Аөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн бүлэглэл хэмээн тодорхойлдог БРИКС одоогоор Бразил, ОХУ, Энэтхэг, БНХАУ, Өмнөд Африк, Египет, Иран, Этиоп, Арабын нэгдсэн Эмират гэсэн есөн гишүүнтэй. 3.5 тэрбум буюу дэлхийн хүн амын 45 хувь нь оршин суудаг эдгээр улсууд дэлхийн эдийн засгийн 28 хувийг бүрдүүлдэг гэхээр яваандаа өрнөдийн хөгжингүй орнуудыг сөрөх геополитикийн гол тоглогч гэж харах хэсэг ч бий. Энэ жилийн дээд хэмжээний уулзалтыг зохион байгуулж буй ОХУ-ын мэдээлснээр Индонези, Казахстан, Тайланд, Венесуэл, Вьетнам, Турк тэргүүтэй 40 гаруй улс БРИКС-д элсэх хүсэлтээ илэрхийлжээ. Хэдийгээр гишүүн орнууд нь биесийнхээ дотоод хэрэгт хөндлөнгөөс оролцохгүй, эрх тэгш, харилцан ашигтай хамтрах зарчим баримталдаг ч уг бүлэг шинэ гишүүд ялангуяа газрын тос олборлогч улсуудыг эгнээндээ нэгтгэснээр эдийн засаг төдийгүй улс төр, нийгмийн амьдралд нөлөөлж, дэлхийн хүчний харьцааг өөрчлөх ч магадлалтай.

Ноён долларыг номхотгох хүсэл

Америк доллараар дэмжигддэг олон улсын санхүүгийн системээс гарах хүслээр нэгдсэн гэж хэлж болох БРИКС-ийн бүлэг хэдэн жилийн өмнөөс л SWIFT-ийг орлох төлбөр тооцооны шинэ системийг хөгжүүлж байгаа билээ. Тэгвэл одоо болох дээд хэмжээний уулзалтаар БРИКС-ийн гишүүн орнууд алтаар баталгаажсан валют бий болгох боломжийн талаар ярилцана гэсэн хүлээлт бий. 2024 онд бүлгийг тэргүүлж буй ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Владимир Путин ч дээд хэмжээний уулзалтаар гишүүн орнуудын банк хоорондын хамтын ажиллагааг хөгжүүлж, БРИКС-ийн мөнгөн тэмдэгтийн хэрэглээг өргөжүүлнэ гэж мэдэгдсэн. Гэхдээ эхний ээлжид блокчэйнд суурилсан “BRICS Pay” хэмээх төлбөрийн системээ танилцуулах бололтой. ОХУ-ын хэвлэлүүд уг системд долларыг төлбөрийн үндсэн валют болгон ашиглахаас татгалзах эрмэлзлэлтэй 159 улс нэгдсэн гэх ч албан ёсоор баталгаажсан мэдээлэлгүй.

Одоо болох дээд хэмжээний уулзалтаар БРИКС-ийн гишүүн орнууд алтаар баталгаажсан валют бий болгох боломжийн талаар ярилцана гэсэн хүлээлт бий.

Дэлхийн эдийн засагт эдүгээ ам.долларын ханш давамгайлж нийт валютын арилжааны 90 орчим хувийг бүрдүүлдэг. Ердөө саяхныг хүртэл газрын тосны арилжаа бараг 100 хувь ам.доллараар хийгддэг байсан бол 2023 онд арилжааны 20 хувь нь доллараас бусад валютаар хийгдсэн нь БРИКС-ийн орнууд хоорондын худалдааныхаа төлбөрийг ихэвчлэн өөрсдийнхөө мөнгөн тэмдэгтээр хийх болсонтой холбоотой. Чухам ийм л шалтгаанаар БРИКС-ийн бүлэг Эмиратаар дамжуулан газрын тосоор баялаг Арабын орнуудыг өөртөө татахаар чармайж буй. Хэрэвзээ газрын тос, байгалийн хийн үнийг ам.доллараар тогтоохоо боливол тэргүүлэх валютын эрэлт буурч энэ нь эргээд АНУ болон дэлхийн эдийн засагт хүчтэй нөлөөлнө. Тийм ч учраас АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигчдийн халз мэтгэлцээний үеэр Дональд Трамп дэлхийн мөнгөн тэмдэгт болох ам.доллараас татгалзахыг эрмэлзэж буй улс орнуудад өндөр татвар ногдуулна гэж сүрдүүлээд амжив. Трамп ялангуяа Хятадын эсрэг хатуу байр суурь баримталж, хэрэв сонгогдвол Бээжингийн импортын бараанд 60-100 хувийн татвар ногдуулна хэмээн амласан нь юугаар ч баталгаажаагүй ногоон дэвсгэртийнхээ үнэ цэнийг буурахаас айсан хэрэг л дээ. Гэтэл дайн самуунаас үүдэлтэй дэлхийн санхүүгийн сорилт, АНУ ын түрэмгий гадаад бодлого нь БРИКС-ийн орнуудыг шинэ мөнгөн тэмдэгт бий болгох эрэлд хөтөлсөн гэдгийг мартаж болохгүй.

БРИКС-ийн бэлэг

Алтан баталгаа ба нэгдсэн валют

Хэдийгээр ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В.Путин шинэ мөнгөн тэмдэгтийг хатуу валютаар баталгаажуулахыг санал болгосон ч шар металлын арвин нөөцтэй БРИКС-ийн гишүүн орнууд алтан стандарт руу буцахыг одоохондоо хүсэхгүй гэж эдийн засгийн шинжээчид үзэж буй. 2024 оны II улирлын байдлаар Египетийн алтны нөөц гэхэд дэлхийн Төв банкуудад хадгалагдаж буй нийт алтны 20 гаруй хувийг эзэлж байна. Төв банкны алтны нөөцөөр Орос, Энэтхэг, Хятад улсууд дэлхийд эхний 10-т ордог.

