Судлаач Д.Ганхуяг Н.Энхбаярын нvгэл булхайг хайр найргvй илчилснийхээ шанд эрvvгийн хариуцлага хvлээгээд байсан бєгєєд єнгєрсєн зуны “буянтай єршєєлийн хуулиар” суллагдсан билээ. Тэрээр эрх баригчдын булхай луйврын дунд байж цуглуулсан хангалттай баримт надад бий хэмээн тэдний vнхэлцэгийг хагалах шахдаг. Vнэхээр ч хангалттай баримт байдаг нь тvvний нийтлэлvvдээс харагддаг. Сvvлийн хагас жилийнх нь хєдєлмєр шингэсэн энэ нийтлэлд ч тvvний удаан хугацаанд цуглуулсан баримтууд байгаа гэсэн. Судлаач Д.Ганхуягийн “Хачиг хэрхэн хувалз болдог вэ? нийтлэлийг тvvний давж заалдах єргєдєл хэмээн vзэж ямар ч засваргvйгээр нийтэлж байна.

Хонь малын биед наалдан оршиж цусаар амьдардаг vе хєлт Хачиг гах паразитыг монголчууд андахгvй. Хачиг малын арьсанд наалдаж томрох бєгєєд сална гэж байхгvй. Ингээд л цус сорон цэлцийтлээ таргалж малыг тамлахаас гадна арьс ширийг нь цоолж, шvvр шанага шиг болгодог. Ингэж том болсныг нь хувалз гэх. Мєнгийг эдийн засгийн цусны эргэлттэй зvйрлэж болох бєгєєд чингэвэл банк нь тvvнийг шахах зvрх нь болох ажгуу. Сvvлийн арав гаруй жилд улс тєр эдийн засгийн хачигнууд монголын нийгмийн биед гvн сууж, тvvний шим шvvсийг сорон мєлжиж болсон нь хэн бvхэнд илэрхий. Энэ удаад монголын хамгийн том хувалз, албаны хэллэгээр Монгол банкны Ерєнхийлєгч, ердийн хэллэгээр зvгээр л луйварчин О.Чулуунбатын тухай баримтаар єгvvлсvгэй.

Мєнгєний амтанд орсон нь


О.Чулуунбат гэгч Олон Улсын харилцааны сургууль тєгссєн шинэхэн залуу Улсын банкны Ерєнхий хорооны гадаад тооцооны газар референтын ажилд 1981 онд оров. Энэ нь тухайн vед томчуудын чемодон зєєдєг ажил байсан хэдий ч тэдний болон мэдээллийн таатай орчинд байна гэсэн vг юм. Тухайн vед залуу хvний явдаг шат дамжлагийг яагаад ч юм алгасан 1987 оноос ЭЗХТЗ-ийн Эдийн засгийн хамтын ажиллагааны банкинд ажилласан юм. Тэрээр Москвад байхдаа ЭЗХТЗ - ийн хурал зєвлєгєєнд очсон Монголын дарга нарт vйлчилсээр байгаад дээдсийн ая данг олж сурчээ. 1990 онд эргэн ирж Улсын банкны Ерєнхий хорооны даргын туслахаар ажиллах болов. Энэ vед Монгол оронд ардчилал єрнєж, зах зээлийн системд шилжиж, банк хоёр шатат тогтолцоонд шилжлээ.

Системийн єєрчлєлтийг далимдуулан банкны системийг ёстой нэг авах юмгvй болгов. Vvнд О.Чулуунбат шууд л идэвхийлэн оролцсон юм. Уул нь системийн єєрчлєлтєд банк ердєє ч хамааралгvй банк байдгаараа байдаг эд аж. Чухамхvv энэ vед мєнгєний амтанд орсон О.Чулуунбат банкинд ажилладгаараа далимдуулан хувийн кампаниудаас дансны аргаар болон авилгаар мєнгє саах ажлыг эхэлжээ. Монголчууд ємч хувьчлал гэх нэг сайхан зvйл рvv vхэн хатан тэмцэж байсан vе. Бvгдээрээ мєнгєгvй байсан монголчууд банкнаас л мєнгє олохгvй бол єєр хаанаас ч олох аргагvй байсан бєгєєд vvнийг О.Чулуунбат овжин ашиглаж эхлэв. Тэрээр сvvлдээ ажлаасаа гарч хувийн компаниудад зээл авч єгєх ажлыг дагнан хийж мэргэшив. Зэрэгцvvлээд гэмт хэргийн бvлэглэлvvдтэй дотно холбоо тогтоов. Дашрамд дурдахад МАХН-ын номенклатур анги нь нам vзэл суртлын болон эдийн засаг аж ахуйн гэсэн vндсэн хоёр хэсгээс бvрдэж байв. Нам vзэл суртлын хэсэг нь Ардчилсан хvчний хамаг цохилтыг vvрэн ардчилал энэ тэрээ гэж давхиж явахад нєгєє аж ахуй эдийн засгийн хэсэг нь ємч хувьчлалыг банк дээрэмдэх ажлаас эхлvvлж аль хэдийнээ хулгай хийгээд эхэлчихсэн байсан юм.

