тодорхойгүй зээлд баруун солгойгүй мөнгө цацахаа амлаж байгаа атлаа Улаанбаатарын агаар, орчны бохирдолд цэг тавих ипотекийн зээлд илүүчлэх мөнгөгүй хэмээн мөрөө хавчиж байна.

Ходоод нь хоосон, хоногийн хоолоо арай ядан аргацааж буй иргэдэд мөнгө үнэртүүлээд, молиго үмхүүлдэг арга Монголын улс төрийн моодноос гарахгүй нь. Хүүхдийн 20 мянган төгрөгөөр эхэлсэн сонгуулийн амлалт 20 сая болтлоо суга өсжээ. Эрх баригчид ээлжит сонгуулийн сурталчилгаагаа “Итгэлийн зээл”-ээр эхлүүлсэн нь өнгөрсөн хаврын турш иргэдийн инээд, эгдүүг зэрэг хүргэсэн. Гэтэл арай ч ийм явуургүй арга ашиглахгүй байлгүй дээ хэмээн найдаж байсан иргэдийн итгэл хөсөр хаягдаж, нэр бүхий гишүүд “Итгэлийн зээл”-ийг хуулийн төсөл болгон энэ сарын эхээр УИХ-д өргөн барилаа.
Өнгөрсөн хавраас хойш “Итгэлийг зээл”-ийг итгэлтэй нь аргагүй зүтгүүлж буй хуулийн төсөл санаачлагчид иргэдийн гуравны нэг нь ядуу байгааг шогшрон гайхаад, ядуурлаас иргэдээ ангижруулахаар эргэлт буцалтгүй шийдсэнээ бахархалтай нь аргагүй хэлж байна. Тэд бага орлоготой иргэдийг тэтгэж, жижиг, дунд бизнесийг дэмжих чихэнд чимэгтэй, ажил хэрэгч тайлбараар халхлан иргэдийн саналыг худалдан авч, сонгогчдыг хахуульдахаар зорьж буй нь энэ.
Бага хүүтэй, барьцаагүй энэ зээлд нийт 200-300 тэрбум төгрөг зарцуулахаар хуулийн төсөлд тусгажээ. Бас болоогүй энэ мөнгө нь дөнгөж эхлэл бөгөөд ирэх жилүүдэд илүү нэмэгдэнэ хэмээн иргэдээ “боддог” УИХ-ын гишүүд амлаж байгаа юм.
Улстөрчид ийнхүү барьцаагүй, батлан даагчгүй, эргэн төлөгдөх нь тодорхойгүй зээлд баруун солгойгүй мөнгө цацахаа амлаж байгаа атлаа Улаанбаатарын агаар, орчны бохирдолд цэг тавих ипотекийн зээлд “илүүчлэх мөнгөгүй” хэмээн мөрөө хавчиж сууна. “Итгэлийн зээл” бол төсвийн мөнгөөр тоглон, сонгогчдыг татах гэсэн, хөнгөн хуумгай, тооцоо судалгаагүй башир арга. Харин ипотекийн зээл бол тохь тухтай орчинд амьдрахаар шударгаар хөдөлмөрлөж буй Монголын мянга мянган иргэний хүсэн хүлээж буй санхүүжилт.
Хананаасаа халуун ус авдаг, халаалт дулаантай орон сууцны эрэлт өндөр байгаа нь шил шилээ дарсан тооцоо судалгаанаас харагддаг. Хоёр хүрэхгүй сарын өмнө Нийслэлийн орон сууцны корпорациас зарласан түрээсийн орон сууцны сугалаанд нийлүүлэлтээс даруй 35 дахин их хүсэлт ирсэн нь байртай болох гэсэн иргэд, нийслэлчүүдийн хүсэл ямар буйг түвэггүй хэлээд өгнө. Бүр зайлшгүй шийдэх ёстой тулгамдсан асуудал болсныг эндээс харж болно.
Гэвч Монголын мянга мянган айл өрхийн энэ хүсэл сүүлийн гурван жил төрийн бодлогоор илт хавчигдан хясагдаж, найман хувийн хүүтэй орон сууцны хөтөлбөрийг чиглэх санхүүжилт улам танагдсаар. Төсвөөс ипотекийг чиглэх санхүүжилт ирэх онд бараг хоёр дахин буурсан нь байртай болох хүсэлтэй олон мянган иргэнийг цөхрөөн туйлдуулж байна. Энэ онд 115 тэрбум төгрөгтэй тэнцэж буй төсвийн санхүүжилтийг ирэх онд 60 тэрбум төгрөг болгохоор 2020 оны төсвийн төсөлд тусгажээ. Утаанбаатарын утааг бууруулж, иргэдийг орон сууцжуулах чухал зорилтыг “Итгэлийн зээл” мэтийн улстөрчдийн явуургүй аргууд дөнгөлж, гацааж байгаа нь энэ.
Ипотекийн зээл бол Улаанбаатарыг утаанаас бүрмөсөн ангижруулах орон сууцжуулах бодлогын гол хөшүүрэг. Их бүтээн байгуулалтын үе буюу 1921-1990 онд Улаанбаатар хотын 100 мянган айл өрхийг халаалт, халуун устай орон сууцанд оруулсан нь Монголын түүхэнд тодоор бичигдэх үйл явдал болсон.
Гэтэл бараг 70 жил хийсэн их бүтээн байгуулалттай тэнцэх хэмжээний үр дүнг Ипотекийн зээлийн хөтөлбөр тавхан жилийн дотор авчирсан. 2013 оноос эхлүүлсэн орон сууцны найман хувийн хүүтэй зээлийн хүрээнд орон байртай болсон иргэдийн тоо 2019 оны гуравдугаар сарын байдлаар 95 мянгад хүрч, утаа гаргадаг төдий тооны янданг буулгалаа. Монгол хүнийг үл хөдлөх хөрөнгөтэй болгож, олон нийтийн санхүүгийн сахилга батыг дээшлүүлж, дундаж давхаргын хөрсийг бүрдүүлсэн гээд ипотекийн зээлийн ил, далд ач холбогдлыг дурдаад байвал дуусахгүй.
Зөвхөн Улаанбаатараар зогсохгүй Монголын томоохон хотуудын хоолойг хэдийн боомилж эхэлсэн агаар, орчны бохирдлыг ор үндэсгүй зогсоох дэлхий нийтийн шалгарсан арга бол иргэдээ орон сууцжуулах л шүү дээ. Эдүгээ монгол хүний эрдэнэт амийг авч одсон хэрэгт “сэжиглэгдэж” буй сайжруулсан түлш, утаагүй зуух зэрэг нь үнэндээ түр зуурын, арга ядсан алхам. Албаныхны аминдаа хир халдаахгүй байгаа сайжруулсан түлшийг шинэ цагийн монголчууд хэдий болтол түлж, утаа тортогтой зууралдаж, усаа худгаас зөөх вэ?

