Контемпорари (Орчин цагийн/одоо цагийн гэсэн утгатай үг) урлагийн утга учрын тухайд санал нийлэх хүмүүс үл харагдана. Шүүмжлэгчид, музейн эрхлэгчид, түүхчид үүнийг өөр өөрөөр тодорхойлдог. Тодорхой бус байдлын нэг шалтгаан нь “контемпорари урлаг”-ийн өмнө “модерн урлаг (орчин үеийн)” байсан, мөн “модерн урлаг” яг хэзээ төгссөн тухайд оновчтойгоор санал нийлсэн зүйл байдаггүй.

“Контемпорари урлаг”-тай ойролцоо утгатай “пост-модернист (орчин үеийн дараах) урлаг” гэх нэршил хааяа ашиглагдсанаар бүр ч үл ойлгом болдог. Пост-модернисм нь модернизмийн дараах үндсэн хэв маягийг илэрхийлэх боловч түүнээс гадна архитектур, хөгжим, кино зураг, яруу найраг, дизайн, загвар, технологи зэрэг өөр өөр он цагийн хэлхээстэй чиглэлүүдийг өөртөө агуулсан байдаг учир пост-модернисмийг яг хэзээ эхэлснийг тодруулахад хэцүү. Түүнчлэн, контемпорари урлагтай ойролцоо утгатай биш. Контемпорари нь цаг үеийг илтгэж байгаа бол пост-модернисм нь энэ эрин доторх хандлага, хэв маягтай илүү дөхөм юм. Цаг нь ирэхээр пост-модернисм нь өөр нэгэн “-исм”-ээр солигдоно, гэхдээ хоёулаа контемпорари урлагийн төрөл байх болно.

Контемпорари урлагийн энгийн тодорхойлолт юу вэ?

Контемпорари урлаг гэх нэр томъёоны гурван үндсэн утга санаа эсвэл хэрэглээ байдаг:

• 1945 оны дараа бүтээсэн урлаг

Үүнийг ихэнх музей контемпорари урлагийн цуглуулгаа тодорхойлохдоо баримталдаг. Гэхдээ дийлэнх түүхчид үүнийг хоцрогдсон гэж үзэх болсон.

• Бидний эрин эсвэл амьд ахуйд бүтээсэн урлаг

Энэ нь дийлэнх түүхчидийн ашигладаг “контемпорари” гэх тодорхойлолттой нийцдэг, гэвч бидний хувьд энэ нь тодорхой бус.

• 1960-аад оноос хойш бүтээсэн урлаг

Урлаг шүүмжлэгчдийн хамгийн нийтлэг хэрэглэдэг тодорхойлолт бол энэ, гэхдээ яг хэдэн он гэдэг дээр зөрчилдөөн үүсдэг. Жишээлбэл, 1964, 1968 эсвэл 1969 он уу?

Модерн урлагаас контемпорари урлаг юугаараа өөр вэ?

Энэ асуултын хариултад бүтэн ном хэрэгтэй. Гэхдээ энгийнээр тайлбарлавал дундад зууны дараа барууны урлагийн суурийг сэргэн мандалтын үеийн урлаг тавьсан. Сэргэн мандалтын санаа болон дүрмүүд нь Флоренцын Академи (Accademia dell'Arte del Disegno: 1562 онд байгуулагдсан), Ромын Академи (Accademia di San Luca: 1583 онд байгуулагдсан), Францийн Академи (Academie des Beaux-Arts), Лондон дахь Эзэн Хааны Академи (1768 онд байгуулагдсан) зэрэг уран зургийн академиудаар дамжин европ даяар тархсан. Эдгээр академиуд нь урлагийг хувиршгүй ном журмаар заадаг байсан бөгөөд түүнийг нь амь залгуулахын тулд зураачид дагаж мөрдөх ёстой байжээ. Арван есдүгээр зууны эхэн үед боловсролын уг арга барил нь чухал байхаа больсон юм.