О.Чулуунбатын оролцоотойгоор зарим томоохон объектуудыг vнэгvй шахам тарааж, энэ нь сvvлдээ бєєн хэл ам татаж байсан билээ. Манай улс Швейцарийн Базель хотноо байдаг Олон Улсын хєгжлийн банкны мэдээгээр 1990 оны 3 дугаар сард Монгол улс ямар ч зээлгvй байснаа 6 дугаар сард 58 сая, 9 дvгээр сард 100 сая, 12 дугаар cap гэхэд 62 сая долларын зээлтэй болчихжээ. Vvнтэй зэрэгцээд хэсэг хvмvvс диллер тоглож улсын 80 сая долларыг тавьж туучихаад барьцаанд нь улсын 4,0 тонн алтыг гадаадад гаргачихсан томоохон хэрэг босч ирэв. Хачирхалтай нь энэ мэдээллийг О.Чулуунбат хvчний байгууллагад анхлан єгсєн байдаг юм. Энэ асуудлаар 1991 оны 10 дугаар сард Засгийн газрын нэгэн хаалттай хуралдаан хийжээ. Зарим сайд “цаашид ажиллах ёс суртахууны эрх бидэнд байхгvй, засгийн газар бvрэн бvрэлдэхvvнээрээ огцрох нь зvйтэй” гэсэн санал хvртэл гаргажээ. Улмаар Ерєнхий сайд Д.Бямбасvрэн ч vvнийг зєвшєєрч, эл асуудлыг Ерєнхийлєгч П.Очирбатад танилцуулахаар тогтжээ. Мєн Улсын сангийн нєєц, арбитражийн гvйлгээний талаарх Засгийн газрын шалгалтын комисс байгуулж, даргаар нь тэр vеийн Сангийн сайд А.Базархvvг томилон шалгуулжээ. Энэ шалгалтын дvн эдvгээ мєнєєх улигт тєрийн нууц гэгчид орсон бєгєєд тухайн vед А.Базархvv дараах тоо баримтыг хэлсэн байдаг.

Vvнд :
-Диллерт 80 сая
-Банкны конторын засварт 3 сая
-Биржийн тєвд 3,6-3,7 сая
-Германд урьдчилгаанд 4 сая .
-Бvгд нийлээд 90 гаруй сая доллар оргvй алдсаныг тогтоожээ.

Энэ нь тухайн vеийн тєгрєгийн албан ханшаар 3,6 тэрбум (тэр vед 1 доллар 40 тєгрєг болж байв. Д.Г.). Тэр vеийн хар захын ханшаар 9 тэрбум тєгрєг болсныг тооцож гаргасан байдаг. Энэ бол Монгол улсын тvvхэнд анх удаа гарсан хамгийн том луйвар, дээрэм байсан юм. Чухам энэ vеэс монголд хариуцлага хvлээдэг хvн байхгvй болж, эдийн засгийн хачиг бий болж эхэлсэн юм. Дээр дурдсан тоо болгон их учиртай, тус бvрдээ томоохон гэмт хэргvvдийг илчилдэг юм. Жишээлбэл, Германы урьдчилгаанд тєлсєн 4 сая доллар гэдэг тоо єнєєдєр маш даруухан сонсогдож болох. Тэр vед О.Чулуунбат тэргvvтэй зарим нєхєд 50 сая долларын зээл авахаар германы хэн ч vл мэдэх компанитаи тохирчээ. Тэд нь барьцаанд урьдчилгаа 4 сая доллар тєлчих гэсэн байна. Vvнийг О.Чулуунбат идэвхийлэн дэмжиж, мєнгєє шилжvvлчихэж. Гэтэл нєгєєх 50 сая нь орж ирдэггvй. Хэрэг нэг биш болсныг мэдэж лавлатал нєгєєх нь хуурамч буюу фиктив байгууллага байсан аж.

Ингээд л 4 сая доллар оргvй алга болох жишээтэй. Энэ асуудлыг шалгасан, хєєцєлдсєн, шийдсэн газар єнєє болтол байхгvй байгаа болохоор О.Чулуунбат санаатай зохион байгуулсан нь нотлогдож байгаа юм. Банкны хашир бурхинууд vvнийг ч нотлон ярьдаг юм. Хожим нь Ерєнхий сайд Н.Энхбаярын албан ёсны айлчлалын бэлтгэлийг урьдчилан хангуулахаар О.Чулуунбат Германд очиж дээрх асуудлыг айлчлалын vеэр дуусгавар болгожээ. Диллер тоглосон болон банк санхvvгийн энэ их будлианд оролцогчдын нэрс тухайн vедээ бvрэн гараагvй юм. Vvний ихэнхийг О.Чулуунбат хийсэн, vгvй ядахдаа тэднийг зохион байгуулж єєрєє сугарч хоцорсон нь олон баримтаар нотлогддог. Ерєнхий сайд Д.Бямбасvрэн нэгэн удаа Улсын Бага Хурал дээр алт диллерийн алдагдлын талаар мэдээлэл хийхдээ “Энэ ажиллагааг “БООЛД” гэх нууц нэртэй КГБ, НАХЯ-ны агент гvйцэтгэсэн. Энэ бол Монгол банкны О.Чулуунбат юм. Надад дэлгэрэнгvй мэдээлэл байгаа” гэж хэлсэн байдаг юм. Vvнийг амиа аврах гэж хэлсэн гэж ойлгож болох авч хуучны хяналт шалгалтын асар их туршлагатай Ерєнхий сайдын гарт ихээхэн мэдээлэл байсан нь тодорхой. Д.Бямбасvрэн 2004 оны хавар FM-ээр єгсєн ярилцлагадаа дээрхийг дахин дурдаж байсан. Хожим сэтгvvлчид энэ талаар О.Чулуунбатаас асуухад “Би Boold мєн байлаа гээд надад ямар ашигтай байхав. Биш байлаа гээд мєн адил. Би ерєєсєє ойлгохгvй нь. Тэр vеийн Улсын банк Оростой биш, тухайлбал, Лондон, Хонконг, Сингапур, Нью-Йорктой диллерийн ажиллагаа явуулж байсан юм шvv дээ” гэж хариулсан байдаг. Диллер хэнтэй тоглож алдсан бэ гэж асуугаагvй, диллерийн алдагдал нэрээр ЗХУ руу асар их хэмжээний мєнгє хулгайгаар шилжvvлсэн тухай л асуухад л тэрээр ийн хариулжээ. Ямар ч байсан тэр ажлаа єгєхийн ємнє 80 сая доллар ОХУ руу шилжvvлсэн байдаг. Тэр ажлаасаа гарсан нь гэмт vйлдлээ нуух гэсэн зорилготой байсан нь хожмын vйл явдлуудаар батлагддаг юм. Нэр дээрээ тэр тарваганы арьс наймаалж байсан гэж ярьдаг боловч нидэр дээрээ тvvний vйл ажиллагаа хар бизнест илvv ойрхон байлаа.

