Манайхтай ижил Парламентын бүгд найрамдах улсуудын олонхи нь Ерөнхийлөгчөөрөө ахмад туршлагатай улс төрчдөө томилдог. Гэвч тэднийг бараг хэн ч таньдаггүй.

Орос болон Америк Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсууд учраас Ерөнхийлөгчид улс орныхоо бүх зүйлийг мэддэг, дэг журмаа тогтоодог, ер нь бүх л асуудлаа хариуцдаг.

Тэгвэл парламентын бүгд найрамдах улсад Ерөнхийлөгч бол бэлгэ тэмдгийн чанартай Төрийн тэргүүн л байдаг. Тиймээс ийш тийшээ холбироод улс төр хийгээд байхааргүй голдуу карьер нь төгсч байгаа хүмүүсийг Ерөнхийлөгчид тавьдаг байна.

Үүнийг доорх бичил түүх харуулна.

Харин Монголд эсрэгээр парламентын засаглалтай улс хэрнээ Ерөнхийлөгчид бүхнийг мэддэг юм шиг аашилсаар, дураараа дургисаар иржээ.

Тэгвэл ийм системийг бүх улс орнууд бүрэн хангаагүй байдаг ажээ. Ихэнхдээ Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл хязгаарлагдмал, парламентаас баталсан Засгийн газрын тэргүүн нь илүү эрх мэдэлтэй байдаг байна.

Товчоор, Ерөнхийлөгч бол улс орны бэлгэдэл болсон "сайн хүн". Ерөнхийдөө Парламентын бүгд найрамдах улсын Ерөнхийлөгч нь Үндсэн хуульт хаант засаглалтай улсын хааны албан тушаалтай адилхан ч гэж хэлж болохоор.

Ганц ялгаа нь парламентын БНУ-д Ерөнхийлөгчөө сонгодог бол Үндсэн хуульд хаант засагтай улсад хаан нь өв залгамжлах эрхтэй байдаг гэнэ. Тиймээс үл мэдэгдэх ерөнхийлөгч гэж ер нь хэн юм бэ? гэдгийг жишээгээр авч үзье.

Германы Ерөнхийлөгч Иоахим Гаук

Холбооны Бүгд Найрамдах Герман Улсын Үндсэн хуульд заасны дагуу Холбооны чуулганаас сонгогдсон Ерөнхийлөгч нь Үндсэн хуулийн байгууллагаа удирддаг. Энэ нь Бундестаг болон түүнтэй хувь тэнцүү тооны гишүүдээс бүрдэх пропорциональ зарчмаар орон нутгаас парламентад сонгогдсон төлөөлөгчдийн нэгдсэн хурал ажээ.

Холбооны ерөнхийлөгч нь таван жилийн хугацаатай олонхийн саналаар сонгогддог юм. Дахин нэг удаа сонгогдохыг зөвшөөрнө. Холбооны Ерөнхийлөгч нь олон улсын тавцанд Герман улсыг төлөөлөх, дипломат төлөөлөгчид магадлан итгэмжлэл олгох төлөөллийн үйл ажиллагааг гүйцэтгэнэ.

Үүнээс гадна, хоригдогсдод уучлал үзүүлэх эрхтэй.

2012 оны гуравдугаар сард Зүүн Герман буюу БНАГУ-ын протестант сүмийн пастор асан, коммунизмын үзэл суртлын эсрэг алдартай тэмцэгч 72 настай Иоахим Гаук анх удаагаа сонгогдсон.

Зүүн Герман баруунтай нэгдсэний дараа Гаук нь ХБНГУ-ын архивын удирдлагын аюулгүй байдлын /«Штази»/ холбооны комиссараар найман жил ажиллаж байсан.

Оросуудын хувьд Гаук нэлээд эвгүй сэтгэгдэл үлдээсэн хүн гэнэ. Учир нь тэрбээр ЗХУ-ын дарангуйлан захирах дэглэмтэй ижил Германы Үндэсний социализмыг халж Европын үзэл баримтлалыг бий болгохын төлөө нэлээд хүчин чармайлт гаргаж байжээ.

2010 онд Гаук Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Кристиан Вульфт ялагдсан хэдий ч хоёр жилийн дараа хувийн зээлийнхээ бичлэгийг алдсан үед огцруулж, өөрөө Ерөнхийлөгч болжээ.

