УИХ-д өргөн барисан хуулийн төслүүдэд жендрийн асуудал, холимог тогтолцооны харьцаа зэрэг ямар ямар нэмэлт, өөрчлөлтүүдийг оруулж байгаа талаар намын бүлгүүд өнгөрсөн долоо хоногт олон нийтэд товч мэдээлэл өгсөн. Өнөөдрөөс тухайн хуулийн төслүүдийг УИХ-аар хэлэлцэж эхэлж байна. Энэ хүрээнд онцлон хөндөгдөж байгаа бас нэг чухал сэдэв бол Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт юм.

Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ сонгуулийн хуулийн өөрчлөлтийн талаар “Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт хийж, сонгуулийн холимог тогтолцоонд шилжин, тойргийн эрх ашиг, нутгийн томилгоо, хатуу гишүүнчлэл, мөнгөний сүлжээний чөтгөрийн тойргоос гарч, тогтвортой хөгжлийн, олон намын дуу хоолой бүхий иргэдийн төлөөлөх эрхийг хангах парламентын чадавхийг бэхжүүлэх, нийгмийн сегмент бүрийн дуу хоолойг дэмжсэн тогтолцооны шинэчлэл хийхэд эрх баригч нам бэлэн байна. Гагцхүү улс төрийн намуудын удирдлагууд, иргэний нийгмийн байгууллагууд, олон нийт ойлгон дэмжиж, намын жагсаалтын ард авлигачид, нэр хүндгүй улс төрчид халхавчлан орж ирэх боломжийг таслан зогсоох эрхзүйн орчныг Та бид сонгодог парламент бүхий бусад улс орнуудын сайн жишигт тулгуурлан хамтдаа бүрдүүлэх учиртай. Нэг нам давамгайлсан үед сонгуулийн тогтолцоог өөрчлөх шаардлагагүй гэж үзвэл Улс төрийн намын тухай хуулийн хүрээнд энэ асуудлыг авч үзэхэд бидний зүгээс татгалзах зүйлгүй” гэж өмнө нь хэлж байсан юм. Тэгвэл одоо тухайн хуулийн төслүүдийн талаар хэн юу гэж хэлснийг товч тоймлон хүргэе.

УИХ-ын гишүүн Н.Энхболд:

-Холимог тогтолцоогоор явахад хамгийн түрүүнд тойргууд дээр асуудлууд гарч ирдэг юм. Жишээлбэл, хуучин тойргууд дээрх гишүүдийн тоо цөөрөхөөр тухайн тойрог, бүс нутгийн асуудал хоцрогдоно гэдгээс эхлээд асуудлууд үүснэ. Тэгэхээр логикоор бодоод үзэхээр хэлэлцүүлгийн явцад гишүүдийн тоог нэмэх шаардлагатай байна гэдэг нь илүү яригдаж магадгүй. Хэрэв ийм нөхцөл байдалд хүрвэл Үндсэн хуулдь 76 гэдэг тоо байгаа юм чинь сонгуулийн хууль явбал цаашдаа тооны асуудал хөндөгдөж магадгүй.

УИХ-ын гишүүн Т.Доржханд:

-Миний хувьд нэгдүгээрт гишүүдийн тоог нэмэх хэрэгтэй тодруулбал судлаачдын үзэж буйгаар 150 гэсэн тоо гарч ирж байгаа. Энэ нь куб язгуурын аргаар нэг хүнд 30 мянган хүн ноогдоно л гэсэн үг. Тоо өслөө гээд зардал өсөх зүйл байхгүй. Харин нөлөөнд орох нь багасна гэж харж байгаа. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн асуудал хөндөгдсөн тохиолдолд хамгийн багадаа 45 хоногийн хугацаанд хэлэлцэх учиртай. Тэгэхээр ҮХНӨ хийгдэж байж Сонгуулийн тухай хууль болон Улс төрийн намын тухай хууль хийгдээд явах нь зүйтэй гэсэн хуульчдын байр суурь байдаг. Тэгэхээр процессын хувьд ҮХНӨ-ийг тухайлбал дөрөвдүгээр сард багтаагаад эхлүүлбэл зургадугаар сарын 01-н гэхэд батлагдах хангалттай хугацаа байгаа. АН-ын бүлгээс барисан 48:28 харьцаа бол үр дүнгүй. Пропорциональ харьцааныхаа хувь хэмжээг багасгана гэсэн хандлага гарч ирэх юм бол органик хуулиараа тогтолцооны өөрчлөлт хийгдэх боломжгүй. Тэгсэн тохиолдолд Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулж байж энэ асуудлыг ярина гэсэн үг.

