2025 онд 5Ш үргэлжлэх үү

2025-01-03

Үндсэн хуулийн өөрчлөлтийн үр дүнгээр бий болсон 126 гишүүнтэй шинэ парламент, гурван намын хамтарсан шинэ Засгийн газар байгуулагдаад нэгэн оныг үдэж байна. Энэ хугацаанд манай төрийн ажил тийм ч хурдтай, амжилттай байж чадсангүй. Томоохон бүтээн байгуулалт, уул уурхайн төсөл зэрэг зарим чиглэлд түүхэн амжилт гэж тэмдэглэгдэхүйц шийдвэр, шийдэл гаргаж байгаа ч нийгмийн өдөр тутмын амьдралд тулгамдаж буй асуудлуудынхаа ард гарах, өмнө эхлүүлсэн чухал амлалтуудаа биелүүлэх тал дээр урагшлах нь бүү хэл, ухарсан тал ч бий.

Жишээ нь, өнгөрч буй онд Засгийн газрын гол санаачилга, том ажил гэгдэж сүр дуулиантай өрнүүлж байсан өнөөх “5Ш ажиллагаа” гээч замын дундаас таг болов. Арга ч үгүй биз. Анхнаасаа 5Ш чинь улс орны хөгжлийн үндсэн том бодлого бус хулгай луйврыг таслан зогсооход чиглэсэн Хууль зүйн яам, АТГ-ын өдөр тутам хийх ёстой ажил л байсан юм. Яагаад гэвэл 5Ш буюу “Шүгэл, Шүүр, Шувуу, Шилжүүлэн авах, Шилэн” ажиллагаа нь цоо шинэ зүйл огт биш.

Шинэ биш гэсний учир нь аливаа гэмт хэрэг, нийтийн эрх ашгийг эсрэг үйл ажиллагааны талаар хувь хүмүүс, байгууллага, улс төрийн хүчнүүд хангалттай шүгэл үлээдэг. Ер нь энэ бүхэнтэй тэмцэх чин хүсэл эрмэлзэл байвал заавал Шүгэл үлээгчийн хууль боловсруулах, батлах, мөрдөх гэж цаг хугацаа алдаад байх шаардлагагүй юм.

Төрийн бүх шатанд бугшсан албан тушаалтныг шүүрдэж, цэвэрлэх нь ч бас үндсэн үүрэг. Зайлшгүй гэмт хэрэгт холбогдоод гадагш оргон зайлсан этгээдүүдийг олж ирэх огт боломжгүй биш. Интерполтой хамтарсан хамтраагүй хүссэн хүнээ хэд хэдэн улсын хил дамнуулаад “хулгайлаад” аваад ирдэг “туршлага” манайд бий. Хулгайн замаар гадагш урссан мөнгө, эд хөрөнгийг эгүүлэн авах санаачилга ч цоо шинэ зүйл биш. “Оффшорын мөнгийг оруулж ирье” гэж олон жилийн өмнөөс дуугарсан нь өөр хүн. Харин тэр үед хэн нь буюу аль намынхан саад учруулж, үгүйсгэж байлаа даа? Бүгд санаж байгаа учраас энд нуршаад яах вэ.

“Шилэн” ажиллагааны хувьд аль 10-аад жилийн өмнө /2014 онд/ Шилэн дансны хуультай болоод мөрдөөд явж байгаа. Үр дүнг нь олон нийт ч хүртэж, овжин улстөрчид ч нэр нүүр олох хэрэгсэл болгож ашигласаар байгаа. Гэхдээ энэ удаад төрийн өмчит компаниудын засаглал, удирдлагын багийн сонгон шалгаруулалт, улс төрийн намын санхүүжилт зэргийг нээлттэй болгох санаачилга гаргаж буй нь сайн хэрэг.

Засгийн 5Ш ингэсгээд замхарч. Тэгвэл одоо олон нийт ямар 5Ш хүлээж байна вэ?

Шинэчлэл. Бүх салбарт шинэчлэл үгүйлэгдэж байна. Системийн шинжтэй томоохон шинэчлэл, өөрчлөлт хийхгүй бол өмхөрч ялзраад дуусаж байгаа бүхнийг энд жагсаавал барагдахгүй. Том салбараар нь авч үзвэл, хотын шинэчлэл, хөдөөгийн шинэчлэл, үйлдвэржилтийн бодлогын шинэчлэл, эрх зүйн шинэчлэл, боловсролын шинэчлэл... гээд дорвитой өөрчлөлтийн сураг огт гарахгүй байна. Газрын тухай гэх мэт чухал хуулиудад оруулж буй өөрчлөлтүүдийг харвал косметик шинжтэй. Эдийн засаг, нийгэмд шинэ эргэлт бий болгох эрс шинэчлэлийн үнэр ер алга.