Модерн буюу орчин үеийн эрин

1860-аад оны эхэн үеэр Эдуард Мане болон Франц Импрессионистуудын (элэглэн дуурайгч) зургийн хувьсгалт субъектив хэв маяг нь модерн урлагийн эхлэлийг тавьсан аж. Энэ цаг үе нь модерн урлагийн хөдөлгөөнүүдийн амжилтын гэрч болсон. Цөөн хэдийг нь нэрлэвэл экспрессионизм, кубизм, сюрреализм, абстракт экспрессионизм болон оп урлаг (оптик/харааны) үүнд багтана. Эдгээр хэв маягуудын бараг бүгд нь дэлхийн нэгдүгээр дайн, 1920, 1930-аад онуудын эдийн засгийн хямрал, дэлхийн хоёрдугаар дайн, дайны үр дагавар зэрэг улс төрийн болон нийгмийн хандлагуудыг тусгасан байдаг. Хэдий тийм ч энэ цаг үеийн нийгэм доторх бутархай байдлын ихсэлт болон ач холбогдлын дутагдлыг анзаарахын оронд “модерн уран бүтээлчид” урлагийн бүтээлүүд хариулт өгч чадна – бусад хүний институтүүдийн хийж чадахгүй байгаа зүйлийг урлаг чадна – алдагдсан уялдаа холбоо, ач холбогдлыг өгч чадна гэж итгэсээр байсан аж. 1960-аад оны үеэр уран бүтээлчдийн энэхүү өөдрөг үзэл нь мохож эхэлсэн бөгөөд уг өөдрөг үзэл алдагдсанаар пост модернизмийн эхэлж болон контемпорари урлагийн үүссэн юм.

Контемпорари буюу одоо цагийн эрин

Пост модернистууд урлаг ач холбогдол өгч чадна гэдэг санааг няцаадаг. Тэдний хэлдгээр “хэрэв амьдрал утга учиргүй юм бол урлаг илүү юм шиг жүжиглэхээ больцгооё. Бусад зүйлстэй адилхан дэмий юм гэдгийг нь зүгээр л хүлээн зөвшөөрцгөөе.” Энэхүү пост модернист философи нь шинэ давуу эрхүүдийг өдөөсөн ба тэрийг нь зурагт, видео, компьютер зэрэг шинэ технологиуд ихээхэн хөнгөвчилсөн байна. Контемпорари урлагийн хөдөлгөөнүүд нь урлаг “юуг” бүтээсэн гэхээс илүүтэйгээр “хэрхэн” бүтсэн ба тархсан гэдэг дээр төвлөрсөн. Үнэт объект, тэднийг бүтээх чадваруудын оронд тэд санаа болон ухагдахуунд тэд анхаарлаа хандуулсан юм. Харааны урлагийг дэлгэрүүлэх болон хүртээмжийг нь тэлэх оролдлогодоо тэд сэтгэлгээний/Conceptualism, үзүүлбэр/ Performance, тохиол/ Happenings, суурилуулалт/Installation, газар шорооны ажил/Earthworks, тусгал/Projection зэрэг шинэ урлагийн төрлүүдийг танилцуулсан (эсвэл хөгжүүлсэн) бөгөөд энэ явцдаа видео, компьютер, цахим технологийг бүрэн ашиглажээ. Тэгсэн ч гэсэн Клод Моне болон түүний нарны гэрлийн өөр өөр нөлөөнүүдийг буулгах насан туршийн эрлээс асар хол зөрүүтэй юм.

Контемпорари урлагийн үндсэн хөдөлгөөнүүд юу вэ?

Контемпорари урлагийн хэдэн хэв маягийн жагсаалт:

• Поп урлаг (1960-аад оноос хойш)

Хожуу модернизмийн илэрхийллээр эхэлсэн хэдий ч хүчтэй пост модернист хандлагаас гадна хүргэлт, хэв маягт шинэ чиглэлийг хөгжүүлсэн. Энди Уорхолын Поп урлагийг жишээ болгож үзнэ үү.

