Үзэл санааны эсрэг тэсрэг, үл эвлэрэх, гүн гүнзгий зөрчлөөс болж дэгдсэн дайн самуун хэдэн зуун жилээр үргэлжилж байсан нь түүхийн үнэн юм. Жишээ нь бурхан ба чөтгөрийн тухай үзэл санаа, тэмцэл үлгэр, домог болон мөнхөд л яригдсаар иржээ. Энэчлэн нэг нь нөгөөгөө харилцан бүрэн үгүйсгэдэг шашнууд, тэдгээрийн элдэв урсгалууд өнөөдөр ч хоорондоо дайтаж цус урсгасаар байна. Мөн эрхэм дээд төрөлтөн, тэнгэр бурхдаас тэтгэгддэг гэгддэг угсаатан, үндэстэн ба доорд төрөлтөн гэгдсэн ард түмнүүдийн хоорондох хиймэл, зохиомол зөрчил, ийм үзэл онолоор дэмжигддэг дайн ч гэсэн дуусаж, эцсийн цэг тавигдах төлөвгүй байна.

Цагаан арьстангуудын, еврейчүүдийн, арийчуудын, жинхэнэ европчуудын гэгддэг дээрэнгүй үзэл санаа, харгис онол гэхэд л олон олон дайн, яргаллын шалтгаан болж түүхэнд үлджээ. Өнөөдөр, бүр XXI зуунд, ийм шинжтэй, тийм шалтгаантай дайн жилийн дотор л хагас сая шахам хүний амь насыг хөнөөж, олон арван хот, олон арван барилга, байгууламжийг нурааж, хөрс шороо, ус, хүн амыг цацраг туяагаар үүсвэрлэгдсэн хордлого, өвчлөлд автуулаад байна (Ирак, Серби, Украин, Сири, Ливи).

Нацист, фашист үзэл санаа нь милитаризм руу хөтөлдөг, геноцидыг төрүүлдэг, зөвтгөдөг. Энэ бол түүхээр нотлогдсон үнэн.

Дэлхийн II дайн бол дуусаагүй дууссан дайн юм. Дуусгалгүй авч үлдээд улам их хүч, далайцаар дахин дэгдээхийг хүсэгчид мөнхүү дайны үзэл санаа, уг үзэл санааг тээгчдийг ивээлдээ авч үлдээжээ. II дайнаас үлдсэн бурангуй бүхнийг (үзэл санаа, хонзогнол, хонзогногчид) ил далд өөгшүүлж, өргөтгөж, тэтгэж, дэврээсээр байгаад яг л 1938-1939 оны үеийн Германых шиг нөхцөл, байдлыг Украин тэргүүтэй олон оронд буй болгож чаджээ.

Энэ үзэл санааг зөвтгөдөг, ашигладаг, хүмүүн бусын сэтгэлтнүүдийг илчилж, дэлхий нийтээр жигших, тэдний арга, явуулганд аль ч тивийн, аль ч улс орон, ард түмнийг автуулахгүй байхын чухлыг онцлон анхаарах хэрэгтэй байна. Эс тэгвээс дэлхийн дараа дараагийн их дайн дэгдсээр, хүн төрөлхтөн цус, нулимсанд живсээр л байх болно. Жишээ, баримт, нотолгоо ХХ, ХХI зууныг дамнаад буй болчихлоо шүү дээ. Энэний үнэнд хэн ч эргэлзэхээргүй үзэгдэл, үйл явц ч өрнөсөөр байна.

Украин дахь нацизм, фашизм, геноцид Германаас, Гитлерээс, дэлхийн II дайнаас эхлэл, улбаатай. Энэ бол дуусаагүй дууссан дайныг шинэ нөхцөлд, шинэ их хүчээр дахин дэгдээж далд эзэд, тэдгээрийн холбоотнууд, гардан гүйцэтгэгчид нь өөр өөрсдийн ашиг, сонирхлыг хангах гэсэн байж боломгүй бурангуй, бусармаг үйл ажиллагаа юм.

Америк тивийн уугуул иргэдийг алж хядсаар газар нутагтай болж, хөөрхий нигерүүдийг боолчилсоор хөрөнгөжиж, баяжаад, улмаар буруу сэхэж бардам, дээрэнгүй болсон америкчууд дэлхийн II дайныг ашиглан олон арван орны сан хөмрөг, алтыг дээрэмдэж шахуу авчээ. Тэгээд л америкчууд дайн, мөргөлдөөн, хямралд дурладаг, өдөөдөг, өргөжүүлдэг, хэтэвчээ дайны олзоор дүүргэдэг, хүмүүсийн цус, нулимсыг тоодоггүй, ойшоодоггүй ёс суртахуунтай болцгоожээ. Америкчуудын “энэ өвчин” ХХ, ХХI зуунд дахин давтан сэдэрсээр байна.

