1992 онд батлагдсан Шинэ Үндсэн хуулиар хүний эрхийг дээдэлсэн чөлөөт, ардчилсан нийгэм, байгуулахаа тунхаглан зарласнаас хойш гадаад улс орнууд Монгол Улсад хөрөнгө оруулалт хийх таатай нөхцөл бүрдсэн гэж үзээд хөрөнгө оруулалтыг оруулж эхэлсэн. Манай улс гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг алдаж, үргээсэн гол асуудал нь хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаа лах бодлого, шийдвэр хэрэгжилт маш сул хууль эрх зүйн орчин тогтворгүй, Монголын улстөрчид болон хууль сахиулах байгууллагын зарим нэг увайгүй, ёс зүйгүй хүмүүс хуйвалдан гадны хөрөнгө оруулагчдын мөн гийг дээрэмдэх залилан мэ хэлж авах зэрэг хууль бус үйл ажил лагаатай холбоотой юм.

Манай улс гадны хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг алдаж, үргээсэн гол асуудал нь хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хам гаалах бодлого, шийдвэр хэрэг жилт маш сул хууль эрх зүйн орчин тогтворгүй, Монголын улстөрчид болон хууль сахиулах байгууллагын зарим нэг увайгүй, ёс зүйгүй хүмүүс хуйвалдан гадны хөрөнгө оруулагчдын мөнгийг дээрэмдэх залилан мэхэлж авах зэрэг хууль бус үйл ажиллагаатай холбоотой юм. Нэгэн үе гадны хөрөнгө оруулагчид Монголыг ид сонирхон орж ирсэн “алтан” үе ма найд байсан юм шүү. Олон улсын байгууллагаас дүгнэхдээ Монгол Улсын хөрөнгө оруулалтын бодлого тогтворгүй, шүүхийн маргаан шийдвэр байдал ойлгомжгүй, цаг хугацаа их зарцуулдаг гэж дүгнэсэн тохиолдол бий. Сүүлийн үед манай Засгийн газраас энэ бүхэнд дүгнэлт өгч, гадны хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хамгаалах бодлого, шийдвэрт гойд анхааран ажиллах, улмаар Гадаадын хөрөнгө оруулалтын тухай хуулийг зайлшгүй шинэчлэн найруулах шаардлага байгааг анхаарсан байдаг. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын талаар зөв бодлого баримталж, ашигтай байдлаар ашиглаж байгаа улс орнууд нэлээдгүй байгаа бөгөөд тухайлбал Казакстан Улс Нийслэл хотоо шилжүүлэн шинээр Астана хот байгуулан хөгжиж дэвшиж байгааг улс орнууд жуулчид, ам булаалдан гайхширдаг нь үүний тод жишээ юмаа. Гэтэл бодит байдал дээр хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг алдаж, хулхидан зали лах хэргүүд буурахгүй, хууль хүчний байгууллагын шатанд шийд вэр лэгдэхгүй уддаг байдал өнөө ч хэвээрээ үргэлжилсээр байна.

Үүний нэгэн жишээ баримтыг өгүүлье.

БНХАУ-ын 100 хувь хөрөнгө оруулалттай “Монголын олон улсын чингэлэг тээвэр” компани Монголд 2018 онд хөрөнгө оруулалт хийж орж ирэхдээ олон улсын чингэлэг тээвэр, ложистик чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байв.

Уг компани Монголд орж ирсэн даруйдаа чингэлэг тээв рийн аюулгүй байдал, өндөр бүтээмж тэй, байгаль орчинд ээлтэй, зохион байгуулалтыг автоматжуулах зэрэг олон давуу талуудыг харуулсан үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн юм. Дэлхийн зах зээлд ч өнөөгийн байдлаар чингэлэг тээвэрлэлтийг хамгийн таатай тээвэр гэж үзэж байгаа бөгөөд шороо тоос бужигнуулсан ил задгай тээврийг халж, байгалд ээлтэй технологи нэвтрүүлж, хэрэндээ л хичээж ажиллаж байна.

