Дипломат харилцаа тогтоох нь улс гүрнүүд бие биеэ de jure бүрэн төгс хүлээн зөвшөөрөхийн үндсэн хэлбэр гэж олон улсын эрхзүйд үздэг агаад харин элчин төлөөлөгчдөө харилцан солилцох нь түүний олон улсын эрхзүйн баталгаа болж байдаг.

Монгол Ардын Засгийн газар (АЗГ) Зөвлөлт Орос Улстай (ЗОУ) 1921 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд Москва хотноо байгуулсан Найрамдлын Гэрээ бичгийн Тавдугаар зүйлд: «Монголын Ардын Засгийн газар ЗСБНХОУ-ын Засгийн газартай тохиролцсоны үндсэн дээр ЗСБНХОУ-ын нийслэлд Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгч, түүнчлэн Оросын хил орчмын тойргуудад консул суулгаж болно» гэсний дагуу өөрийн улсын Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгчийг Москва хотноо томилон суулгах талаар ихээхэн анхаарал тавьж, анхлан 1922 оны хоёрдугаар сарын 10-ны өдрийн хуралдаанаар хэлэлцээд Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд Догсомын Бодоог Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгчөөр томилох шийдвэр гаргажээ. Тухайн үед ЗОУ-д хэлэлцээ хийхээр Москвад очоод байсан Монголын төлөөлөгчид болон Монгол дахь ЗОУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссарын газрын бүрэн эрхт төлөөлөгч Б.З.Шумяцкий нараас ийм хүсэлт Засгийн газарт ирүүлсэн байжээ. Гэвч Д.Бодоо бээр бие өвчтэй хэмээн чөлөө гуйсан учир Засгийн газрын мөн оны гуравдугаар сарын 3-ны өдрийн хуралдаанаар энэ тухай хэлэлцээд оронд нь Цэргийн яамны дэд сайд Ардын Хатанбаатар дархан ван Сандагдоржийн Магсаржавыг тохоон томилж, гуравдугаар сарын 17-ны өдрийн хуралдаанаар ЭСЯ-ны орон тоог найман хүний бүрэлдэхүүнтэй баталжээ. Х.Магсаржав аанай л бие өвчтэй гэж чөлөө гуйжээ.

Эцэст нь 1922 оны гуравдугаар сарын 29-ны өдрийн хуралдаанаар Хэмжээт эрхт Богд хаанаар зөвшөөрүүлсэн Засгийн газрын 7 дугаар хурлын 5 дугаар зүйлийг хэлэлцэж мэйрэн Жамсрангийн Давааг ЗОУ-д суух Бүрэн эрх барих Элчин сайдаар томилж, дүрмийн ёсоор “Улсад туслагч түшээ гүн”-гийн хэргэм хүртээжээ. Өмнө нь 1921 оны гуравдугаар сарын 17-нд Ардын Түр Засгийн газар (АТЗГ) Сэцэн хан аймгийн Эрдэнэ вангийн хошууны мэйрэн Ж.Давааг ГЯЯ-нд туслах түшмэлээр томилсон байх бөгөөд тэрбээр 1921 оны 11 дүгээр сарын 5-нд Москвад гарын үсэг зурсан Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын барилдлага байгуулах гэрээ хэлэлцээнд нарийн бичгийн даргаар оролцож байжээ. Сангийн яамны дэд сайд Навааннээрэнгийн Жадамбааг ЭСЯ-ны зөвлөх түшмэлээр, Ганжуурын (Цанжидын) Гүрсэдийг I нарийн бичгийн даргаар, Цэдэн-Ишийн Дашсампилоныг орчуулагч түшмэлээр томилоод шалтгаан зааж, чөлөө мэдүүлж хэрхэвч үл болно гэсэн тушаал гаргажээ.

