Ид шид амьдралд байдаггүй гэж үздэг хүмүүс энэ үгүүллэгийг уншаад хэрэггүй. Угаас ид шид гэж хаана ч байдаггүй зүйл. Хэрэв энэ үгэнд минь итгэсэн бол цааш нь унших гээд бүр ч хэрэггүй.

Учир би энэ үгүүллэгээ ид шидэнд итгэдэг хүмүүст зориулсан юм. Борооны дараа манай хотод хаа сайгүй л шалбааг тогтдог. Хэдэн өдрийн наранд ууршаад орь мөргүй алга болчихдог байлаа. Гэтэл хөх бар жилийн зуны эхээр хотын захиргааны байшингийн өмнөх жижигхэн цэцгийн мандал дээр тогтсон шалбааг ширгэсэнгүй. Тэнд зун цэцэг тариад ургасангүй. Намраар зайрмагтаж, өвөл харин мөстөж овоогоод шил толь шиг гялтганан харагдах болов. Эхэндээ хэн ч анзаараагүй юм. Гэвч удалгүй цэцгийн мандал дээрх шалбааганд нүүрээ харах гэж тойрон зогсогчдын хөл тасрахаа болилоо. Учир нь тэр шалбаагнаас хүмүүс цал буурал хөгшин болсон төрхөө олж хардаг байлаа. Энэ гайхамшигт шалбаагны талаар цуу шуугиан хотоор нэг тархаж, бүр зэргэлдээх хотуудаас ч хүмүүс цувах болов. Хотын захиргаанаас хүрээ хайс татаж, мөнгө хурааж, гадны жуулчид хүртэл өдөр шөнөгүй цэцгийн мандал тойруулан татсан хашааг ороон зогсож байх болжээ.

Энэ бүхэнд итгээгүй бол та цааш нь уншаад хэрэггүй. Чухамдаа ид шид гэдэг энэ орчлонгийн хаа ч байдаггүй. Тиймээс та үнэтэй сайхан цагаа хий дэмий үрж, үгүүллэгийг минь уншиж байна. Түүний оронд валютын ханш, хөрөнгийн биржийн энэ өдрийн дуудлага худалдааны талаар сонирхсон нь хавьгүй дээр. Бас хөгшин хүмүүс тийшээ зорьж очоод нэмэргүй. Учир нь тэр шалбааганд таны одоогийн болоод ирээдүйн дүр харагдахгүй. Зун бол бор саарал ус л мэлтийж байна. Өвөлдөө овойсон мөс л гялтайж үзэгдэнэ. Залуу хүмүүсийн хувьд өөр хэрэг. Өтөлж үхэх үедээ та ямар царайтай байхаа харахыг хүсвэл багагүй мөнгө төлөөд шалбааг руу тонгойно биз. Тэнд таны үрчлээс дүүрэн өтөл царай тань харагдана. Анхандаа манай хотын зарим хүмүүс “муу ёрын ид шид” гэж үзээд шороо цацаж, шалбаагийг дарсан боловч хэд хоноод л доороос нь булгийн ус шиг бургилан гарч ирээд мэлтийн тогтсон гэдэг. Өвөл мөсийг нь хага цохиж ийш тийш нь шидлэн хаясан ч маргааш нь гэхэд урьдынх шигээ цавцайж байжээ. Харин хамгийн ашиг орлоготой энэ үйлчилгээг хувьчилж авах гэсэн хэдэн баян тарган бизнесмэн хоорондоо өрсөлдөөд сүүлдээ буу шийдэмдээ тулж, хэдэн хүний амь нас хохироод л дуусаж билээ.