“Валютын дайн” номыг зохиогч, макро эдийн засагч Жим Рикард

"БРИКС-ийн орнуудын мөнгөн тэмдэгт 1 унци алттай тэнцэж, хатуу валют унци нь 3000 ам.доллар хүрсэн ч шинэ алтан стандарт нь ам.доллар, еврогийн ханшийн хувьд төгсгөл болохгүй. Жинхэнэ алтан стандарттай бол та валют аваад аль ч Төв банкнаас алт худалдан авч болно. БРИКС-ийн гишүүдийн хувьд ямар ч алт худалдаж авах, үнээ өсгөх шаардлагагүй. Тэд зүгээр л долларыг алтны зах зээл дээр өсгөх боломжтой."

Эдийн засгийн хувьд эрс ялгаатай улс орнууд нийтлэг мөнгөн тэмдэгттэй болохыг төдийлөн яарахгүй. Санхүүгийн зарим шинжээчид 1999 онд евро бий болсон нь БРИКС-ийн валют бий болох боломжтойн нотолгоо гэдэг. Гэхдээ нэгдсэн валюттай болохын тулд олон жил бэлтгэж, шинэ Төв банк байгуулан, хоорондын гүйлгээнээс үндэсний мөнгөн тэмдэгтийг үе шаттайгаар халах гэрээ байгуулах шаардлагатай. Мөн олон улсын хэмжээнд амжилтад хүрэхийн тулд ОУВС-гийн дэмжлэг ч хэрэгтэй болно.

Одоогоор БРИКС-ийн гишүүд хоорондын худалдаа нийтлэг валют хадгалахад хэтэрхий бага. Тиймээс худалдаа ихэвчлэн үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр явагдаж гадаад валютын нөөцөө ам.доллараас аль болохоор холдуулж буй. Гэтэл улс хоорондын худалдааны тэнцэл дүйж байж үндэсний мөнгөн тэмдэгтээр худалдаа хийх нь ашигтай. 2023 оны аравдугаар сард ОХУ нефтийн төлбөрөө Энэтхэгээс юаниар төлөхийг шаардахад Энэтхэг ам.доллар, рупигээс өөр валют шилжүүлэхээс татгалзсан. Ингээд ОХУ Энэтхэгээс бараа худалдаж авахаас өөр тохиолдолд ашиглах боломжгүй илүүдэл рупигээ хэрхэхээ шийдэж чадахгүй сууна. Зарим гишүүн орнууд БРИКС-ийн худалдааны түншлэл дээр Хятадын юаниас хараат болох вий хэмээн болгоомжилно. Сүүлийн жилүүдэд Хятадын эдийн засгийн хөгжил сайнгүй байгаагийн дээр юанийн хөрвөх чадвар илт суларсан.

Энэ мэтчилэн эрс ялгаатай эдийн засагтай улс орнуудыг нэгдсэн валютын дэг журамд оруулах нь одоохондоо бүтэшгүй санаа.

Энгийн иргэд, бизнес эрхлэгчдэд тохиромжтой, зардал багатай, хамгийн гол нь улс төрөөс ангид байлгахаар амласан дижитал төлбөрийн систем БРИКС ийн энэ удаагийн уулзалтын гол бэлэг байх болов уу.

Дижитал гарц

БРИКС-ийн орнууд одоогоор өөрийн гэсэн дижитал валюттай болоогүй ч блокчэйнд суурилсан “БРИКС-ийн гүүр” төлбөрийн систем бүтээж буй талаар ОХУ-ын Сангийн дэд сайд Иван Чебесков өнгөрсөн зун мэдэгдсэн.

Энгийн иргэд, бизнес эрхлэгчдэд тохиромжтой, зардал багатай, хамгийн гол нь улс төрөөс ангид байлгахаар амласан дижитал төлбөрийн систем БРИКС-ийн энэ удаагийн уулзалтын гол бэлэг байх болов уу. Олон улсын банк хоорондын төлбөр тооцооны систем буюу SWIFT-ийн өрсөлдөгч гэж тодорхойлж буй шинэ платформоор гүйлгээ хийхийн тулд БРИКС-ийн гишүүн орнууд нэн тэргүүнд хууль тогтоомждоо өөрчлөлт оруулах шаардлагатай. ОХУ 2025-2027 онд дижитал рублийг эргэлтэд оруулахаар төлөвлөж байгаа бол Ираны Төв банк дижитал риалыг гүйлгээнд гаргахаа хэдийнэ зарласан. Харин БНХАУ аль 2020 оноос дижитал юанийн гүйлгээг туршиж буй. Харин “БРИКС-ийн гүүр” платформоор дамжуулан дижитал үндэсний валютаар гүйцэтгэх туршилтын гүйлгээг Орос, Хятад, Энэтхэг улсууд 2025 оноос хийж эхлэх аж. Дижитал валютын ханшаа бүлгийн гишүүн орнуудын мөнгөн тэмдэгтийн сагстай холбож төлбөрийн шинэ системийг илүү өргөн хүрээнд ашиглахад дахиад хоёр жил шаардагдах бол систем хөгжихийн хэрээр импортын төлбөрийн хэрэгсэл болгон ашиглах юм.

Эх сурвалж: Үндэстний ТОЙМ сэтгүүл