Чингэж түшээ гүн Ж.Даваа ЗОУ-д суух анхны Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгч болсон бөгөөд түүний Итгэмжлэх жуух бичигт ГЯЯ-ны сайд хичээнгүй гүн Б. Цэрэндорж (Д. Бодоо 1922 оны нэгдүгээр сарын 7-нд өөрийн хүсэлтээр Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайдаас чөлөөлөгдсөн учир Ерөнхий сайдаар Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, ГЯЯ-ны сайдаар Б.Цэрэндорж нар томилогджээ Д.У) дөрөвдүгээр сарын 24-ний өдөр гарын үсэг зурж ЗОУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар Г.В.Чичеринд илгээсэн байна.

Ардын эрхт Монгол Улсын элчин, түшээ гүн Ж.Даваа 1922 оны зургадугаар сарын 2-нд Бүх Оросын Төвийн Гүйцэтгэх Хорооны дарга М.И.Калининд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьж, дараа нь М.И.Калинин, хорооны бусад гишүүд, нарийн бичгийн дарга зэрэг өндөр албаны хүмүүс хүлээн авч уулзжээ. Уулзалтад Элчин яамны зөвлөх Н.Жадамба, I нарийн бичгийн дарга Г.Гүрсэд, Бүх цэргийн дэд жанжин Х.Чойбалсан, орчуулагч Ц. Дашсампилон нар оролцжээ.

Ийнхүү Бүрэн эрхт Монгол Улсын хилийн чанад дахь анхны Дипломат төлөөлөгчийн газрын түүх бичигдэж эхэлсэн ажгуу.

1913 оны өвөл Олон Өргөгдсөн Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэнгийн Хаант Орос улсад хийсэн анхны төрийн айлчлалын үеэр Санк-Петербург хотноо Гадаад хэргийн дэд хичээнгүй сайд гүн Б.Цэрэндоржийг Богд хаант Монгол Улсын Бүрэн эрх барих элчин сайдад, Жавсрангийн Цэвээнийг орчуулагч түшмэлээр суулгах асуудал хөндөгдөж байсан түүхтэй.

Бүрэн эрхт элчин Ж. Даваа элчин төлөөлөгч нараа харилцан суулгаж буй нь тус хоёр орны хоорондын найрамдал, хамтын ажиллагаа бүх талаар гүнзгийрэн хөгжиж, бэхжиж зузаарахын нэг алхам мөн болохыг дурдаж... дайны хөлд нэрвэгдсэн зөвлөлтийн ард түмэнд тус нэмэр болгохоор Монгол Улс 1000 толгой үхэр сүрэг бэлэглэх болсныг элчин Ж.Даваа М.И. Калининд энэ үеэр мэдэгдээд Найрамдлын Хэлэлцээрийн үндсэн дээр монгол, зөвлөлтийн ард түмний хооронд эдийн засгийн болон бусад харилцаа хөгжиж бэхжинэ гэдэгт бүрэн итгэж байгаагаа илэрхийлжээ.

Бүрэн эрх барих Элчин Ж. Даваа 1922 оны зургадугаар 23-нд ГХА-ын комиссар Г.В. Чичеринд илгээсэн бичигтээ: « ... одоо Зөвлөлийн Засагт Орос Улсаас Монгол Улсад суух Бүрэн эрх барих элчин сайдаа даруйхан томилон илгээж ... нэг. ЗОУ-ын жинхэнэ элчин сайд Нийслэл Хүрээнээ одоод, гадаадын олон улстай ба ялангуяа дарлагдан зовсон бага улстай харилцан найрамдаж бүхий ёсоор Монгол Улстай хэдэн зүйлийн чухал гэрээ байгуулбал Хятад, Япон, Америк улсын харгис үзэлтэн мэдэж, ЗОУ-ыг урьдах Хаант Засгийн үед явуулж байсан хэргийг орхихгүй хэмээн худал хэлэлцдэг нь Дорнод дахь Ази тивийн олон ардын нүдний өмнө илэрч, харин тэгж худал хэлдэг үг нь итгэгддэхгүй болно.

Хоёр. Москва хотноо Гэрээ тогтооход Дорно зүгийн ард түмэнд эс мэдэгдэж, дээр дурдсан Орос, Монголын хоорондох тустай хэргүүд үл илэрнэ.