Чухам тэр л улаан мєнгєн ус, ховор, элементийн наймааны эхлэлийг тавьсан. Нэг удаа тэр олон саяын vнэтэй, цємийн зэвсэгт ордог ховор элемент авч яваад гааль дээр гардуулжээ. Тvvнээс єєр хvн бол баларч дуусах байв. Харин О.Чулуунбат vvнийг гадаадад шинжлvvлэх гэж байгаа юм гэж хэлээд НАХЯ-ны vнэмлэх vзvvлэн мултарсан байдаг. Энэ нь тvvнийг БООЛД мєн гэдгийг нотлох л баримт юм. Анхны Ерєнхийлєгч П.Очирбатын ихээхэн оролцоотойгоор алт диллерийн хэрэг намжсан юм. Манайхан тэр vед нvдэнд харагдаж байгаа хонь мал, байшин барилга, трактор, комбайныг хувьчлах гэж vзэж тарж байсан юм. Гэтэл тэд єєрсдийнх нь олон vеийн цус хєлсєєр бий болсон асар их баялгийг хадгалдаг, эргэлдvvлдэг банк гэдэг газар байдгийг мэддэггvй гэх нь хаашаа юм, анзаардаггvй байсан нь бодит vзэгдэл болно. Бид мєнгийг тоодоггvй ард тvмэн байлаа. Харин О.Чулуунбат мєнгийг бишрэн шvтэгч байлаа. Ард тvмэн ягаан цэнхэр тасалбараар гуанз, цайны газрын халбага сэрээ тєдийхнийг авч байсан бол харин томчууд нь банк дээрэмдэж, тvvгээрээ томоохон объектуудыг сул шахам худалдан авах аргыг аль хэдийнээ олсон байлаа. Чухам энэ vед л том хэмжээний хахуулийн систем vvссэн юм. Банкнаас зээл авч єгєєд 10 хувь, заримдаа 20 хувийг нь хахуульд бэлнээр авдаг сvлжээ банкны системд хавтгай болсон. О.Чулуунбат vvнийг тун овжин ашиглаж байв.

1992 онд О.Чулуунбат Совдын ивгээлд орж ХОТШ банкны тэргvvн дэд захирал болж, “Эрдэнэт”, ГОК, Монросцветмет нэгдэл гэх мэт томхон аж ахуйн нэгж байгууллагуудын судсан дээр суух болов. Энэ боломжоо ашиглан жижиг гарын луйварчингаас том гарын луйварчин болох замаа зассан юм. Тэр хамгийн гол нь банкны мэдээллээ ашиглан томоохон бизнесvvдийг дарамтлан мєнгє хийж байлаа. Дарханы силикат тоосгоны vйлдвэрийн єргєтгєлд зориулж Улсын банкны ерєнхий хорооноос улсын хєрєнгє оруулалтаар 1987 оноос санхvvжилт авч эхэлсэн боловч эдийн засгийн хямралаас болж уг зээл зогсчээ. 1991 онд Убєх-ны хєрєнгє оруулалтын газар ХОТШ банк болж салахад уг зээл ХОТШ банкинд шилжжээ. Гэтэл энэ банкны тэргvvн дэд захирал О.Чулуунбат Силикат тоосгоны єргєтгєлд зориулж зээлийн баталгаа гарган єгч “Марубани”-иас 1 сая долларын зээл авч єгчээ. Дашрамд дурдахад энэхvv Марубани гэдэг нь Буянгийн Жагаагийн холбогдцог алдарт “Марубени” компаниас єєр байгууллага юм. Банк санхvvгийн vйл ажиллагаанд ийм зvйл байж л байдаг. Гэхдээ хэрэв энэхvv зээлийн гэрээ одоо олдохоо байчихаагvй бол, хэрэв О.Чулуунбат банкны тэнцэлд энэхvv гэрээг бvртгvvлэхээ мартаагvй бол, хэрэв Дарханы Силикатын vйлдвэрийн ашиглалтын ємнєх захиргаанаас авах авлага болгож тайлан тэнцэлд бvртгэхийг болиулаагvй бол бол, хэрэв энэ зээлийн гэрээг хожим нь Монгол банк татан авч бантан хутгаагvй бол шvv дээ. Vvний учир нь Ашиглалтын ємнєх захиргааг О.Чулуунбат хуучин эхнэр Баасансvрэнгийн нэр дээр “Дарсил” гэдэг компани болгон хууль бусаар хувиргасанд оршино. Энэ балай кампанид МАХН-ын нарийн бичгийн дарга байсан, эдvгээ Болгарт элчин сайдаар ажиллаж байгаа Б.Батхишиг зєвлєхєєр ажиллаж байсан нь тэр vед ч аалзны тор хэр их тархсаныг харуулдаг юм. Марубанийн єрийг дарах хугацаа дуусаад байдаг, єгєх мєнгє байдаггvй ээ. Гэтэл аз болж Махимпекс компаниас махны зээлд тєлсєн 2 сая амдоллар ХОТШ банкинд ороод ирэх нь тэр.