УИХ-ын гишүүн С.Одонтуяа:

-Хүн амын тоондоо харьцуулсан ч гишүүдийн тоог нэмэх нь зүйтэй гэж бид үзэж байгаа. Зардал мөнгө бол одоогийн байгаа 76-гийн хэмжээнд барих бүрэн боломжтой. Хуулиараа бол Сонгуулийн хууль зургадугаар сарын 20-ны дотор бид нар батлах ёстой. Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийг сонгуулиас зургаан сарын өмнө гэхээр 2023 оны арванхоёрдугаар сарын 30-наас өмнө батлах боломжтой. Тэгэхээр аль алинд нь цаг хугацаа байгаа.

УИХ-ын гишүүн Ц.Мөнхцэцэг:

-Парламентын гишүүдийн тоог нэмэх асуудал өмнөх жилүүдэд эрдэмтэн судлаачид, Үндсэн хуулийн эрх зүйчдийн санал дүгнэлтэд удаа дараа гарсаар ирсэн. Улмаар 2019 онд Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийг хэлэлцэх үеэр хөндөгдөж байсан. Эрдэмтдийн болон мэргэжлийн экспертүүдийн байр суурь бол Монгол Улсын парламентын төлөөлөх чадварыг сайжруулах үүднээс гишүүдийн тоог нэмэх нь зүйтэй гэж үздэг. Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлт явагдсанаас хойш гурван жилийн дараа дахин улс төрийн намууд, иргэд, олон нийт, эрдэмтэн судлаачдаас нэмэлт, өөрчлөлт хийе гэсэн зайлшгүй үндэслэл нотолгоо бүхий санал дэвшүүлсэн. Мөн Үндсэн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтөөр тусгайлан байгуулагдах ажлын хэсэг энэ тал дээр санал нэгдэж, тодорхой хууль санаачлагчийн зүгээс төсөл өргөн баривал нэмэлт, өөрчлөлтийг оруулж болохоор байгаа. Гэхдээ нийгмийн өргөн хүрээтэй зөвшилцөл хийх шаардлагатай гэж үзэж байгаа.

УИХ-ын гишүүн Ж.Сүхбаатар:

-Парламент дахь төлөөлөл цөөн байх тусмаа эрх мэдэл төвлөрөөд дарга шинжтэй болдог. Өнөөдөр Монголд шинэ дүрэм хэрэгтэй байгаа юм. Тэр шинэ дүрэм нь юу юм бэ гэхээр илүү улс төрийн орчинд хуучинсаг, явцуу бүлэглэлүүд зонхилдог, байр сууриа хадгалдаг, том бизнесийн төлөөлөл ордог, эсвэл улс төрийн намд байгаа тодорхой бүлгүүд л өөрийн байр сууриа бэхжүүлдэг байдлыг задлах үндсэн арга нь ард түмний төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнийг өргөтгөх асуудал юм. Парламентын бүрэлдэхүүнийг өргөтгөнө гэдэг нь ард түмний төлөөлөгч гэж ойлговол сая зөв болно.

АН-ын дарга Л.Гантөмөр:

-Үндсэн хуулийн өөрчлөлт ярих гэж байгаа бол хэдхэн зүйлийг л шууд шийдэх хэрэгтэй. Нэгдүгээрт, улс төрийн намын гишүүдийн тоо 10 мянган байх уу, хоёрдугаарт, хувийн хэвшил буюу хувийн өмчийг бид Үндсэн хуулиараа хамгаалж чадах уу, үгүй юу гэдгээ эхлээд яръя. Гуравдугаарт, сонгуулийн тогтолцоо, парламент ямар байх вэ гэдгээ хэлэлцэж, шийдэх ёстой. Ямар байж гэмээ нь чадалтай парламент болох вэ. Үнэхээр иргэдийн төлөөлөл орж ажиллаж чадах уу гэдэг зүйлийг ярья. Нуулгүй хэлэхэд бидэнд иргэдтэйгээ, намын гишүүдтэйгээ энэ асуудлаар ярилцах хугацаа хэрэгтэй байна. Яг өнөөдрийн байдлаар бүх асуудал тодорхой байна, за гар бариад хэдүүлээ шийдчихье гэхээр үнэхээр эрт байна. Хүмүүст мэдээлэл алга байна. Бидний хувьд нэг л зүйлийг тодорхой хэлж чадна. Ардчилсан нам парламентын засаглалаас хэзээ ч ухрахгүй шүү.