Италийн Ерөнхийлөгч Жоржо Наполитано

Италийн Үндсэн хуулийн дагуу Ерөнхийлөгч нь- Төрийн тэргүүн, үндэсний эв нэгдлийг илэрхийлэгч, Үндсэн хуулийн баталгаа гэнэ. Парламентын нэгдсэн хуралдаанаар 7 жилийн хугацаагаар сонгогддог.

Ерөнхийлөгч нь 50-аас дээш настай, иргэний болон улс төрийн эрх баригчийн хувьд Италийн бүгд найрамдах улсын иргэн байх ёстой. Италийн Ерөнхийлөгч нь хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд гарын үсэг зурна, гэхдээ зөвхөн Засгийн газар, УИХ-аар батлагдсаны дараа. ХБНГУ-ынхтай адил Италийн Ерөнхийлөгч хоригдлыг уучлах эрхтэй.

Ерөнхийлөгчийн эрх хязгаарлагдмал хэдий ч тэрбээр нэлээд нарийн төвөгтэй схемээр сонгогддог байна. Ерөнхийлөгчийг мужуудыг төлөөлөх сенатчид болон депутатуудаас бүрдсэн сонгуулийн тусгай коллегиос сонгоно.

Бүс бүрээс гурван төлөөлөгч оролцох ба бүс нутгийн зөвлөлөөс сонгогдсон цөөнхийн төлөөллийг хангаж байж сонгуульд оролцуулдаг.

Санал хураалтыг гурван үе шаттай явуулж болох ба нэр дэвшигчийг хамгийн багадаа 2/3-ын санал авсан байхыг шаарддаг.

Ерөнхийлөгч нь гурван үе шаттайгаар сонгогдох бол ердийн олонхийн (50%+ 1) санал шаардлагатай.

Одоогийн байдлаар Италийн ерөнхийлөгч нь 2006 онд сонгогдсон 89 настай Жоржо Наполитано юм. Олон жилийн турш Наполитано нь Италийн коммунист намын нүүр царай бологсдын нэг байсан бөгөөд татан буугдсаных нь дараа “Зүүний ардчилсан” хөдөлгөөнд оржээ.

Наполитано нь Депутатуудын танхимд Неаполь хотыг 40 жил төлөөлсөн ба 1992 оноос хурлын дарга болсон байна. 1996-1998 онд тэрбээр Италийн Дотоод хэргийн сайд байсан аж.

2013 онд Наполитано нь хоёр дахь удаагаа сонгогдож чадсан анхны ерөнхийлөгч болсон юм. Энэ нь түүний бодлогын ялалт байсан ажээ.

Хуучин коммунист Наполитано нь өөрийн удаан хугацааны өрсөлдөгч Италийн Ерөнхий сайд Сильвио Берлускониг ял авахад нь уучлал үзүүлсэн нь дахин сонгогдоход нь хэрэг болсон гэнэ.

Жоржо Наполитано энэ 2014 оны арванхоёрдугаар сард хугацаанаасаа өмнө огцрохоор төлөвлөж байгаа гэж мэдэгджээ.

89 настай Наполитано нь Европ дахь хамгийн хөгшин төрийн тэргүүн ба Италийн Үндсэн хуульд заасны дагуу огцорсныхоо дараа улсынхаа хүндэт ерөнхийлөгч болох юм.

Грекийн Ерөнхийлөгч Каролос Папульяс

Грект 1974 он хүртэл ерөнхийлөгч нь хязгааргүй эрх мэдэлтэй байжээ.

Улсынхаа Үндсэн хуульд өөрчлөлт хийсний дараа парламентын бүгд найрамдах улс болсон ба Ерөнхийлөгчийнх нь эрх Герман, Итали улсынхтай адил болсон байна. Грекийн ерөнхийлөгч парламентаасаа 5 жилийн хугацаанд сонгогддог байна.

Нэг хүн хоёр ба түүнээс дээш удаа дараалан Ерөнхийлөгч болж чаддаггүй байсан гэнэ. Грекийн Үндсэн хуулийн 32 дугаар зүйлд дараагийн Ерөнхийлөгчийг өмнөх Ерөнхийлөгчийн хугацаа дуусахаас наад зах нь нэг сарын өмнө парламентын тусгай хуралдаанаар сонгоно гэж заасан байдаг ажээ.

Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг дайн тулааны онцгой тохиолдолд шинэ сонгууль явуулалгүйгээр сунгаж болох гэнэ.

Грекийн өнөөгийн ерөнхийлөгч 85 настай Каролос Папульяс нь Бүх Грекийн социалист хөдөлгөөний намын гишүүн болоод удаж байгаа аж. Одоогийн ерөнхийлөгч "хар хурандаа нар"-ын дарангуйллын үед буюу залуудаа эцэргүүцлийн хөдөлгөөний идэвхтэй гишүүн байсан байна.

Папульяс 1980-аад оны дунд үеэс 1990-ээд оны үед Грекийн Гадаад хэргийн сайдын албыг хашжээ. Грекийн Ерөнхийлөгч спортод идэвхтэй, Грекийн үндэсний спорт холбоодын дөрөвний нэгийг тэргүүлдэг байна.

Папульяс өөрөө залуу насандаа алдартай тамирчин байсан бөгөөд гар бөмбөгийн үндэсний шигшээ багийн гишүүн байжээ. Баг нь Грекийн аваргаар зургаан удаа тодорсон ажээ.

Каролоса Папульясын бүрэн эрх 2015 оны гуравдугаар сард дуусна. Түүний хувьд хоёр удаа сонгогдсон тул 2015 оны хавар Грек шинэ ерөнхийлөгчөө сонгох юм.

Португалийн Ерөнхийлөгч Анибал Каваку Силва

Португал Ерөнхийлөгчөө бүх нийтийн санал хураалтаар сонгодог парламентын бүгд найрамдах улс. Португалийн Ерөнхийлөгчөөр 35-аас дээш насны ямар ч иргэн ажиллах эрхтэй.

Сонгуульд нэр дэвшихийн тулд 7500-15000 хүртэлх тооны сонгогчдын гарын үсгийг цуглуулсан Португалийн Үндсэн хуулийн цэцэд хүлээлгэн өгсөн байх ёстой. Португалийн Үндсэн хуульд заасны дагуу нэр дэвшигч сонгогчдын саналын дийлэнх олонхи буюу (50% + 1) саналыг авч байж Ерөнхийлөгчөөр сонгогдоно.

Ямар ч нэр дэвшигч ийм хэмжээний санал аваагүй бол хамгийн олон санал авсан хоёр өрсөлдөгчдийн хооронд хоёр дахь шатны санал хураалтыг явуулдаг. Ерөнхийлөгч нь таван жилийн хугацаатай сонгогддог.

Португалийн одоогийн Ерөнхийлөгч 75 настай Анибал Каваку Силва нь олон жил Социал демократ намаа тэргүүлсэн ажээ. Силва 2006 оны сонгуульд анх удаа ялалт байгуулсан ба мөн 2011 онд дахин таван жилийн хугацаатай сонгогджээ.

Эдийн засгийн докторын зэрэгтэй Анибал Каваку Силва нь Португалийн хөгжлийн либерал загварыг дэмжигч тэргүүлэх эдийн засагчдын нэг.

Түүний улстөрийн карьерийн оргил 1985 он байсан ба Социал демократ намаа удирдан парламентын сонгуульд ялалт байгуулсан бөгөөд Силва Ерөнхий сайд болсон байна. Энэ албан тушаалыг тэрбээр 10 жил хашсан.

Тэтгэвэрт гарсан тэрбээр Ерөнхийлөгчөөр сонгогдох анхны оролдлогоо 1996 онд хийсэн ч ялагджээ. Үүний дараа Анибал Каваку Силва улстөрөөс зодог тайлж, багшилж байжээ.

2006 онд улстөрд буцан орсон түүнд Ерөнхийлөгч болох боломж олдсон байна.

Израилийн Ерөнхийлөгч Реувен Ривлин

Израилийн Ерөнхийлөгч нь бусад парламентын бүгд найрамдах улсуудынхтай адил Кнессетийн (Израилийн парламент) баталсан хууль тогтоомж, олон улсын гэрээнд гарын үсэг зурна, мөн гадаадын Элчин сайд нарын Итгэмжлэх жуух бичгийг хүлээн авна.