Энэ мєнгийг Марубенид тєлєх мэргэн санаа О.Чулуунбатадтєржээ. Мэдээж дараа нь махны энэ мєнгє нэхэгдэх учраас алтаар барьцаалах санаа бас орж ирсэн байна. Ингэж алт барьцаалах ажлыг анх санаачилсан нь хожмын луйварчдын vндсэн мэх болсон юм. Хараахан тєлчихєєгvй байгаа энэ мєнгийг алтны санжvvжилтийн эх vvсвэрт ашиглах талаар О.Чулуунбат Марубанитай тохиролцож, зээлийн гэрээг ХОТШ Тvлш эрчим банктай байгуулжээ. Уг эх vvсвэрийг Тvлш Эрчим банк алтны санхvvжилтэд зориулж алтны аж ахуйн компаниудад зээл болгон олгосон байна. Уг нь Дарсил компани тєлєх ёстой мєнгийг хожим нь гурав хуваан унжиж байж сvvлчийн мєнгийг арай хийж 1997 онд баталгаа гаргаж єгсєн ХОТШ банкнаас Марубанид шилжvvлжээ. Энд Силикатын vйлдвэрийн зээл Ашиглалтын ємнєх захиргааны зээл болж, Ашиглалтын ємнєх захиргааны зээл нь Дарсил компанийн дvрмийн сандорж, Марубанидтєлєх єр Макимпексийн мєнгєєр хаагдаж, эргэж Марубаниас алт барьцаалсан зээл болж єєр банкаар дамжин алтны vйлдвэрvvдэд очсон бантанг хутгагч нь ХОТШ банкны тэргvvн дэд Ерєнхийлєгч О.Чулуунбат мєнєєс мєн. Энэ толгой эргэм операцаар О.Чулуунбат хуучин эхнэрийнхээ Дарсил компанид улсын 1 сая долларыг луйвардаж єгч чадсан юм. О.Чулуунбат vvнийг надад хамаагvй гэж байнга хэлдэг, бас Дарханы хар тємєрлєгийн vйлдвэр, Дарханы махкомбинат зэрэгтэй харьцуулж ярьдаг. Бусад нєхдvvдтэй барьцаж байгаа царай нь тэр юм. Тэрээр Дарсил компаниар дамжуулан Дархан Сэлэнгийн районд єєр олон хууль бус бизнес хийж байсан. Тухайлбал, Эрдэнэтийн технологийн хэрэгцээнд ОХУ-аас авсан єндєр калортай нvvрс гэж Шарын голын нvvрсийг шахан ихээхэн ашиг олдог бизнесийн сvлжээтэй байсан юм. Удалгvй Монгол банкны тэргvvн дэд Ерєнхийлєгч болмогцоо О.Чулуунбат ХОТШ банкны 30 мянган дойч маркийг хувьдаа ашигласан бєгєєд энэ мєнгєєр XIII хороололд байшин барьж зарсан, иргэн Дашцэдэн, Дашдоо нарт 50 сая тєгрєгийн зээл авч єгнє гэж 2 єрєє байр залилан авсан байдаг. Олон жил шvvхээр явсан 225871 тоот энэхvv хавтаст хэргийг 2005 оны 12 дугаар сарын 21-ний єдєр прокурорын шийдвэрээр vvрд хаасан байдаг юм. Энэ хэргvvдийг хамгийн сайн мэдэх Улсын Ерєнхий прокурор М.Алтанхуяг О.Чулуунбат нар хэрхэн анд нєхєр болсныг “ХУВАЛЗ -2 -т удахгvй бичих юм.

Улстєрийн єєрчлєлт

Алт диллерийн хэрэг намжсаны, нарийн яривал намжаасны дараа Монгол улсад эдийн засгийн бvлэглэлvvдийн тэмцэл ихээхэн хурцдав. 1990 -1992 онуудад хєрєнгє яаж луйвардаж болдгийг тvvнийгээ хэрхэн замхруулж болдгийг МАХН ба Ардчилсан хvчнийхний дээд хэсэг аль аль нь сайн ойлгосон байлаа. Иймээс банкны системийг хоёр шаттай болгох нэрийн дор аль хэдийнээ vvссэн эдийн засгийн бvлэглэлvvд банк дээрэмдэх ажиллагаагаа улайран идэвхжvvлэв.1991 оны 7дугаар сард”Ард”банк, 12дугаар сард ХХБ, ХОТШ банкуудыг тус тус байгуулав. Мєн “Даатгал”, “Тєв ази”, “Сэлэнгэ”, “Экспорт импорт”, “Бизнес”, “Хоршоо”, “Vйлдвэр дундын банк” зэрэг олон банк байгуулагдав. Лав л 17 банк байгуулсан юм даг. Шинэ тутам байгуулагдсан банкуудад хуучны банкны мэргэжилтнvvд хуваарилагдан очив. Єєр хvн байхгvй юм чинь арга байж уу ? ХОТШ банкинд Совд, Даатгал банкинд Ш.Гоохvv, “Vйлдвэр дундын банк”-нд Янсанжав, “Хоршоо” банкинд Тэрбиш нар очжээ. Харин хамгийн том “Ард” банкинд А.Цэрэндорж, М.Сvхээ нарын Ховдын гаралтай луйварчид цугласан байх жишээтэй. Нєгєє талд нь ардчилсан хvчний гэж нэрлэж болох банкуудад П.Улаанхvv, Д.Сvх-Эрдэнэ, Лу.Болд, Да.Ганболд нар ихээхэн нєлєєтэй байв. Улс тєрийн єрсєлдєєн эдийн засгийн єрсєлдєєнийг хачин гайхалтай халхалж чадаж байлаа. Мэдээж систем бvрэн єєрчлєгдєєгvй, бас засгийн эрх барьж байсны хувьд МАХН банкуудад хавьгvй илvv нєлєєтэй, хяналтандаа байлгадаг байв. Монголд єєрийгєє ардчиллын багшаар томилчихсон байсан барууныхны сэтгэл зvйд коммунистуудыг vзэн ядах vзэл хэвээрээ байв.