Гурав. Нийслэл Хүрээнээ гэрээ хэлэлцэхээр тогтвол Монгол Улсын бүх ард ... сонирхон, гадаад улстай гэрээ тогтоох явдлыг мэдэгдвэл Монгол Улсад их тустай хэрэг болно...» гэж дурджээ.

ЗОУ-ын ГХА-ын комиссар Г.В. Чичерин хариу мэдэгдсэн бичигтээ: «...Орос, Монголын хооронд худалдаа арилжаа, банк, цахилгаан мэдээ, шуудан бичиг зэрэг гэрээнүүдийг ЗОУ-ын Засгийн газраас Хүрээнээ хэлэлцэхийг зөвшөөрөв» гэжээ.

Тийнхүү 1922 оны тавдугаар сард ЗОУ-ын ГХАК Монгол Улсад суух Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгчөөр Коминтерний Гүйцэтгэх хорооны тусгай төлөөлөгч Николай Маркович Любарскийг томилсон учир тэрбээр мөн оны долдугаар сарын 7-нд Нийслэл Хүрээнд хүрэлцэн ирж өмнөхөн нь буюу гуравдугаар сарын 3-нд АЗГ-ын долдугаар хурлаар Ерөнхий сайдын тушаалд шинээр томилогдоод удаагүй байсан Жалханз хутугт С.Дамдинбазар бээрт Итгэмжлэх жуух бичгээ гардуулж ажилдаа оржээ.

1921 оны арвангэгдүгээр сарын 1-ний “Тангарагийн гэрээ”-гээр Монгол Улсын «төрийн тэргүүн» VIII Богд Жавзундамба хутугтын улс төрийн эрхийг хэмжээлж, гэгээнтэн тэрбээр зөвхөн шашин номын үйл эрхлэх болсон юм. Урьд нь Хаант Оросын Ерөнхий консул, тусгай үүрэгт элчин сайд нар шашин, төрийг хослон баригч VIII Богд Жавзундамба хутугтад Итгэмжлэх бичгээ барьдаг байсан хийгээд ёслолын дэг жаягийн тухай И.Я.Коростовец өөрийн өдрийн тэмдэглэлдээ онцлон бичсэн байдаг.

Энэ үед ЗОУ болон Хэмжээт цаазат Ардын эрхт Монгол Улс хоёр олон улсын эрхзүйгээр олон улсын хэмжээнд бүрэн хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй байсан тул элчин сайд нараа посол буюу Элчин сайд гэж нэрлэддэггүй харин Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгч буюу Полномочный представитель, товчоор Полпред, Элчин Төлөөлөгчийн газрыг Полномочный Представительство, зарим барим бичгүүдэд Миссия гэж нэрлэж, бичиж байжээ.

Удалгүй 1923 оны зургадугаар сард нийслэл Хүрээнд “ЗХУ ба Хэмжээт цаазат Ардын эрхт Монгол Улсын хоорондын Худалдааны Хэлэлцээр” байгуулагдаж, 18 зүйлт анхны энэхүү худалдааны хэлэлцээрээр хоёр орны худалдааг өсгөх, гадаадын капиталыг шахан гаргах, Монголын Харилцан Туслалцах Хоршоог бэхжүүлэхэд бүх талын туслалцаа үзүүлэх зэрэг олон чухал асуудал хууль зүйн хувьд тодорхой болж, Монголын Засгийн газраас өөрийн үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг гаргах ажлыг хангахад нь зориулж нэг сая рублийн мөнгөн зээл олгох тухай (үндэсний мөнгөн тэмдэгттэй байх нь тухайн улс тусгаар мөнийг мөнхүү илтгэнэ Д.У) Протоколд ЗХУ-ын элчин төлөөлөгч Н.М. Любарский, ГЯЯ-ны сайд Б.Цэрэндорж нар гарын үсэг зурсан байна.

