дэвшүүлж үзээгүй. Нэг шүлэг өгч үзээгүй. “Утгын чимэг”-т нэг удаа юм өгч үзээгүй. Гэхдээ өнөөдөр энэ олон нэр алдартай эрхэм зохиолчид, сайхан хүмүүс миний номын өмнөх үгийг бичсэн. Эрх мэдэлтнүүдийн толгой дээр буцламгай шар тос дусаах лугаа үгийг Ай.Төмөр-Очир хэлсэн байна шүү дээ гэж тэр гайхамшигтай Ардын уран зохиолч Д.Цоодол багш маань хэлсэн. Ардын уран зохиолч, Төрийн шагналт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Б.Лхагвасүрэн багш миний “Эмээлтэй мөндөр” номд өмнөх үг бичихдээ “Болор цом дээр Ай.Төмөр-Очирыг шүлэг уншсаны дараа монголын ард түмэн аавдаа юм уу, ахдаа нэг сайхан алгадуулсан юм шиг санаа амардаг билээ. Ай.Төмөр-Очир гэдэг чинь тааруухан найрагчид айж яв гэсэн үг шүү” гэж намайг үнэлсэн байдаг юм. Үүнийг тэглээ гэж би онгирох бус Б.Лхагвасүрэн багш намайг ингэж үнэлсэн нь би тодорхой хэмжээнд хүмүүсийн сэтгэл зүрхэнд байгаа байх. Түүнээс юу вэ, хаанаас гарав аа гэж хэлэхгүй байх аа. Т.Галсан багш хоёр жилийн өмнө Өмнөговь аймгаар явж уул уурхай байгаль орчныг сүйтгэсэн байна гээд хэсэг хүнтэй явж. Тэгээд “Согтуу голдуу нөхөд нуруу сээрээрээ газар унаж, хэвтэж явлаа. Өөрсдөө нуруу сээрээрээ явж байгаа нөхөд газар нутгийн нуруу сээрийг авч хаялаа гэж юугаа ярих вэ дээ. Уул нь миний муу шавь Ай.Төмөр-Очир хамт явсан болоосой гэж багш нь бодож байлаа гэж багш нь бодож байлаа гэж надад ярьсан. Билгийн нүдээр зөв харж чадах юм бол чамд тахимаа өгье, миний биш чиний үе ирсэн шүү” гэж надад хэлсэн. Түүнийг би уран бүтээлчийн тавьсан андгай гэж ойлгосон. Зодог шуудгаа өглөө гэж бодож хүлээж авсан. Би тэгж бодож дуугардаг, тэгж бодож бичдэг.

“ТӨМӨР-ОЧИР ОО, ЧИ ХУЦ” ГЭЭД ДУУДВАЛ ДУУДАГ, БИ ОЧНО

Ангирын дуутай, мангирын үнэртэй, адууны нутаг Дарьгангад төрж, өссөн тэрээр өөрийгөө урд төрөлдөө адуу байсан юм хэмээн хошигнодог

-Аваргуудын тухай тухай та аатай дуугарч байх чинь. Багш нартаа загнуулах вий?

- Т.Галсан багш цагтаа социализмын хүнд суртлын машинтай духаа цоортол мөргөлдөөд тэр машины духыг цоолоод гарсан болохоос өөрийнх нь дух цоороогүй ийм бөх, баатар хүн. Гэхдээ эрийг нас, уулыг цас дарж, одоо тэр хүнээс бид юм нэхээд, үнэнийг хэлээд, үнэнийг хэлүүлээд ард нь бид нуугдаж явна гэдэг эмгэнэлтэй. Энэ утгаараа би багшийгаа хайрладаг. Тэр хүн өнөөдөр чимэг болж яваа нь Монголын ард түмний бахархал. Б.Лхагвасүрэн багшийг ч би тэгж л ойлгодог.Үндэсний бөхөд Б.Бат-Эрдэнэ аваргыг арван хэд түрүүлэхэд сүүлдээ хүмүүс уйдаад болиосой гэх болсон. Д.Дагвадорж аваргыг Арлын орны сүмод хэсэгтээ түрүүлэхэд уйдаад хөөгөөд явуулсан. Хүмүүс уйддаг учраас би Ардын уран зохиолч энэ эрхэм хүмүүсээ “Тэхийн зогсоол”-нд зогсооё. Хүндтэй ёслол, төрийн шагнал урамшуулллыг нь өг, өндөр тэтгэмж өгөөч гэж байгаа юм. Энэ бас гаргалгаа юм, би хэлэхгүй бол хэн хэлэх билээ. Ай.Төмөр-Очир оо чи хуцаж бай гээд намайг дуудвал ч дуудаг, би очно.

- Та түрүүнд “Ер нь Монголыг сүүлтэй чоно биш сүүлгүй чононууд л сүйдэлж байна” гэсэн. Чоно ер нь яасан юм бэ, чоно...

-Чоно, чоно ер нь яасан юм бэ

Зэндмэнь талыг минь идсэн юм уу

Зээрийн янзага бариа л биз

Зэргэлээт талыг минь барьсан юм уу

Чоно ер нь яасан юм бэ

Чоно яагаа ч үгүй

Харин,сүүлгүй чонууд яасан бэ

Хамаг сайн морьдыг минь

Сүүлгүй чонууд барьчих вий дээ

Сүргээрээ давхих хүн чонын

Сүүдэр нь хүртэл хясчих гээд байна гэж би чонын тухай шүлэглэсэн. Нийгэм маань ийм л байгаа шүү дээ. Монголыг сүүлтэй биш сүүлгүй чонууд л сүйтгэнэ.