Нэг муу шалбаагнаас болж хүн хүнээ хөнөөсөн гэдэгт та итгэхгүй бол яг энэ хэсгээс хойш уншаад хэрэггүй. Тэгээд ч ид шидтэй зүйл байлаа гэхэд шалбааг байхдаа яахав дээ. “Дэмий балай зүйл дэлхийгээр дүүрэн шүү” хэмээн бодож байгаа бол таныг ийм тэнэг зүйлд итгүүлэх гэж арга ядан оролдсоор байгаа намайг уучлаарай. Үнэндээ хэд хэдэн аллагын дараа хотын захиргаанаас өөрийнхөө байрны үүдэнд тогтсон шалбаагийг мэдэлдээ авсан юм. Яг тэр үед би аавынхаа танилын нүүрээр хотын захиргаанд үйлчилгээний туслах ажилтан болоод байлаа. Хувь, хувьсгалын ажил төрөл хөөцөлдөж, орж гарсан, төөрч будлисан хүмүүст л хаашаа хэдэн давхарт хэнтэй очиж уулзахыг л зааж танилцуулдаг ажилтай байсан юм. Азаар шахуу, азаар шахуу биш л дээ, үнэнийг хэлэхэд аавынхаа сайн танилын хөөцөлдсөнөөр би хотын захиргааны “шалбааг харгалзагч” гэдэг шинэ алба ажилд удалгүй томилогдсон билээ. Цэцгийн мандалд тогтсон шалбаагийг тойруулан татсан хашааны буланд байх харуулын шовгорт 24 цаг суугаад, 48 цаг гэртээ унтаж амарна. Ээлжтэй өдрөө хүмүүсийн төлсөн мөнгийг авч тасалбар тасалж өгөөд маргааш өглөө нь хотын захиргааны нягтлан бодогчтой, мөнгө тасалбараа тулгаж тооцоо хийгээд ажлаасаа бууна. Гэхдээ ганц нэг хүний мөнгийг аваад тасалбар тасалж өгөлгүй оруулчихдаг болохоор халаасанд мөнгө тасрахгүй. Хэрдээ л ашиг орлоготой ажил. Би ч ажилдаа сэтгэл хангалуун байлаа. Мөнгө гэдэг чинь асар их хүчтэй эрээн цаас шүү дээ. Бас шовгортоо суугаад хүмүүсийн ирүүлсэн өргөдөл гомдлыг хүлээн авч, дээш нь харуулын албаны даргадаа танилцуулна. Голдуу л анх энэ шалбаагийг нээж олсон гэх хүмүүс ашиг орлогоноос хувь хүртэх тухай бичсэн байна. Тэр ч байтугай сайн дураараа хамт харуулд зогсдог хоёр ч хүнтэй бүр нэг баг болж нууцаар хамтран ажиллана.

Нэг нь шөнө согтуу тасарч унаад өглөө шартсандаа шалбаагнаас уух гэж тонгойгоод анх ид шидийг нь олж нээсэн гэх тавь орчим насны өндөр туранхай эр, нөгөөх нь татсан тамхиныхаа ишийг цэцгийн мандал руу шидээд, цагдаад баригдаж, торгохгүй байхыг гуйгаад тамхиныхаа ишийг авах үедээ шалбааг дотроос огт танихгүй нэг өвгөн олж хараад гайхсандаа ид шидийг нь мэдсэн хэмээн өөрийгөө үздэг дэлдэн чихтэй намхан хөх залуу. Тэр хоёр өглөө эртээ ирж, цугласан хүмүүсийн дундуур явж, ер бусын ид шидтэй шалбаагны талаар сонин хачин зүйл дэвэргэн ярьж, ганц нэг дэл сул хүн олж өгөөд тасалбар авалгүй оруулж, орой нь надаас зохих хувиа хүртдэг байлаа.

Зүгээр л зуны шалбааг уснаас, өвөл хөлдөж тошсон мөснөөс хэд хэдэн хүн ашиг олж, амь зуудаг гэж та итгэхгүй учраас ингээд л цааш нь уншихаа болино биз. Бид мэтийн хүмүүс байтугай манай хотын захиргааны нягтлан бодогч, хэлтсийн дарга, хотын захирагч хүртэл ашиг хүртдэг байсан гэвэл та бүр ч итгэхгүй. Итгэхгүй учраас үргэлжлүүлж уншаад юу хийнэ. Сүүлийн үед цалингаас гадуур олсон мөнгөө цуглуулж, машин авч унахыг бодох болж билээ. Аятайхан найз бүсгүйтэй ч болдог юм билүү хэмээн санах болов. Мөнгөтэй болж байгаа хүнд юу эс бодогдох билээ. Хэдий ид шидтэй шалбаагийг хариуцдаг ч өөрийнхөө өвгөн дүрийг олж хараагүй л байлаа. Шалбааг тольдоод буцах хүмүүсээс” за ямар байна” гэж хэрэгт дурлахад олонх нь хачин муухай хараад зөрнө. Нэг бүсгүй бүр ухаан алдаж унаад эмнэлэг түргэн дуудаж сандаргасан гэж байгаа. Зарим хээгүй эрчүүд пар пар инээгээд “янзын хөөрхөн өвгөн олж харлаа” хэмээн тоглоом наадам болгоно. Харваас овтой зальжин байрын өнөөх өндөр туранхай эрээс нэг удаа хэрэг болгож, “чамд ямар дүр харагдсан бэ? гэж асуусан юм.