• Үгэн урлаг (1960-аад оноос хойш)

Үг эсвэл тестэд суурилсан дүрс дээр төвлөрсөн зураг эсвэл сийлбэрийн төрөл. Энэ хөдөлгөөнд хамааралтай тэргүүлэх уран бүтээлчид нь Роберт Индиана (1928-2018), Жаспер Жонс (1930 онд төрсөн), Он Кавара (1932-2014), Кристофер Вүүл (1955 онд төрсөн).

• Консептуализм/сэтгэлгээний урлаг (1960-аад оноос хойш)

Сонгодог пост модернист урлагийн төрөл нь чухал бүрэлдэхүүн хэсэгт тооцогддог. Консептуализмийн сайн жишээ нь Парис хотын Помпиду Төвд тавигдсан “Түүхий эдийн төлөв дэх мэдрэмтгий байдлаас тогвортой дүрслэлийн мэдрэхүйн нарийвчлал” нэртэй үзэсгэлэн юм. Энэ үзэсгэлэнд есөн хов хоосон өрөөнүүдийг үзүүлсэн байна.

• Перформанс/үзүүлбэрийн урлаг (1960-аад оны эхэн үеэс хойш)

Амьд үзэгчдийн өмнө үзүүлэх амьд үзүүлбэр дээр суурилсан авангард урлагийн нэг төрөл. Жишээлбэл, Спенсер Тюникийн олон нийтийн нүцгэн арга хэмжээнүүд.

• Тохиол (1960-аад он)

Аллан Капровоос (1927-2006) үүсэлтэй америк дахь үзүүлбэрийн урлагийн нэг төрөл. Дада болон флуксусаас санаа авсан Тохиол нь театрын урлагийн хэмжээ юм. Сүүлийн үеийн хөгжүүлэлтүүдийн нэг нь “Флаш Моб”.

• Флуксус (1960-аад он)

Жорж Мачиунасын үндэслэсэн урлагийн эсрэг хөдөлгөөний нео-дада төрөл. Нью-Йорк хотод төвлөрөхийнхөө өмнө Германд анх бий болсон. Тохиол болон бусад гудамжны арга хэмжээнүүдтэй хамааралтай.

• Инсталешн/суурилуулалтын урлаг (1960-аад он)

Бодит орон зайд (өрөө зэрэг) тавигдах авангард урлагийн нэг төрөл. Үзэгчийг хүрээлснээр эсвэл түүний орон зайд халдсанаар уг урлагийн эргэн тойрон нь илүү хүчтэйгээр санаагаа илэрхийлэх боломжийг уран бүтээлчид олгодог. Туршилтын жишээ нь Курт Швиттерсийн Мерцбау угсралт бөгөөд энэ нь яваандаа барилгыг бүхэлд нь дүүргэсэн юм.

• Видео урлаг (1960-аад оноос хойш)

Энгийн урттай кинонаас харьцангуй өөр алдар нь өсч буй пост модернист жанр, 10-15 минутын уран сайхны агууламжтай богино видео давтамж. Заримдаа хэд хэдэн дэлгэц ашиглагддаг. Видео клипүүдийг нь ихэвчлэн илүү том суурилуулалтын нэг хэсэг болгон ашигладаг.

• Минимализм/Минимал урлаг (1960-аад оноос хойш)

Бүх сэтгэл хөдлөл, түүхэн эсвэл уран сайхны “холбооноос” өөрийгөө тасалсан, маш энгийн байдлаараа тодорсон абсракт зураг эсвэл сийлбэрийн нэг төрөл. Нэг өнгөтэй (эсвэл дан хар эсвэл дан цагаан өнгө) зургаар; эсвэл ихэнхдээ аж үйлдвэрийн зориулалтаар хийсэн геометрийн материалаас бүрдсэн сийлбэрээр уг хэв маягийг хамгийн сайн үлгэрлэн харуулдаг. Чухал минималистуудад Агнес Мартин (1912-2004), Ад Райнхард орно (1913-67).