Энэ бүхнийг нэг дор, бүр мөсөн шийдэх эцсийн сонголт нь хүссэн хүсээгүй ипотекийн хөтөлбөр. Гэтэл ийм үлэмж ач холбогдолтой, монголчуудын хүсэн хүлээж буй төслийг нүд үзүүрлэх атлаа барьцаагүйгээр ажилгүй, орлогогүй иргэнд хямд мөнгө өгөхөөр улстөрчид улайрч байна. Ингэснээр төр өөрөө иргэдийг бэлэнчлэх сэтгэлгээ, залхуу хойрго зан руу түлхэж, ядуурал, ажилгүйдлийг өөгшүүлж буйгаас өөрцгүй биш гэж үү.
Эргэн төлөгдөх баталгаагүй “Итгэлийн зээл” эцэстээ шударга татвар төлөгчдийн олон тэрбум төгрөгийг сонгуулийн салхинд хийсгээд дуусна. Гэтэл эрх баригчдын нүд үзүүрлэж буй ипотек эдүгээ Монголын банк санхүүгийн системийн хамгийн найдвартай зээлийн эхэнд эрэмбэлэгддэг. Ипотекийн зээлийн эргэн төлөлтийн хувь 98 хувьтай байгаа нь Монголын санхүүгийн салбарт төдийгүй олон улсыг алмайруулдаг үзүүлэлт.
Жилийн гурван хувийн хүүтэй, жижиг, дунд бизнест зориулсан санхүүжилтээс тэрбум, тэрбумаар нь цусалсан улстөрчид гэнэт ухаан орсон мэт “Итгэлийн зээл”-ээр иргэдийг хошгируулахыг хүсжээ. Санаа нь тодорхой л доо. Жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сангаас хулгайлсан хулгайгаа зөвтгөн, ижил хүүтэй зээлийг иргэдэд санал болголоо гэсэн санаа мөн үү! Энэ бол зүгээр сонгууль дөхсөнтэй холбоотой улстөрчдийн ээлжит утопи популизм.
2019 оны эхний есөн сарын байдлаар 313 тэрбум төгрөгийн ипотекийн зээлийг 4447 иргэнд олгосон гэж байна. Энэ дүнгээс үзэхэд эрх баригчдын сонгууль угтан гараа угаах гэж буй “Итгэлийн зээл”-ийн 300 тэрбум төгрөгөөр ипотекийн зээлийг санхүүжүүлбэл Монголын 5000 айл өрх орон байртай болж, Улаанбаатарын 5000 янданг буулгах боломжтой гэсэн үг. Гэтэл ийм нүдэнд харагдаж, гарт баригдахуйц үр дүн авчирч, барилгын салбар, дотоодын үйлдвэрлэлд түлхэц үзүүлдэг бодит хөтөлбөрөөс мөнгө танаж буй нь иргэдээ, эх орноо бодсон шийдвэр мөн үү.
Цаашлаад ажилгүй, орлогогүй, аливаа юмыг амар хялбараар авчих сонирхолтой иргэдийг дэмжих “Итгэлийн зээл” эрх баригчдын хэлээд байгаа шиг жижиг, дунд үйлдвэрийг дэмжих юм уу. Сайндаа л цөөн хэд нь урд зүгийн бараанд явж, дийлэнх нь зугаа цэнгэл, архи дарс болоод дуусна гэж мөрийцөхөд ч бэлэн байна.
Иргэдээ орон сууцаар хангасан, хүн амьдрах хамгийн таатай орчин бүрдүүлсэн Сингапур улс ипотекийн хөтөлбөрийг төрийн бодлогоороо өргөжүүлж байхад хүн амын талаас илүү нь эсгий гэрт амьдарч буй Монгол Улс ипотекийн бодлогоос ухарч болох уу. Монголын ард түмэн номхон байж болох ч тэнэг биш. Чихэн дээр цэцэг ургуулж, шилний цаанаас чихэр долоолгосон шийдвэрүүдээс хэдийн хаширсан гэдгийг ойлгуулаад өгөх байлгүй дээ.

Ж.Гэрэлчулуун /ЗГМ