Элчин, түшээ гүн Ж. Даваад хоёр дахь удаагаа Итгэмжлэх жуух барих хувь тохиожээ. 1922 оны арванхоёрдугаар сарын 30-нд Орос, Украин, Белорус, Өвөр Кавказын Бүгд Найрамдах улсууд нэгдэж ЗСБНХУ байгуулагдсны дараа 1924 оны нэгдүгээр сарын 11-нд ЗСБНХУ-ын Төвийн Гүйцэтгэх Хорооны Тэргүүлэгчдийн дарга М.И. Калининд Итгэмжлэх жуух бичгээ барьснаар Элчин сайд түшээ гүн Ж.Даваа мөн л ЗСБНХУ-д Монгол Улсаас суусан анхны элчин сайд болсон ажээ. Тэрбээр 1924 оны аравдугаар сард өөрийн хүсэлтээр үүрэгт ажлаасаа чөлөөлөгдөж, ГЯЯ-нд бичиг хэргийн эрхлэгчээр ажиллаж 1926 оны наймдугаар сард Улаанбаатар хотноо Монгол-Тагна-Тывагийн хооронд Найрамдлын гэрээ бичиг байгуулах хэлэлцээ, 1935-36 оны Монгол-Манж-Го-гийн хилийн хэлэлцээнд оролцож байжээ.

Ж.Даваагийн халааг МАН-ын дарга япон буюу Баатуд овогт Ажваан Данзан 1924-1925 онд, түүхч, манжч, Бүх цэргийн бэлтгэлийн хорооны дарга гүн Бүрдийн Буянчуулган 1925-1926 онд, тэрбээр 1927-1929 онд ГЯЯ-ны орлогч сайдаар үргэлжлэн ажилласан. Дараа нь элчин сайдаар 1921-1922 онд МХЗЭ-ийн анхны дарга, 1923 оноос ГЯЯ-ны хэлтсийн дарга, ЗХУ дахь Монгол Улсын ЭСЯ-ны хэлмэрч, I, II нарийн бичгийн дарга, элчингийн үүрэг гүйцэтгэгч, (Москвагийн Хууль Цаазны дээд сургууль дүүргэсэн) Цээжид овогт Ганжуурын (Цанжидын) Гүрсэд 1927-28 онд томилогдон үргэлжлүүлжээ. Г.Гүрсэд 1929-30 онд ГЯЯ-ны сайдын албыг хашиж байсан билээ. 1929 оноос Москвад элчингээр Дуламжавын Гомбожав богино хугацаагаар томилогдон ажиллажээ.

1923 оны наймдугаар сарын 1-нд шинээр томилогдсон ЗСБНХУ-ын анхны элчин сайд Алексей Николаевич Васильев 12 дугаар сарын 30-нд Ардын эрхт Монгол Улсын нийслэл Хүрээнд хүрэлцэн ирж, 1924 оны нэгдүгээр сарын 3-нд Ерөнхий сайд Б. Цэрэндоржид Итгэмжлэх жуух бичгээ барьжээ. Элчин сайдыг хүлээн авахад МАН-ын ТХ-ны зарим тэргүүлэгч гишүүд оролцож, хоёр орны ард түмний найрамдлыг нандинаар бэхжүүлэхийн бэлэг тэмдэг болгож, түүнд улаан хадаг хүндэтгэн барьж, цаашдын ажил үйлсэд нь амжилт хүсэн ерөөсөн байна. Элчин сайд А.Н.Васильевийг ажил хэргээ эхлүүлсэнтэй нь холбогдуулан хоёр орны ард түмний найрамдлын энэрэнгүй үзэл, сайн санааны илэрхийлэл болгож, АЗГ нэгдүгээр сарын 1-нд хууль ёс зөрчин хоригдож байсан зөвлөлтийн харъяат иргэдэд өршөөл үзүүлж суллан гаргажээ. Энэ арга хэмжээ дипломатын практикт шинэлэг зүйл болсон гэж үзэж болохоор байдаг. А.Васильевтай хамт консулаар Зөвлөлтийн гадаад тагнуулын албаны ажилтан И.А.Чичаев томилогдон ирж ажиллажээ. Тэрбээр нийслэл Хүрээнд ажиллаж байх цаг дор МАХН-ын III их хурлын төлөөлөгч, жанжин С.Данзан, Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж, элчин төлөөлөгч А.Н.Васильев нарын нэн ховор гэрэл зургуудыг авсан байдаг. А.Васильевын орыг 1925-27 онд Петр Николаевич Никифоров, 1927-1933 онд Андрей Яковлевич Охтин нар үргэлжлүүлсэн юм. Хоёр орны хооронд ийнхүү элчин төлөөлөгчийн хэмжээнд харилцаа тогтнон хөгжсөн нь Монгол Улс тусгаар бүрэн эрхт улс мөнийг дахин нотолсон хэрэг байв.