Нам болж улс тєрєєр тоглож байгаа нь vзэгдэл тєдий, банк болж дээрэм хийж байгаагийн мєн чанар нь ижил юм гэдгийг тэд огтхон ч ойлгосонгvй. Барууны зєвлєх, экспертvvдийн дvгнэлтээр эрх баригч коммунист нам vнэхээр дэндэж байв. Дээр нь манай ардчиллынхан єрсєлдєгчдийнхєє банкны луйвар болгоныг тэдэнд очиж ховлохыг vзvvлж єгєв. Энэ бvх луйвар нь 1996 оны сонгуульд МАХН ялагдах, мєн “Ард” болон бусад олон банк хожмоо сvйрэх гадаад нєхцлийг бvрдvvлж єгчээ. “Ард” банк гэхэд л 1991 онд анх vvсгэн байгуулагдахдаа 200 сая (заримдаа 40 сая гэж ярьдаг байсан) тєгрєгийн дvрмийн сантай байсан бол 1995 оны эцэст тэрбум болж, даруй 6,6 Дахин єссєн байна. Энэ vеийн дээрмийн хэмжээг vvнээс гадарлаж болно. 1995 он гэхэд банкны тэнцлийн дvн 63 тэрбум тєгрєгт хvрчээ. Энэ нь тэр vеийн улсын хадгаламжийн 60 хувь, зээлийн 40 гаруй хувийг тєвлєрvvлсэн гэсэн хэрэг байлаа. “Ард банк”-ынхан vндсэндээ МАХН-ын талынхан байсан ба дор хаяж гадна талдаа тэгж харагдаж байв. Vнэн хэрэг дээрээ эдийн засгийн бvлэглэлvvд МАХН-ын хараа хяналтаас аль хэдийнээ гарч, МАХН-ыг єєрийг нь залгихад аль хэдийнээ бэлэнболсныг бараг хэн ч мэдээгvй байлаа. Засгийн эрх авсны дараахан “Ард” банкны дvрмийн сан дахь тєрийн оролцоо гэнэт доошилж 60 гаран хувиас 37 хувь болтлоо буурсан байдаг.

Энэ нь дvрмийн сангийн тєрийн оролцоог бууруулах замаар хийх луйвар бэлэн боллоо гэсэн vг юм. Ийм аргаар олон банкыг дээрэмдсэн байдаг. Ингээд УИХ ажлын хэсэг гарган “Ард” банкинд мэргэжлийн шалгалт хийлгэхэд А.Цэрэндорж, М.Сvхээ тэргvvтэй хvмvvс дvрмийн сангаас 300 сая тєгрєгийг хасч, єєр дансанд байршуулсан байсан нь илэрчээ. Энэ 300 сая тєгрєг гарч ирснээр “Ард” банкны дvрмийн сан дахь тєрийн оролцоо 58 хувь болж буцаж єссєн байдаг. А.Цэрэндорж энэ шалгалт хийсэн хvнийг урвуулан татахыг олон удаа оролдсон ч амжилт олоогvй тул єєрийн хамаатан, УИХ-ын дэд дарга Ц.Элбэгдоржийг гэртээ урьж “Ард” банкыг эзлэн авах ажиллагаа аюулд орсныг хэлжээ. Тэд “Ард” банкны дампуурлыг зарлаж, шууд дээрэмдэх чєтгєрийн санааг олжээ. Дараа нь “Ард” банкны охин компани болъё гэж байнга гуйж гувшдаг байсан нэгэн нєхєртэй Соёлын Тєв єргєєний хажууд байрладаг “Хар чоно” бааранд уулзаж эцсийн тохиролцоонд хvрчээ. Ингэж “Ард” банк шинэчлэгдсэн тvvхтэй. Банкны дээрмийг ингэж л хийдэг юм. Мэдээж О.Чулуунбат улс тєрийн хувьд МАХН-ын талд, банкирын хувьд хоёр талд ажиллаж байлаа. Ийм хvн туулсан замналын хувьд ч, сэтгэл зvйн хувьд ч єєрєєр ажиллах боломжгvй юм.

Луйвраас луйварт

О.Чулуунбатыг 1993 онд Монгол банкны Ерєнхийлєгч Д.Моломжамц тэргvvн дэд ерєнхийлєгчєєр авч 1996 он хvртэл ажиллуулсан юм. Энэ vед банкны хамгийн том луйврууд хийгдэх анхдагч алхмуудыг хийсэн билээ. Хамгийн эхлээд мєнєєх Марубанийн єрийг Монгол банкинд татаж, ул мєргvй болгожээ. Дэд Ерєнхийлєгчийн хувьд энэ нь ёстой хvvхдийн тоглоом байв. О.Чулуунбат 1996 оны УИХ-ын сонгуулиас ємнє тєрийн ємчийг бvхэлд нь МАХН -ын бvлэглэлvvдэд тарааж єгєхийг Ерєнхий сайд П.Жасрайгаас шаардаж байсан ба сонгуульд ялагдсаны дараа vvнийгээ сануулж амыг нь асууж байжээ. Тэр Тєв ази, Сэлэнгэ банкны хуйвалдаанд гар шамдаж орсны харгайгаар эдгээр банк дампуурав. Ингэж байтал 1996 оны сонгуулийн єрсєлдєєн эхэлсэн юм. О.Чулуунбат МАХН ялна гэдэгт бат итгэж байсан тул сонгуулийн ємнєхєн ардчиллын талын 10-аад хvнийг банкинд єртэй, болгоомжилбол зохих хvмvvс гэж нэрийг нь зоож байгаад телевиз, сониноор мэдээлж орхисон нь хожим тvvнд чамгvй гай болсон билээ. Сонгуульд ялсны маргаашаас Баабар нарын нєхдvvд Монгол банкны тэргvvн дэд ерєнхийлєгч О.Чулуунбат, Буянгийн Жагаа нартай тооцоо бодохоор ажиллаж эхлэв. 1996 оны долдугаар сард засгийн эрх авсан АХЭ наймдугаар сарын эхээр Монгол банкны тэргvvн дэд Ерєнхийлєгч О.Чулуунбатын оронд Ж.Vнэнбатыг томилов. Тэд О.Чулуунбатыг булхайг дєнгєж ухаж эхэлж байтал эвсэл дотроо зодолдож юун тооцоо бодохтой мантай юм болов.