"Бодлогод залуусын хяналт" ТББ-ын тэргүүн Т.Амарзаяа:

-Сонгуулийн тогтолцоог холимог болгосон тохиолдолд парламентын гишүүдийн тоог нэмэх нь үр дүнтэй байж магадгүй. Гэхдээ миний харж буйгаар сонгуулийн тогтолцоо, парламентын гишүүдийн тоо хоёр хоорондоо шууд хамааралтай. УИХ-д гишүүдийг сонгох тогтолцоо, арга замыг нь өөрчлөөгүй байж тоог нь нэмээд ямар ч үр дүнгүй. Цаашлаад УИХ-ын гишүүдийн тоог зайлшгүй нэмэх ёстой гэсэн үндэслэлээ судалгаа, тооцоотойгоор тайлбарлан таниулж, иргэдийн дэмжлэгийг авсны дараа хийх ёстой ажил гэж харж байна. Парламентад төлөөллийг хэрхэн хангахыг тооцдог аргачлалууд байдаг юм билээ. Тэдгээрээс харвал монголын иргэд, сонгуулийн насныхан болон УИХ-ын гишүүдийн тоо төлөөллийг хангахуйц хэмжээнд дүйцэхгүй байгаа судлаачид хэлдэг. Магадгүй Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахаар болбол зөвхөн УИХ-ын гишүүдийн тоог нэмье, сонгуулийн тогтолцоог өөрчилье гэсэн тодорхой зүйл ярина гэдгээ хатуу тогтох ёстой. Ингэхгүй бол Үндсэн хуулийг өөрчлөх үйл явц хаашаа ч эргэж мэднэ. Бүр үндсээр нь өөрчлөөд, Ерөнхийлөгчийг хаанаас сонгох вэ гэх мэтээр олон тийшээ үсчээд эхэлбэл зогсоож чадахгүй байх эрсдэлтэй.

УИХ-ын ээлжит сонгууль явуулахын өмнөх нэг жилийн дотор УИХ Сонгуулийн тухай хууль батлах, түүнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулахыг хориглоно гэж 2019 онд Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахдаа тусгасан. Энэ дагуу одоогийн УИХ 2023 оны 6-р сарын 30-нд багтаан Сонгуулийн тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах бүрэн эрхтэй байгаа юм.

Өнөөдөр нийслэлээс сонгогдсон УИХ-ын гишүүн дунджаар 99 мянга 377 сонгогчийг, харин орон нутгаас сонгогдсон гишүүн 55 мянга 315 сонгогчийг төлөөлж байна. Товчхондоо 76 тойргийн 24 нь нийслэлийнх бөгөөд нийслэлд Монгол Улсын хүн амын 50 гаруй хувь нь амьдарч байна. Хүн амын, тэр дундаа сонгогчдын төлөөллийг хангах тал дээр учир дутагдалтай, төлөөллийн ийм зөрүүтэй байдалд хүргэсэн шалтгаан бол сонгуулийн мажоратор систем гэдгийг тэд хэлж байлаа. Хэрэв гишүүдийн тоог нэмэгдүүлэх асуудал гарч ирвэл үүнийг ҮХНӨ-өөр шийдвэрлэх ёстой. Гэхдээ гишүүдийн тоог нэмэх зорилгоор Үндсэн хуульд гар хүрэх зайлшгүй шаардлага бий юу гэдэг асуудал олон нийтийн дунд маргаан дагуулаад байна. Учир нь гишүүдийн тоог нэмэх нь олон нийтийн итгэлийг алдсан "гишүүн" гэдэг хүний тоог л нэмэхээс хэтрэхгүй гэх шүүмжлэл, хардлага иргэдийн дунд багагүй байгаатай холбоотой юм.

BOLOD.MN

Өнөөдөр хэлэлцэж эхэлж буй Сонгуулийн хуулийн нэмэлт, өөрчлөлтийн талаар хэн юу хэлэв?
Tweet
Bolod.mn