1921 оны арваннэгдүгээр сарын 5-нд байгуулсан Найрамдлын барилдлага байгуулах Гэрээ бичгийн Дөрөвдүгээр зүйлд «... ЗСБНХОУ-ын Засгийн газар Монголын Ардын Засгийн газартай тохиролцсоны үндсэн дээр Монгол Улсын нийслэлд Бүрэн эрх барих Элчин төлөөлөгч, түүнчлэн Ховд, Улиастай, Алтанбулаг зэрэг хотуудад консул суулгаж болно» гэж заасны дагуу Зөвлөлтийн ГХАК 1922 оны долдугаар сард анхны консулын газраа Ховдод нээж, Ховдын хязгаарын өөртөө засах АЗГ-ын ГЯЯ-ны дэд сайдаар ажиллаж байсан Сирен Шойжелов Нацовыг (Тува үндэстэн) томилжээ. Мөн 1924 оны хавар Алтанбулаг хотноо консулын газрыг анх удаа нээж, Алексей Григорьевич Старковыг томилсон бөгөөд тэрбээр урьд нь Бошгийг халах залуучуудын эвлэлийн дэргэд КИМ (олон улсын Залуучуудын Коммунист Интернациональ)-ийн төлөөлөгчөөр ажиллаж байжээ. Үргэлжлүүлэн 1926-1932 онд Алтанбулагт консулаар Наум Семёнович Сорокин томилогдон ажиллаж байв. АЗГ 1927 онд Консулын Дүрмийг баталсны дараа 1929 оны хоёрдугаар сарын 15-нд ЗХУ-ын Троицкосавскт (Хиагт) БНМАУ-ын консулыг суулгах шийдвэр гарч, консулын газрын бүрэлдэхүүн, төсвийг баталж байжээ.

1924 оны Анхдугаар УИХ-д ГЯЯ-ны сайд А.Амарын оруулсан илтгэлд тэмдэглэснээр 1925 оны аравдугаар сарын 29-нээс Баянтүмэн Хан уулын хошуу, өнөөгийн Чойбалсан хотод ЗСБНХУ-ын дэд консул сууж эхэлсэн байна.

ЗСБНХУ задарч түүний буурин дээр 1991 оны 12 дугаар сарын 25-нд ОХУ гэсэн олон улсын эрхзүйн цоо шинэ субьект буй болж, ЗХУ-ын бүх бүрэн эрх, үүргийг олон улсын эрхзүйн өвлөлийн дагуу хүлээн авсан юм. Олон улс орон ОХУ-тай дипломат харилцаа тогтоосон он тооллыг шинээр эхлүүлсэн бол 1993 оны нэгдүгээр сард Москва хотноо гарын үсэг зурсан “Монгол Улс, ОХУ-ын Найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны Гэрээ”-г байгуулах дипломат яриа хэлэлцээний үеэр хоёр орны дипломат харилцаа тогтоосон он тооллын уламжлалыг хэвээр үргэлжлүүлэхээр тохиролцсоноор тийнхүү 100 жилийн ойг тэмдэглэж буй учир энэ бөлгөө.

Д.Уламбаяр

ХИС-ийн др.проф.