Шударга ёс, ёс зүй. Хэдийгээр улстөрчид улигласаар энэ үгийн эрхэм чанар, үнэ цэнийг бууруулчихсан ч манай нийгэм шударга ёсоор маш их цангаж байна. Дээр доргүй давхар стандарт. Даргад нэг, жирийн иргэнд нэг өөр хууль үйлчилдэг ялгаварлал байсаар л байгаа. Хууль шүүхийн асуудлаас гадна нийгмийн өдөр тутмын амьдралд ч шударга бус үзэгдэл хавтгай. Төрийн өндөр албан тушаалтнууд бусдад ялгавартай хандах, их дуугаар зандрах, элэглэн шоолох, илэрхий зөрчил гаргасан ч хуулийн болон ёс зүйн хариуцлага хүлээдэггүй байдал хэвээрээ л байна.

Шийтгэл /хариуцлага/. Өнгөрсөн хугацаанд эрх баригчид баахан хулгай луйвар илрүүллээ гэж дэвэх боловч чухам хэнд ямар хариуцлага шийтгэл ногдуулсан нь тодорхойгүй замхраад алга болдог жишиг тогтлоо. Илэрхий гэмт хэргүүд дээр далайх нь уулын чинээ, буух нь туулайн чинээ байгаа учраас иргэд тун их бухимдаж байна шүү дээ. Тиймээс нийтийн эрх ашгийг хохироосон хэрэг тус бүр дээр яг ийм шийтгэл хүлээлгэж, тийм арга хэмжээ авлаа гэдгээ ёстой “шилэн” мэдээлж баймаарсан. Тэгэхгүй бол хэд нь шорондоо орж, хэд нь “шувуу” болоод гадагш зугтсаныг хэн ч мэдэхээ байлаа.

Шийдэл. Иргэд төр засгаас тов тодорхой шийдэл хүлээдэг. Гэтэл Засгийн газар эдийн засгаа сэргээх, иргэдийнхээ амьжиргааг сайжруулах оновчтой шийдэл олсон нь үгүй. Л.Оюун-Эрдэнэ Ерөнхий сайд болуутаа улсын төсөвтэй дүйх хэмжээний буюу 10 их наядын хөтөлбөр гээчийг санаачилж хэрэгжүүлснээс бодит үр дүн гарсангүй. Гай болж ковидын үетэй давхацсан учраас гарын салаагаар хяналтгүй урсчихсан. Дэгсдүүлсэн хэрэг биш шүү. Тэр их зээлийн сургаар халаасандаа компанитай бүхэн 10, 20 саяар нь аваад банк бус руу хийж хүүлэх тухай л ярьж байсан. Гишүүд нь өөрсдөө ЖДҮ, Хөгжлийн банкаа тоноод яг ийм аргаар угаачихдаг болохоор “жижиг гарууд” ч адил сэтгэдэг юм билээ.

Ард олонд наад зах нь агаарын бохирдлоос түргэн салах шийдэл амин чухал хэрэгтэй байна. Харамсалтай нь энэ тал дээр аргаа олоод ам ангайж байгаа хүн алга.

Шуурхай. Төрийн ажил маш удаан байна. Бүрэн эрхийн хугацаа дуусах болоогүй гээд тайвширч, удааширч болохгүй. Ийм хэт удаан яваад байвал бүр л хурдан унахын дохио. Манай Ерөнхий сайд, эрх баригч намын дарга том бүлэглэлтэй, хулгайтай тэмцэж байна гэж хангалттай ярьсан. Одоо жаахан ажил хийх хэрэгтэй байна. Басхүү тэр тэмцэл нь яагаад үр дүнд хүрэхгүй байгаа юм, яагаад дийлэхгүй байна гэдэг сонин. Ерөнхий сайдын эрх мэдэл багадаад байгаа юм уу? Ер нь ажлаа шуурхай хийхэд яг хэн саад болоод байгаа юм бэ гэдэг бүр ч сонин. Мөн хэнтэй яаж тэмцэх гээд байгааг нь иргэд ойлгохгүй байгаа учраас хэрхэн дэмжихээ мэдэхгүй байх шиг. Тиймээс тэмцлийн “бай”-гаа маш тодорхой зарлаж, ард түмэнтэйгээ хамтран шуурхай ажиллах шаардлагатай байна.

https://itoim.mn/a/2024/12/30/analyze/ekx?15d34f257ea391912aefc60e5519590a