Ахиад л азыг тэнгэр тvvнийг ивээжээ. Тэрбээр сайн дураараа ажлаа єгсєн нэртэйгээр морины Пунцагбалжиртай ан гєрєє хийж нэг vзэв. Гэхдээ байнгын аюул хэвээрээ байсан учир удалгvй эрдмийн ажил хийх нэрийдлээр гадаадад гарсан юм. Гэтэл шинэ боломж гарч ирэв. Та бvхний ємнє дурдсан О.Чулуунбатын надад огт хамаагvй гэх Силикатын ємнєх захиргаанаас ХОТШ банкаар дамжуулан МАХН-ын Удирдах Зєвлєлд О.Чулуунбатын тєлбєр болгон 1996 оны аравдугаар сарын 8-ны єдєр хийсэн шилжvvлгийн хуулгыг vзэж байна. Энэ бол О.Чулуунбат МАХН-ын нарийн бичгийн дарга болох гэж 400.000 тєгрєгєєр МАХН-ыг хахуульдсан баримт юм. Нєгєє талаар бидний нэгэнт мэдэх 1 сая долларын гэмт хэргийн баримт ч болох юм. Эндээс О.Чулуунбатын МАХН-ын дээд удирдлагад ойртсон тvvх эхэлнэ. Тэрээр МАХН-ын нарийн бичгийн дарга болох хvслээ намайг дарга болооч гэж гуйгаад байна гэсэн монгол сагсуу vгээр бараг хvн болгонд хэлдэг байсан юм. 1996 оны сvvлчээр тэр нарийн бичгийн дарга болж чадаагvй хэдий ч МАХН-ын Удирдах Зєвлєлийн гишvvн гэсэн улс тєрийн томоохон албан тушаалд очиж чадсан юм. Ингээд МАХН-ын Удирдах Зєвлєлийн тшvvн О.Чулуунбат МАХН-ын удирдлагуудыг санхvv бизнесийн бvлэглэл vvдтэй холбох ажлыг єєртєє авч, тэднийг казино руу дагуулах, бизнес санхvvгийн томчуудтай танилцуулах зэрэг ажлыг гардан хийж vvнд зориулсан зардлыг єєрєєсєє санхvvжvvлж байлаа.

Харьд байсан дєрвєн жил

Байдал ихээхэн аюултай болж, бараг дээлээ нємрєх дээрээ тулсан учир тэр АНУ руу бараг оргон гарав. АНУ-д тvvнийг хvлээн авах хvн бэлэн байлаа. Энэ бол тvvнтэй 1983 оноос хамт ажиллаж байсан Ц.Одонгуа байсан юм. Тэр эмэгтэй 1994 онд АНУ явжээ. Тэнд хараар ажиллаж байсан ба нэг хэсэг ЭСЯ-ны Худалдааны тєлєєлєгчдийн газарт ажиллаж байгаад энд хэлэмгvй будлиан гарч ажлаасаа халагдсан юм. Энэ хоёрын холбоо банкны дээрэм, луйвар бvрт илэрдэг юм. Харьд байсан талаараа О.Чулуунбат албан ёсны намтар дээрээ ийн бичсэн байдаг. Энэ нь:

-1996 онд Москва, ШУА, ОХУ
-1996 -1997 онуудад Вашингтон хотын академи
-1998 -2000 онд Нью-Йорк хотын “Шалиш Капитал Маркет” брокерийн пvvст диллер гэсэн гурван газар бєлгєє.

Гэтэл тэр АНУ-д єєрийнх ам алдсанаар бизнес, арилжааны чиглэлээр ажиллаж, валют, алтны наймааны диллер хийж байсан тєдийгvй Люксембургийн банкинд хvртэл ажиллаад авчээ. Улмаар Монголын ємч хувьчлал, ашигт малтмалтай холбоотой бvхий л том vйл явдалд байнга оролцох болсон “Жерард металлз”-тай нягт харилцаа тогтоосноо О.Чулуунбат нуудаггvй байсан юм. Монгол банкинд єндєр албан тушаал хашиж байсан хvн арилжааны банкинд, тэр тусмаа гадаадын банкинд ажиллаж болохгvй хуультай атал тэрээр диллер тоглож байжээ. Vvнийг ч бас яая гэхэв. Гэтэл туучий чинь Монгол банктай гадаадын банкны ємнєєс диллер тоглож алт, валютын наймаа хийж байжээ. Vvнээс ил vv хорлогчинтой юм гэж даан ч vгvй билээ. Энэ vеэр Монгол банк диллерийн арилжаанаасаа vе vе мєнгєє их хэмжээгээр алдаж, чингэхдээ нэг л залуу алдаад байдаг болов. Энэ их алдагдлыг хvлээсэн залуу хожим нь О.Чулуунбатын хувийн урилгаар АНУ-д гарч, тэндээ амьдарч байна. Одоо О.Чулуунбатын валют, алтны диллер хийж Монгол улсад учруулсан хохирлын хэмжээг тооцох л vлдэж байна.