Олз олох, өрсөлдөгчдөө сулруулах, дэлхийд ноёрхох гэсэн бусармаг, бурангуй санаархлаа америкчууд “ардчиллыг хамгаалж байгаа” гэх хуурамч үг, лоозонгоор цайруулах оролдлого хийдэг болжээ. Энэ үгэнд нь одоо хэн ч итгэхээ больжээ.

Европ дахин техник, технологийн хувьд хөгжсөөр байгаа боловч ёс суртахууны хувьд доройтсоор байна. Энэ доройтол нь Европыг хаашаа аваачих, юунд хүргэх, европчуудыг хэн болгож хувиргах бол оо? Тэдний ёс суртахууны уналт, доройтол хүн төрөлхтний хувьсал, хөгжлийн байгалийн жам ёс, уламжлалт соёл, бүр нийгмүүдийн эс болох гэр бүлийн харилцаа, ясан болон цусан төрлийн холбоо, таталцал, биологийн нөхөн үржих хэвийн процесс зэргийг ч сөргөөр хөндөж, хөнөөж мэдэхээр болоод байна. Тэдний ёс суртахууны хэт задгайрал нь нийгэм дэх харгис үзэл, санааны тархах, залуусын оюун санааны амьдралыг хордуулах, нацизм, фашизм сэргэх, хүчирхийлэл, геноцид, милитаризм газар авах таатай хөрсийг буй болгох аюултай юм. Ийм аюулын дохио, илрэл Нато-гийн гишүүн орнуудад хүрээгээ тэлсээр байна. Энэ аюулаас сэргийлэх, зайлуулах, ядаж л учруулах хохирлыг нь аль болохоор багасгах юмсан. Энэ тухай дэлхий дахинаараа бодох хэрэгтэй боллоо. Зөв шийдлийг түргэн олж, хурдавчлан хэрэгжүүлэхгүй бол дэлхийн шинэ дайн, бүр цөмийн сүйрэл ч гарч болзошгүй. Хаяанд ирчихээд байгаа энэ аюулыг ухаарах, зайлуулах чадавх НҮБ-д алга бололтой.

Дэлхийд жанжлах сонирхлоор өвчилсөн АНУ-д Европ болон Азийн аль ч улс орны хөгжил, хүчирхэгжилт нүдийг нь хорсгодог болжээ. Чухам тиймээс тэд Орос, Хятад хоёрыг үзэн ядаж, доройтуулах, задлах, жижигрүүлэхийг хүсэх болов. Энэ хүсэл нь одоо оролдлого болж хувираад байна.

Хүчирхэгжиж эхэлсэн Европ, Азийн аль, ямар ч орнуудыг АНУ хооронд нь яс хаяж хядалцуулах тактик баримталж байна. Украин Оростой, Израйль Ирантай, Хойд Солонгос Японтой гэхчилэн тулалдаж л байвал АНУ баярлахаар, бас баяжихаар байгаа ажээ.

Дэлхий дахин нэг төвтэй, нэг эзэнтэй байх аваас бусад нь мөнхөд л дарамт, ноёрхолд автаж, мөлжлөгт өртөж, колончлогдоно гэсэн үг. Олон төвтэй болчихвол ядаж хэн нэг нь зоргоороо загнаад, юу хүснэ тэрнээ хийгээд байхгүй шүү дээ. Төвүүд харилцан нэгнээ хазаарлаж, хянаж, даврах дэврэхийг нь болиулж, тогтвортой, тэнцвэртэй байдал тогтох болно. Ийм байхыг л бүгд хүсдэг билээ.

Улс орноо, нийгмийг улстөр-эрхийн талаар зөв удирдахад хэрэгтэй мэдлэг, туршлагагүй тохиолдлын гэгдэхээр хүмүүс Европын олон орны удирдлаганд зэрэг шахам гарч ирсэн нь байдлыг ихэд доройтууллаа, аюул түгшүүр төрүүллээ. Энэ нөхцөл, тохироог АНУ-ын удирдлага овжиноор ашиглаж ах дүү ард түмнүүдийг алалцуулж байна. Нацизм, фашизмын суртлаар хордсон залуусыг хэдэн зуун мянгаар хөнөөж байгаа энэ дайны цаад эзэд, захиалагчид Европыг бүхэлд нь, онцолж ОХУ-ыг сульдуулах, задлах, орос угсаатныг устгахыг зорьж, жанжлах байр сууриа бэхжүүлэх, долларыг алтан зоос мэт байлгахыг хүсэж байна. Дэлхийгээр нэг цацсан, хэрэг дээрээ баталгаагүй болчихсон цаасан мөнгөний хаанчлал цаашид боломжгүй нь танигдчихаад байна шүү дээ. Энэ бодит байдлыг АНУ хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Эсрэг тохиолдолд зах зээл, үнэ өртгийн бодит хууль, харилцаа төмөр нүүрээ АНУ-ын эдийн засгийн амьдралд харуулах болно. Нүүрлээд байгаа бодит байдлыг ойлгож, ухаалгаар зохицуулах, цохилтыг зөөллөхөд л анхаарах нь чухал юм. Чөлөөт зах зээлийн бодит зүй тогтол хэргээ хийж чаддаг, энэний эсрэг тэмцэх нь үр дүнгүй билээ.