• Фото-реализм (1960-1970-аад он)

Гэрэл зургийн деталиар гүйцэтгэдэг зураг эсвэл сийлбэрийн нэг төрөл (мөн хэт реализм/ Hyperrealism эсвэл супер реализм ч гэдэг). Фото-реалист бүтээл нь ихэвчлэн томруулсан гэрэл зургаас шууд бүтсэн байдаг. Алдартай фото-реалистууд нь өөрийн том хөрөг зургуудаараа мэргэшсэн Чак Клоуз болон хотын цонхны тусгалаараа танигдсан Ричард Эстес.

• Газрын урлаг/Land Art (1960-аад он)

Роберт Смитсоны дэлгэрүүлсэн шороо, чулуу зэрэг байгалийн түүхий эдийг ашиглан газрын бүтцэд харилцан нөлөөлж уран хэлбэр дүрсийг бүтээдэг байгалийн урлагийн нэг төрөл. Арилжааны эсрэг урлагийн хөдөлгөөнөөр эхлэл нь тавигдсан ч гэсэн бүтээлүүдийг зөвхөн баян хүмүүс л очиж үзэх боломжтой гэдгийг нь уран бүтээлчид мэдсэн даруйд эрч нь хурдацтай буурсан. Жижиг хэмжээний газрын урлагийн бүтээлүүдийг үзэхийг хүсвэл мөсөн сийлбэр болон өөр олон төрлийн элсэн урлагийг үзнэ үү.

• Гэрэл зураг (1960-аад оноос хойш)

Контемпорари камерын урлагийн гол төлөөлөгчид бол хөрөг гэрэл зураг (Энни Лейбовиц), загварын гэрэл зураг (Хельмут Ньютон), гудамжны гэрэл зураг (Гарри Виногранд), баримтат гэрэл зураг (Дон Маккулин).

• Ядуу урлаг/Arte Povera (1966-1971)

Энзо Спероне болон Германо Челант тэргүүтэй Итали дахь авангард уран зураачдын арилжааны эсрэг урлагийн төрөл. Энэ нь голчлон хэрэглэсэн материалуудын бодит тоон хэмжээний асуудлыг хөнддөг байв. Бүлгийн гишүүд нь Пиеро Манзони, Микеланжело Пистолетто, Жисепе Пеноне болон бусад хүмүүс байсан.

• Контемпорари реализм (1970-аад он)

Бодит асуудлуудыг байгалийн жамаар дүрсэлдэг зургийн нэг хэв маяг. Энэ нь хийсвэрийг биш “жинхэнэ”-ийг дүрслэхийн тулд уран дүрслэлээр голлосон бүх пост модернист зураач болон сийлбэрчдийг өөртөө нэгтгэдэг.

• Пост минимализм (1970-аад он)

Минимал урлагийн нэг хэвийн ёс төдий байдлын эсрэг хариу үйлдэл болгож пост минималистууд нь ерөнхийдөө бие мах бодын болон бүтээлч үйл явцад анхаарлаа хандуулсан. Пост минимализмын тэргүүн жишээ бол Эва Хэссе (1936-70).

• Феминист урлаг (1970-аад он)

Эх хүний үүргээс гадна илүү том хүрээтэй арьс өнгөөр ялгаварлалт, хөдөлмөр эрхлэлтийн нөхцөл байдал зэрэг тодорхой хүйс дээр тулгуурласан асуудлуудыг хөндсөн эмэгтэй уран бүтээлчдийн урлагийн хөдөлгөөн. Тэргүүлэх төлөөлөгчид нь Ненси Сперо (1926-2009), Мириам Шапиро (1923-2015), Жүди Чикаго (1939 онд төрсөн), Барбара Крюгер (1945 онд төрсөн), Жоан Жонас (1936 онд төрсөн), Луиза Буржуа (1911-2010) болон бусад хүмүүс.

• Шинэ субьективизм (1970-аад он)

1976 онд Парис хотын Помпиду Төвд болсон олон улсын үзэсгэлэн болох “Шинэ субьективизм”-ийн оролцогчидтой холбоотой уламжлалт урлагийн (хийсвэрлэлийн эсрэг, консептуализмийн эсрэг) нэг төрөл.