АНУ-д байхдаа О.Чулуунбат намын шинэхэн дарга Н.Энхбаярыг олон улсын тавцанд гаргаж ирэх vvргийг єєртєє хvлээсэн нь тодорхой байдаг. Гэв гэнэт Н.Энхбаяр Дэлхийн банкны зєвлєх болчихдог юм байна. Энэ оньсгийн тайллыг О.Чулуунбат єєрєє хэлсэн байдаг. Би л Энхбаярыг дэлхийд анх гаргаж, би л єєд нь татсан гэх онгироо vгийг нэг нєхєрт шивнэж орхитол тэр нь мэдээж хэрэг Vндэсний удирдагчийн чихэнд хvрснээр олны хvртээл болсон юм. 1998 онд С.Зоригийг амь насыг бvрэлгэсэн хэрэг гарав. О.Чулуунбат Ардчилсан Холбооныхон давраад байвал эндээс хvн явуулаад нэгнийг нь цааш нь харуулчихаж болно шvv дээ гэж АНУ-аас занаж байжээ. Энэ болон урьдын олон хэрэгт нь эчнээ эрvvгийн хэрэг vvсгээд Тагнуул, цагдаа тvvнийг мєрдєж эхлэв. С.Зоригийн ажлын хэсгийнхэн тvvнийг Москва, Бээжин болон байн байн ирдэг Новосибирскэд хэд хэдэн удаа отсон боловч тэр яаж ийгээд мултраад байв. Тагнуул, Цагдаагийн дотроос юмуу, их дээрээс тvvнд мэдээлээд байсан гэж энэ явдлыг мэдэх хvмvvс дvгнэдэг юм. Хvчнийхэн ингэж их хичээхийг бодоход тvvний тэр занал ортой байсан байж магадгvй л юм. О.Чулуунбат АНУ-д байхдаа Н.Энхбаяр болон МАХН-ын удирдагчидтай хувийн дотно харилцаа тогтоосон байдаг. Ямар дарга нарын чемодан зєєж vзээгvй биш. Ер нь бол соёлын сайд байхад нь мєнгєєр тусалж, єрийг нь дардаг байсан юм билээ. Нєгєє талаар тэр тэнд очсон Ардчиллын нєхдvvдтэй холбоо тогтоохоо мартсангvй.

Эзгvй байхад болсон явдал буюу банкны дээрэм

1996 онд Засгийн эрхэнд гарсан “Ардчилсан Холбоо” эвсэл эдийн засгийн давуу байдал олж авах стратегийн нэн зоримог vйл ажиллагаа эхлvvлэв. 1996 оны 9 дvгээр сарын 17-нд “Ард”, “Даатгал” хоёр банкыг тєрийн зvгээс хvч хэрэглэн татан буулгав. Vvний шалтгааныг дээр дурдсан. О.Чулуунбат энэ vед “Ард” банкны ТУЗ-ийн гишvvн байлаа. Олонхийн бvлгийн хуралдаан дээр Ерєнхий сайд М.Энхсайхан : “Ардын банкыг ямар ч vнээр хамаагvй авах хэрэгтэй. ОУВС-нд захидал бичсэн. Тэд болохоор надад биш, Д.Моломжамцад хандаж бичээд байна. Бид тэднийг, тэд биднийг мэдэхгvй байна. Гадаадын зээл тусламж олдохгvй байж магадгvй. Найдвартай банк хэрэгтэй байна. ХХБ-ыг бид гартаа авлаа. Одоо “Ард” банкийг аваад гvйцээ” гэж хэлжээ. Энэ явдалд ХХБ нэн цдэвхитэй оролцсон юм. Єєрєєр хэлбэл хувийн банкны нєхдvvд Монгол банкны бvрэн эрхт тєлєєлєгч болж, тєрийн ємчийн оролцоотой томоохон банкыг татан буулгажээ. Мєн энэ vйлдэлд ОУВС тодорхой зєвлєгєє єгч байсан ба Азийн хєгжлийн банкны тєслийн зєвлєхvvд болох АНУ-ын иргэн Жон Хаберкер, Мариано Корден нар “Ард” банкыг татан буулгах ажлыг зохион байгуулж байснаа гэнэт арилаад єгсєн баримт байдаг.

М.Энхсайханы эхнэр Шvрэнцэцэг, П.Очирбатын эхнэр Цэвэлмаа тэргvvтэн “Ард” банкны 1-р касснаас хэдэн саяар тоологдох хадгаламжаа авч, ХХБ-нд хадгалуулж амжсан зэрэг жижиг сажиг гэмээр явдал нэлээд гарав.Энэ операцаар Хадгаламж, Сэргээн бсхголт банкуудыг байгуулсан юм. Ингээд талын нэг тараасан мєнгєє хувьчилж авсан банкиндаа цуглуулах, єєрсдийнхєє тавьсан єр зээлийг нуун зувчуулах, мєн єрсєлдєгчдєє дарамтлах зvй ёсны шаардлага vvссэн тул Банкны Єр зээл барагдуулах албыг байгуулав. Энэ vйл явдлыг УИХ-ын дарга Р.Гончигдорж, Ерєнхий сайд М.Энхсайхан хоёр удирдаж, Сангийн сайд П.Цагаан, Монгол банкны Ж.Vнэнбат хоёр голлон зохион байгуулсан байдаг.