Гэтэл тус компаний гүйцэтгэх удирдлагын эрхийг авч ажиллаж байсан Х.Цэнгэлбаяр гэх өвөр монгол хүн гадны хөрөнгө оруулалттай тус компанийн хөрөнгөөр үйл ажиллагаанд зориулж 4 өрөө орон сууц, Жи класс 500 автомашиныг байгууллагын нэр дээр авч, үйл ажиллагаанд ашиглах ёстой байтал янз бүрийн шалтаг, шалтгаан тооцон өөрийн хувийн нэр дээр өмчлөх эрхийн гэрчилгээ авч хууль бус үйл ажиллагаа явуулан өнөөдрийг хүртэл тус компанийг хохироосоор байна. “Монголын олон улсын чингэлэг тээвэр” ХХК нь Сүхбаатар дүүргийн иргэний хэргийн Анхан шатны шүүхэд иргэний журмаар нэхэмжлэл гаргасан боловч иргэн Х.Цэнгэлбаяр нь шүүхэд удаа дараа ирээгүй учраас нэхэмжлэгч компаниас шүүхийн журмаар албадан нь хачирхалтай. Ямартаа ч Монголд хөрөнгө оруулалтаар орж ирсэн “Монголын олон улсын чингэлэг тээвэр” ХХК нь их хэмжээний мөнгө төгрөгөөр хохироод байгаа тул Монголын хууль хүчний байгууллагыг үнэн шударгаар шалгаж, шийдвэрлэж өгнө гэдэгт итгэл тавин хүлээж сууна. ирүүлэх хүсэлт гаргаж, … дугаар шүүгчийн захирамж гарсан боловч 3 сарын хугацаанд цагдаагийн байгууллага шүүгчийн захирамжийг биелүүлэхгүй энэ хүнийг олдохгүй байна гэсэн шалтгаан тавиад байгаа нь энэ хүнд цагдаагийн байгууллага үйлчлээд байна уу, эсвэл энэ хүн Монгол Улсын хилээр гараад явчихсан уу гэдэг нь гайхалтай юм.. Түүнчлэн Х.Цэнгэлбаяр нь тус компанийн өмнөөс төлөөлж, ОХУ-аас вагон түрээслэх, худалдаж авах зорилгоор их хэмжээний мөнгө буюу 2.8 тэрбум төгрөгийг дундаас нь шамшигдуулсан байж болзошгүй хэрэгт бас холбогджээ. Чингэхдээ Х.Цэнгэлбаяр нь “Үлэмж хурах энерги” нэртэй ХХК ийг өөрийн нэр дээр үүсгэн байгуулсан байдаг ба улмаар түүний найз болох С.Энхбат гэгчийг гүйцэтгэх захирлаар хожмоо томилсон байдаг. Х.Цэнгэлбаяр болон С.Энхбат нар нь гадны хөрөнгө оруулалттай компаниас хувийн компани руугаа их хэмжээний мөнгө шамшигдуулан шилжүүлсэн гэх асуудал яригдаж хуулийн байгууллагаар шалгагдаж байна. Сүхбаатар дүүргийн цагдаа, прокурорын байгууллагаас эдгээр хэргийг шалгахдаа “Энэ хоёр хүнийг эрэн сурвалжлаад хаанаас ч олохгүй байна” гэх утга бүхий ам тагласан хариу өгч байгаа гэнэ. Хачирхалтай нь Х.Цэнгэлбаяр нараас хуулийн байгууллага мэдүүлэг авч амжсан байдаг. ОХУ-аас вагон түрээслэх, худалдаж авах 2.8 тэрбум төгрөгийн нэг хэсэг нь тэдний нэрэн дээр байдаг компани руу шилжсэн, нэг хэсэг мөнгө нь ОХУ-ын ачаа тээврийн компани руу шилжсэн байж болзошгүй гэх гүйцэд батлагдаж нотлогдоогүй аман яриа төдий яригдаад байдаг

Дээрх хэрэгт холбогдоод буй Х.Цэнгэлбаяр нь өвөрмонгол хүн бөгөөд тэрээр хятад иргэншилтэй, Qing gelebayaer гэх хятад нэртэй. Түүний тухай Монголын Чойр дээр нүүрсний талбай түрээслэн ажиллуулдаг гэх баттай бус мэ дээлэл дуулддаг бөгөөд сар бүр 400 сая төгрөгийн түрээс төлдөг гэх мэдээлэл бий. Ямартаа ч түүнийг Монголд эрэн хайж олчихож болохоор хугацаа өнгөрөөд байгаа аж. Гэтэл ямар учир шалтгаантай болоод хөрөнгө оруулагчдыг хохи роосон энэ хүнийг хуулийн бай гууллага олж чадахгүй байдаг билээ.

Манай улсад 20 мянга орчим гадны хөрөнгө оруулалтай аж ахуйн нэгж үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн нэг нь өдгөө хохироод буй “Монголын олон улсын чингэлэг тээвэр” ХХК юм. Тус компани Монголд хөрөнгө оруулагчаар орж ирсэн цагаасаа л хамгийн өндөр татвар төлж буй компанийн нэг. Өнгөрсөн онд л гэхэд шилдэг татвар төлөгч компани болсон. Манай улсын төрийн бодлого гадаадын хөрөнгө оруулагчдын эрх ашгийг хуулийн дагуу хамгаалах, эрхзүйн байдлыг дээшлүүлэхэд чиглэгддэг. Энэ тухай саяхныг хүртэл хууль тог тоог чид бодлогын хэмжээндээ ярьж, хэлж анхааруулж байв. Монгол Улсад гадны хөрөнгө оруулалт ус агаар мэт хэрэгтэй учраас Монголын төр засгаас гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих бодлого, шийдвэр хэрэгжүүлэх нь зүйтэй гэж үздэг. Гэтэл дээрх хэргээс дүгнэхэд л өвөрмонгол, монгол хоёр хүн БНХАУ-ын гадны томоохон хөрөнгө оруулагчдыг залилан луйвардсан гэх хэрэг өнөөг болтол шийдэгдэхгүй удаж байна.