Алтан зоос, мөнгөн зоос дэлхийн хэмжээнд гүйлгээний болон хуримтлалын хэрэгсэл болж чадах хэдий ч нэг л улсын цаасан мөнгө тэдгээрийн үүргийг “үнэ, өртөг” болох утгаар орлон гүйцэтгэж болохгүй нь тодорхой юм. Энэ завхарлыг эрт засах нь л өлзийтэй.

Эртний конкистадорууд, саяхны боолын эзэд, наймаачид, дайнаас хөлжигчид, атомын бөмбөгөөр сүйрүүлэгчид, жанжлан түрэмгийлэгчид, ногоон цаасаар мөлжигчид, дайн самууныг өөгшүүлэгчид, захиалагчид, Ардчиллыг хамгаалах нэрийдлээр алан хядагчид, авлига ба луйврын Нэгдсэн улс... иймэрдүү хаяг, нэрийн хуудас бүхий АНУ-ын элит давхраанд итгэх нь сайн руу л ер хөтлөхгүй. Тэдний гар хөл болох нь амиа хорлох дөт зам. Үүнд харин ард түмэн нь буруутан биш юм шүү! Тэд бидэнтэй л ижилхэн жирийн хүмүүс.

Ардчилал нь жирийн иргэний ардчилал гэх утгаараа АНУ-д ч байхгүй, Украинд ч байхгүй. Тэдгээрт зөвхөн элит давхрааны л ардчилал ноёрхдог.

Орчин үеийн Оросын соёл-иргэншил бол өнөөгийн дэлхий ертөнц дэх хамгийн зөв, хүмүүнлэг, энэрэнгүй соёл-иргэншил болж үнэлэгдэх боллоо. Энэ шинж, байдал нь таван тивийн хүн ардыг Орос орон руу татах аугаа их хүч болсоор байна. Харин барууны гэгдэх соёл-иргэншил уруудах, задрах тийшээ хандлаа. Уруудсаар хаана очиж тогтох нь ч тодорхойгүй байна. Энэ соёл-иргэншлийн оюун санаа олон олон эргэлзээтэй үзэл, онолоор бохирдсоор, бохирдлоо цэвэршилт мэтээр ойлгодог эмгэгт ч автжээ.

Эх орон, ард түмнээ улстөр, үзэл суртал, эрхийн харилцааны үүднээс зөв удирдах боловсрол, туршлага, чадавх Европын олон орны элит давхраанд алга байгаа нь том гамшиг мөн юм.

Салан баавгайн үлгэрийг хүмүүс дунд сургуулийн унших бичигт оруулж сурталчилдаг атлаа өөрсдөө баавгайнаас ч илүү мартамхай болчихоод байна. Наад зах нь л дэлхийн нэг ба хоёрдугаар дайны гамшиг, хөнөөлийг аль хэдийнээ мартжээ. Өнөөдөр гэхэд л аль ч тивийн олон хүн (насанд хүрсэн) Украин дахь дайны үйл ажиллагааг хөл бөмбөгийн тэмцээний шахам түвшинд үзэж, сонирхож, бараг л хөгжөөн дэмжиж байгаа нь үнэн юм. Энэ дайнд цэвэр ан гөрөөний сонирхлоор, өндөр цалин хөлстэй ажилд оролцож буй байдлаар хандаж буй залуус (бүр эр, эм) ч олон байна. Бусдыг өрөвдөх, энэрэх нинжин сэтгэлээр хүүхдүүд, залуус хүмүүжих ёстой биш билүү?

Дуран хараатай галт зэвсгээр оросуудыг агнаж зугаацах гэснээ хөгжөөнтэйгээр ярьж байгаа хүн гарлаа. Хүн хэмээх оюун ухаантай амьтнаас ийм ааш авир гарч байгаа нь сэтгэл мэдрэлийн гажиг, өвчин шүү дээ!

Нэгэн бүхэл бүтэн угсаатан, ард түмэн нийтээрээ ийм гажигтай болчихсон байвал яанаа! Ийм өвчин, гажиг дэлхийгээр нэг тахал болон тархвал яанаа! Хүмүүс биднийг арай ийм ирээдүй хүлээж байгаа юм биш байгаа?! Би л гэхэд ингэж бодох, хардахад хүрээд байна. Байлдаж байгаа талуудын нэгэнд нь ийм хүмүүс олширвол нөгөө талд нь энэ өвчин, хийрхэл дорхноо халдварлаж, ийм психоз ноёрхох эхлэл болно. Ийм эмгэнэлт байдал, нөхцөл араасаа цөмийн дайн, дэлхийн шим ертөнцийн сүйрлийг ч дагуулж мэднэ.

НҮБ-ын нүд, чих, тархи толгой эрүүл л байдаг байгаа даа?

Судлаач, профессор Д.Чулуунжав