Мөн Израилийн Ерөнхийлөгч нь ихэвчлэн ёслолын болон төлөөллийн үүргийг гүйцэтгэдэг байна. Ерөнхийлөгч нь мөн шүүхээс оногдуулсан ялын хугацааг бууруулах, уучлах эрхтэй.

Ерөнхийлөгч долоон жилийн хугацаагаар Кнессетээс нууц санал хураалтаар сонгогддог ба нэг хүн нэгээс дээш хугацаагаар сонгогдохгүй. Кнессетийн гишүүдийн дийлэнх олонхийн буюу (61 санал)-аар сонгох ёстой.

Нэр дэвшигчид нь санал хураалтаар шаардлагатай тооны саналыг авсан нөхцөлд хоёр дахь шатанд өрсөлдөнө.

Хоёр дахь шатанд нэр дэвшигчид сонгуулийг дуусгавар болгож чадахгүй бол, өмнөх шатанд хамгийн бага санал авсан нэр дэвшигч сонгуулиас хасагдаж нь санал хураалтын гурав дахь шатыг явуулж ердийн олонхийн санал авсан нь сонгогдоно.

Израилийн хувьд бусад "үл мэдэгдэх ерөнхийлөгч"-өөс ялгаатай нь 2006 онд Оросоос их зүйл сурсантай нь холбоотой гэнэ.

Дараа нь Израилийн Ерөнхий сайд Эхуд Ольмерт ярилцлага өгөхдөө ОХУ-ын ерөнхийлөгчид хандан "Сайн байна уу Ерөнхийлөгчөө танд хэлэхэд! Маш хүчтэй хүн байсан юм! Арван эмэгтэй хүчиндсэн! Тэр биднийг бүгдийг нь их гайхуулсан! ". Ялимгүй байзнаад Ольмерт хэлэхдээ: "Түүнд атаархах юм алга” гэжээ.

Энэ нь 2000-2007 онд Ерөнхийлөгч байсан Моше Кацавын тухай байсан ажээ. 2006 онд Израилийн Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хуучин ажилтан нэгэн Кацав өмнө нь түүнд бэлгийн дарамт учруулсан хэмээн буруутгасан юм.

Үүний дараа ч Ерөнхийлөгчтэй хамт ажиллаж байсан хэд хэдэн эмэгтэй дээрхтэй ижил мэдээллүүдийг өгчээ. Путин Ольмерт нарыг ярилцах үед эдгээр асуудал нь тодорхой бус байжээ.

Кацавыг буруутгасан хэргүүд батлагдсан ба Ерөнхийлөгчийн алба хаах хугацаа нь дуусахаас хэдэн сарын өмнө албан тушаалаас нь огцруулжээ.

2010 оны арванхоёрдугаар сард Тель-Авивын дүүргийн шүүх Моше Кацавыг хоёр хүчингийн хэрэг болон хүч хэрэглэн зохимжгүй халдлага үйлдсэн нэг хэрэгт гэм буруутайг тогтоож, долоон жил шоронд суулгахаар ялласан юм.

Израилийн өнөөгийн Ерөнхийлөгч нь энэ 2014 оны долдугаар сард сонгогдсон 75 настай Реувен Ривлин ажээ. Ривлин өөрийн улс төрийн гараагаа 1970-аад онд Иерусалим хотын орон нутгийн захиргаанааас эхэлсэн байна.

1980-аад оны сүүл үед тэр баруун төвийн "Ликуд" намаас Кнессетийн гишүүн болсон. Дараа нь Ривлин Кнессетийн дарга байсан бөгөөд Израилийн харилцаа холбооны сайдаар ажиллаж байжээ.

Ерөнхийлөгч Ривлины хувьд 2007 онд анх удаа өрсөлдсөн боловч, улс төрийн ертөнцөд илүү алдартай Шимон Перест ялагдсан. 2014 онд тэрээр хоёр дахь оролдлогоо хийж, хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч Меир Шитритийг зургадугаар сарын 10-нд болсон хоёр дахь шатны сонгуульд 10 саналаар илүүрхэж ялалт байгуулсан байна.

Ривлин 2021 он хүртэл Ерөнхийлөгчөөр ажиллана.

Г.Самбаа