• Графити урлаг (1970-аад он)

Анх Нью Йоркын метронд гарч ирсэн хөндлөнгийн урлагийн алдартай төрөл, дараа нь Европ болон Японд тархсан. Графити уран бүтээлчид хээ гаргасан цаас болон аеросоль шүршигч будаг ашиглан метро, хотын хана, дээвэр, зарлалын самбарууд дээр зурдаг. Тэргүүлэх уран бүтээлчид нь Дэвид Вожнарович, Жан-Мишель Баския, Кейт Харинг, Банкси.

• Нео-экспрессионизм (1980 оноос хойш)

Үхээнц минимализмын эсрэг байгуулсан өргөн цар хүрээтэй зургийн хөдөлгөөн. Энэ нь өнгө, сэтгэл хөдлөл, билэгдэл болон хүүрнэлийг их сайн ашигладаг (минималистууд өөрийн бүтээлээсээ устгахыг хичээдэг зүйлс). Германы алдартай Нео-экспрессионистүүд нь Жорж Базелиц, Анзелм Кифер, Герхард Рихтер. Түүнчлэн, өөр орны алдартай уран бүтээлч нь 1980 оны “галан хуй” бүтээлээрээ танигдсан Роберт Моррис (1931-2018).

• Транс-авангард (1979 оноос хойш)

Франческо Клементе, Энцо Кукки, Сандро Чиа, Миммо Паладино нартай холбоотой Нео-экспрессионизмын Итали хувилбар.

• Нео поп (1980-аад оны сүүл үеэс хойш)

Поп урлагийн төрхүүдийн (танигдахуйц объектууд, одуудын дүр зураг) дахин сэргэлт. Түүнчлэн, нео поп нь Дада болон концептуализмаас элементүүд зээлдэж авсан. Жефф Күүнсийн сийлбэрийн бүтээлүүдээр үлгэр жишээ болсон уг хөдөлгөөнд мөн Ашлей Бикертон, Алан Макколлум, Хаим Штайнбах нарын бүтээлүүд холбогддог.

• Биеийн урлаг (1990-өөд оноос хойш)

Бие “зотон даавуу” болдог урлагийн төрөл. Марина Абрамович шиг уран бүтээлчдийн “үзүүлбэрүүдэд” түлхүү үзэгддэг, эсвэл Деми Мурын нүцгэн бие дээр зурсан (“Vanity Fair” сэтгүүл, 1992 оны 8 сар) Жоан Гэйрийн алдаршуулсан контемпорари биеийн уран зураг. Үүнд мөн үггүй жүжиг, “амьд хөшөө”, шивээс болон хумсны урлагаас гадна олон төрлийн нүүрний будаг багтдаг.

• Ичгүүргүй реализм (Хятад) (1990-өөд он)

Тяньаньмэний талбайд 1989 онд болсон хядлагын дараах Хятадын эрх баригчдын эсрэг шүүмжлэлтэй хандлагатай уран зургийн ёжтой хэв маяг. Тэргүүн төлөөлөгчид нь Юэ Минжун, Фанг Лижун, Жанг Шиаоганг.

• Шинэ Лайпциг Сургууль (2000 оноос хойш)

Сонгодог реалист чиглэлээр мэргэшсэн уламжлалт урлагийн сургууль нь гол урсгал академик урлагийн дагуу явагддаг.

• Тусгалын урлаг/Projection Art (Тусгалын буулгал) (хорин нэгдүгээр зуун)

Компьютерийн програм хангамжийн тусламжтайгаар видео дүрсийг барилга байгууламж эсвэл бусад том гадаргуу дээр буулгадаг.

• Компьютерийн урлаг (хорин нэгдүгээр зуун)

Цахим эсвэл интернет урлаг ч гэж нэрлэдэг. Энэ төрөлд компьютерийн програм хангамжтай холбоотой олон төрлийн урлагийн хэлбэрүүд багтдаг.

Эх сурвалж: ҮР орчин үеийн театр