Тун саяхан Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ж.Энхбаяр олон нийтэд хандсан мэдээлэлдээ “Гадны хөрөнгө оруулагчдыг залилан дээрэмдэж байгаатай эвлэрэхгүй, тэмцэнэ” гэж ярьж байлаа. Өмнөх сайд болох Х.Нямбаатар энэ тухай мэдэгдэл хийж, гадны хөрөнгө оруулагчдыг хууль хүчний байгууллагатай хамтарч тонон дээрэмддэг жишээ баримтыг олон нийтэд ил дэлгэж байсан удаатай. Х.Нямбаатар энэ талаар хэлэхдээ “Монгол хүн “муухай монгол хүн” гэдэг нэрнээсээ салмаар байна. Монгол хүнтэй гэрээ хэлэлцээр, арилжаа наймаа хийсэн бол хийсэн шиг хийчихдэг имижийг бид гадны хөрөнгө оруулагчдад өгөх ёстой. Гадны хөрөнгө оруулалтгүйгээр хөгжсөн улс байхгүй. Хөрөнгө оруулагчдыг хохироосон хэрэг шударга шүүхийн өмнө очих ёстой” хэмээн мэдэгдэж байв. Түүнчлэн хөрөнгө оруулагчдыг дээрэмдсэн хэргийн жагсаалтыг тоо баримтаар нь Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас гаргаж, хөрөнгө оруулагчдыг залилсан хэргийг хуулийн шатанд бүдгэрүүлэхгүй шийдвэрлэхийг хатуу анхааруулж байсан билээ. Ингэж хөрөнгө оруулагч нарын хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалахад Монголын төр засгаас анхаарч, Монгол Улс хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй байх имиж бүрдүүлэх, тогтвортой бодлого баримталж ажиллах тухай ярьж байв. Харин бодит байдал дээр хууль, шүүхийн шатанд хэрэг замхардаг, удааширдаг гэх байдал өнөө хэр давтагдсаар л байна уу.

Дээрх Х.Цэнгэлбаяр, С.Энхбат нарын холбогдогчтой хэрэг дээр гэхэд л цагдаа, прокурорт удаа дараа өргөдөл гаргадаг боловч дорвитой хариу арга хэмжээ авагдахгүй байгаагийн илрэл нь “Эдгээр хүмүүсийг хаана байгааг нь эрэн олж тогтоож чадахгүй байна” гэх аргацаасан хариултаар л харж болно. Энэ бүхэнд аргаа барсандаа гадаадын хөрөнгө оруулалттай “Монголын олон улсын чингэлэг тээвэр” ХХК-ийн итгэмжлэгдсэн төлөөлөгчийн зүгээс Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Ж.Энхбаярт хандаж “хууль зүйн дагуу шалгаж өгнө үү” гэсэн өргөдлийг гаргаад байгаа аж.

Энэ мэт гадны хөрөнгө оруулагчдыг үргээх, шүүх, хуулийн байгууллагаар олон сар, жил залхтал нь явуулдаг жишээ баримт цөөнгүй гарч байна. Цаашид хөрөнгө оруулагчдын гомдлыг хэлэлцэж, шийдвэрлэх тогтолцоог хэрэгжүүлж ч адсанаар хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг авч, улсын нэр хүнд сэргэх юм.

Тус компанийн хувьд Монголд орж ирээд өөр бусад монголчуудад ч залилуулсан гэх асуудал нэмж яригдаж болзошгүй байна. УИХ-ын энэ удаагийн сонгуульд зүүн бүсээс улс төрийн хүчнээс нэр дэвшихээр зэхэж буй нэгэн улстөрч, хүүгийнхээ хамтаар тус компанитай холбоотойгоор залилан хийсэн байж болзошгүй маргаан бүхий нэгэн хэрэг нэмэгдэж сөхөгдөж болзошгүй бололтой. Энэ талаарх эрэн сурвалжлагыг дараагийн удаа илүү дэлгэрэнгүй хөндөх болно.

Эх сурвалж: "Өдрийн сонин"

Д.АЛТАНХҮҮ