-Аа, бүү мэд мулзан толгойтой шар өвгөн л өөдөөс цэхэлзээд байсандаг. Улаан буйл гаргаж амаа ангайгаад л инээгээд байсан. Би мөн ч юмуу, биш ч юм уу мэдэхгүй.

-Өтөлсөн ч гэсэн чамтай адилхан байсан биз дээ.

-Адилхан нь адилхаан. Энэ хацар дээрх сорви байж байналээ. Тэгэхээр би л болж таарах нь гээд амьдралдаа бараг анх удаагаа гэмээр уртаар санаа алдаж билээ.

Хүн бүхэн л залуудаа хожим ямархан царай зүстэй, эмгэн өвгөн болох бол гэж боддог шүү дээ. Ихэнх нь төсөөлж чаддаггүй. Зарим нь бүр тэгж бодохыг ч хүсдэггүй байж мэднэ. Хөгширнө гэдэг чинь сайхан зүйл огт биш гэж үзнэ. Гэвч наслах хувь заяатай бол нэг л мэдэхэд хөгшин буурай болох нь дамжиггүй. Нэг өдөр намхан хөх залуу “хүмүүс энэ шалбаагт баярлах хэрэгтэй. Хөгшин болохоо харна гэдэг чинь хөгшин болтлоо насална гэсэн үг шүү дээ. Тиймээс ид шидтэй их буянтай эд. Олон хүн юу ч харагдсангүй, мөнгөө авъя гээд уурлаад байдгийн учрыг чи мэдэх үү?

-Мэдэхгүй гэсэнд толгой сэгсрээд,

-Ээ хөөрхий, тэд чинь урт наслахгүй, удахгүй үхэх хүмүүс байдаг юм шүү дээ. Хар залуугаараа үхэх хүмүүс. Одоо ойлгов уу? гээд дагуулж яваа бүсгүйдээ хандаж” миний хайр ч сайхан толиотой эмгэн харагдана даа” гээд маасайтал инээсэн юмсан. Зарим өдөр хүн багатай үед хий дэмий суухаар очиж өөрийгөө хардаг ч юм билүү хэмээн бодогдох болов. Би ямархан өвгөн болж харагдах... Өндөр монхор хамартай, цал буурал үстэй, ихээхэн хэгжүүн төрхтэй өвгөн үзэгдэх байх гэж төсөөлөн бодох болов. Хөх бар жилийн намар оройхон хүмүүсийн хөл хөдөлгөөн тасарсан хойно өөрийнхөө өвгөн төрхийг олж харахаар шийдээд цэцгийн мандалд дөхөж очоод шалбааг руу тонгойн харав. Тэнд юу ч үзэгдсэнгүй. Шалбаагны зайрмагтсан мөсөн толио л мэлтийж байлаа. Гэнэт хамар загатнаж, тэсэлгүй найтаав. Тэрхэн зуур толгой дүүрээд, дөрвөн мөч сулраад явахыг мэдрэв. Өмнө нь сонины булангаас хүн найтаахдаа хэдэн хором зүрх нь зогсож, үхдэг тухай олж уншсан санагдана. Би найтаав уу, эсвэл үхэх нь энэ үү? Ухаан бодол таслан жирэлзлээ.

Харин маргааш өглөө нь цэцгийн мандал тас тэврээд талийж орхисон намайг хүмүүс олж, цэл залуу хорин хэдэн насандаа гэнэт яагаад үхсэнийг минь ойлгохгүй баахан өрөвдөж шогширолдсон биз. Тэр бүгдийг нэгэнт мэдэх, мэдрэхээ байсан би уртаас урт хонгилын эхэнд зогсож байтал хаанаас ч юм бэ, цуурайтах хахир хоолой “Шалбаагийнх уу?” гэж асуухад өөрөө ч мэдэлгүй ”тиймээ” гэсэнд далдын хүч буцаагаад шидчихсэн юм. Тэгээд шанаган хорхой л болж шалбаагандаа төрөв.

Ид шидтэй шалбаагнаас болоод энэ бүхэн болж өнгөрсөнд итгээгүй ч уншиж дуусгасан танд баярлалаа. Танд л гэж хэлэхэд ид шид гэж хаана ч байдаггүй зүйл. Манай хотынхон одоо ч ид шидгүй хэвийн сайхан л амьдарцгааж байна.

Шалбааг харин ид шидтэй байлаа ч шалбааг л байдаг гэдгийг эцсийн эцэст хэн мэдлээ.

2020 он