П.Цагаан О.Чулуунбат хоёр 10 жилийн нэг тєгсєлтийн хvvхэд бєгєєд энэ vеэр П.Цагаан АНУ-д байн байн очиж байсан нь ихээхэн сэжигтэй байдаг. Энэ нь М.Энхсайханы улс тєрийн уналтыг нь тvргэтгэсэн эдийн засгийн гол шалтгаан байсан билээ. 1998 оны тавдугаар сарын 27-нд Ц.Элбэгдоржийн Засгийн газар тєрийн ємчийн саяхан байгуулсан “Сэргээн босголт” банкыг хувийн ємчийн “Голомт” банкинд нийлvvлсэн алдарт 80 дугаар нууц тогтоол гаргаж огцорсныг олон хvн санаж байгаа. Энэ операцийн vеэр улсын тєсвєєс 6 сая доллар “Голомт” банкны зузаатгал нэрийдлээр Берлин, Токио, Нью-Йоркийн банкуудад наадмын єдрvvдэд шилжсэн байдаг юм. Энэ мєнгє тєєрч тєєрч Токиод тєвлєрч нэр бvхий улс тєрчдийн халаасанд орсон байдаг. Vvнийг нь Н.Энхбаяр дор нь мэдээд авчээ. Ингээд Н.Энхбаяр єрсєлдєгчдийгєє дарамтлах байнгын зэвсэгтэй болсон тєдийгvй “Голомт”-ыг МАХН-ыг далдуур санхvvжvvлэгч болгож чадсан юм. МАХН, АН хоёр цаагуураа байнга сvжрээд байдгийн эдийн засгийн учир шалтгаан нь ердєє л энэ юм. Энэ бvх явдлыг засгийн эрх барьсан балмад хvмvvс урьд нь засгийн эрх барьж байсан балмад хvмvvсээ эдийн засгийн хувьд шахан зайлуулах тэмцэл хийсэн гэж ойлгох нь зvйтэй юм. Мєн энэ vеэс эхлэн манай улстєрчид тєрийн эрх мэдэл авмагцаа банк дээрэмдэх vндсэн ажилтай болсон бєгєєд энэ нь одоо болтол vргэлжилж байна.

Дээр дурдсан угсраа дээрмийн vр дvнд банкнаас ихээхэн хэмжээний зээл авсан нэр бvхий улс тєрчид, тэдгээртэй шууд холбоотой олон арван пvvс компанийн єр зээлийг тэрбум тэрбумаар нь ор мєргvй устгасан юм. Банкны тооцоогоор монголын банкин дахь мєнгєн хєрєнгийн лавтайяа 60 гаруй хувийг дансны аргаар дээрэмдсэн байдаг. Энэ явдалд оролцсон олон хvн єнєєдєр энэ дээрмээ бараг мартчихаад элит єєрсдийгєє гэдэг болчихож. Мєн эд хєрєнгєє єєрийн хvч хєдєлмєрєєр олсон мэт аархах болсноор барахгvй єєрсдийгєє тєр барих заяатай хvмvvс гэх болж. Гэвч хорвоод ул мєргvй арилдаг зvйл байдаггvй гэдгийг сануулан хэлэх нь судлаачид бидний vvрэг болой. Энэ vеэр барууны банкинд мєнгє байршуулах, зувчуулах, валютын арилжаа хийх зэргээр Монголоос гарах валютын урсгал ихээхэн нэмэгдсэн юм. Энэ ажлыг хэн нэг мэргэжлийн хvн гаднаас зохицуулж байсан нь тодорхой байдаг. Гадаадаас алт, валютын диллер хийж байсныг нь харгалзвал О.Чулуунбат, Ц.Одонгуа нар гол зохицуулагчийн vvргийг гvйцэтгэж байжээ гэсэн гарцаагvй дvгнэлт гардаг юм.

Буцаж ирэх замаа заасан нь
Ардчилсан Холбоо эвсэл тєрийн эрх дєрвєн жил барьсан гэх боловч vнэн дээрээ жил гаруйхан барьсан бєгєєд М.Энхсайхан унаснаар эрх мэдэл МАХН-ын мэдэлд бvрэн шилжсэн юм. Н.Энхбаяр АХЭ-ийн Засгийн газруудаар тоглох шиг болж байсныг бид бvгдээрээ мэднэ. Энэ vед Ардчилсан Холбоо эвсэл гэгч нэрийн тєдий болж, МАХН-ын шууд гар хєл болсон билээ. Ингэсээр байтал 2000 он гарав. МАХН ялах нь дэндvv тодорхой болсон энэ vед банк санхvvгийн байтугай, эдийн засгийн талаар ямар ч мэдлэггvй Н.Энхбаярт мэргэжлийн луйварчин ус агаар шиг хэрэгтэй болсон нь мэдээжийн хэрэг бєгєєд АНУ-д дєрєє нийлсэн О.Чулуунбат тvvнд хамгийн сайн хань болох байв. Н.Энхбаяр Цагдаагийн даргатай тусгайлан уулзаж О.Чулуунбатад эчнээ vvсгэсэн эрvvгийн хэргийг хэрэгсэхгvй болгох, vvний хариуд МАХН Ч. Амарболдыг оролдохгvй гэсэн тохироо хийсэн байна. Ингээд О.Чулуунбатын Монголд ирэх зам нээлттэй болов. Ингэж тэр хувалз болох замаа нээсэн юм. Тvvнийг шил шилээ дарсан бvр ч том луйвар хийх нvгэлт ирээдvй хvлээж байлаа…

Судлаач Д.Ганхуяг
/Дээдсийн хvрээлэн/

2006-10-12