Асар том зэсийн уурхайн эргэн тойрон дахь 15 гаруй жилийн хурцадмал байдал 2025 оны 12-р сард дээд цэгтээ хүрлээ. Монгол Улс болон уул уурхайн аварга компани зөвшилцөлд хүрч чадах болов уу? Монголын Өмнөговьд байрлах Оюутолгойн зэс-алтны уурхай нь эртнээс парадокс буюу зөрчилт байдлын илэрхийлэл байсаар ирсэн. Монгол Улсын эдийн засгийн шинэчлэлийн тулгуур багана хэмээн сайшаагдаж байсан энэхүү төсөл нь нөгөө талдаа бүрэн эрхт байдал, шударга ёс, хамтын хөгжил цэцэглэлтийн төлөөх хэдэн арван жилийн тэмцэл болон хувирчээ.

Дэлхийн хамгийн том ашиглагдаагүй зэсийн ордуудын нэг болох энэ уурхай 15 гаруй жилийн турш Монголын төр болон тус талбайн 66 хувийг эзэмшиж, үйл ажиллагааг нь хянадаг Англи-Австралийн уул уурхайн аварга компани Рио Тинто нарыг сөргөлдүүлж ирлээ.

Энэхүү хурцадмал байдал 2025 оны 12-р сард дээд цэгтээ хүрсэн нь нөхцөл байдлыг үндсээр нь өөрчилсөн хоёр томоохон үйл явдалтай холбоотой байв. Үүнд: Оросын арбитрын шүүх Рио Тинтог 1.32 тэрбум ам.долларын хохирол төлөхийг даалгасан шийдвэр гаргасан бол Монгол Улсын Их Хурал төсөл дэх үндэсний эрх ашгийг хамгаалах зорилгоор цогц өөрчлөлт оруулах тогтоолыг санал нэгтэй баталсан юм. Эдгээр үйл явдлууд нь Монгол Улс хэлэлцээрийн давуу тал муутай байх үед буюу дэлхийн санхүүгийн хямралын дараа байгуулсан түншлэлийн талаарх суурь асуултуудыг дахин сөхөж байна. Оюутолгойн асуудлыг зүгээр нэг корпорацын мөлжлөг эсвэл үндсэрхэг үзлийн хэтрэл гэж харахаас илүүтэй, хөрөнгө оруулалт боловсрох тусам хүлээн авагч улс давуу тал олж авдаг, харин үндэстэн дамнасан компаниуд гэрээний баталгаат байдлаас зуурсаар байдаг "хуучирсан тохиролцоо" (obsolescing bargain)-ны ээдрээтэй бодит байдал гэж үзэх нь зүйтэй.

Монгол Улсын хувьд энэ асуудал нь оршин тогтнохуйн ач холбогдолтой: Оюутолгой нь цаашид тус улсын экспортын 30 хувийг эзлэх бөгөөд ойрын ирээдүйд улсын төсөвт олон тэрбумын орлого оруулна. Рио Тинтогийн хувьд ч энэ уурхай орлуулшгүй бөгөөд дэлхийн эрчим хүчний шилжилтэд зэс нийлүүлэх стратегид нь гол зангилаа болж байна. Тиймээс энэхүү мөргөлдөөн нь "тэг нийлбэртэй тоглоом" (нэг нь хожиж нөгөө нь хохирох) биш, харин харилцан хамааралтай хоёр тал бүрэн эрхт байдлын нэр төр болон арилжааны ашиг сонирхлыг хослуулахын тулд алдаатай тогтолцоог дахин тохируулж чадах эсэхийг шалгах сорилт юм.

Тэгш бус тохиролцооны эхлэл

Оюутолгойн эрх зүйн болон санхүүгийн бүтэц нь 2009 оны Хөрөнгө оруулалтын гэрээ болон 2011 оны Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ-гээр баталгаажсан. Монгол Улсын 2008-2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямралын дараах эмзэг үед хэлэлцэн тохиролцсон эдгээр гэрээ нь Рио Тинтод асар их хөнгөлөлт үзүүлсэн байдаг. Үүнд нь тус уул уурхайн төслийг хэрэгжүүлэхэд хэдэн арван жилийн турш татварын тогтвортой байдал, хөрөнгө оруулалтын зардлыг нөхөхөд тэргүүн дараалал эдлэх, менежмент үйл ажиллагааны бүрэн бие даасан байдал гэх мэт орно.

Монгол Улс өөрийн төрийн өмчит "Эрдэнэс Оюутолгой" ХХК-иар дамжуулан 34 хувийг эзэмшсэн ч Рио Тинто хөрөнгө оруулалтаа нөхөж дуустал ногдол ашиг авах хугацааг хойшлуулсан юм. Энэ зохицуулалт нь уурхайн үнэ цэнэ өсөж байхад улс орон шударга хувь хүртэхээ хүлээхэд хүргэжээ.

Ил уурхайн олборлолт 2013 онд эхэлсэн боловч ордын жинхэнэ баялаг болох 31 сая тонн зэс, 13 сая унц алт нь газрын гүнд бий. Олон жилийн саатал, маргааны эцэст, 2022 онд Улаанбаатар болон Рио Тинто нарын тохиролцооны дараа гүний уурхайн олборлолт 2023 онд эхэлсэн. 2025 он гэхэд төслийн нийт хөрөнгө оруулалтын зардал 26 тэрбум ам.доллараас давж, гарц эрс нэмэгдэв. Зэсийн үйлдвэрлэл жилийн өмнөхөөс 61 хувиар, алтных 121 хувиар өсжээ. Монгол Улсын хувьд тус уурхай нь зөвхөн 2025 онд л гэхэд 660 сая ам.долларын татвар, хураамж төлсөн байна. Энэ нь 2010 оноос хойш нийт 5.5 тэрбум ам.долларын улсын орлого, дээр нь 2.4 тэрбум ам.долларын дотоодын худалдан авалт болж байна.

Гэсэн хэдий ч эдгээр ашиг нь өрийн гажуудсан бүтцийн сүүдэрт дарагдаж байна: Оюутолгойн 20.2 тэрбум ам.долларын өрийн 16.3 тэрбум нь Рио Тинтогоос авсан хувь нийлүүлэгчийн зээл бөгөөд түүний хүүг Монголын бодлого боловсруулагчид болон иргэний нийгмийнхэн зах зээлийн жишгээс хэт өндөр гэж шүүмжилсээр ирсэн. Рио Тинто эдгээр нөхцөлийг хамгаалж, хувь нийлүүлэгчийн зээлийг хайгуул, бүтээн байгуулалтын явцад "санхүүгийн бүрэн эрсдэл" үүрдэг мега төслүүдийн санхүүжилтийн стандарт хэрэгсэл гэж тодорхойлдог. 2025 оны 12-р сард “Оюутолгойн бүлэг ордын ашиглалтад Монгол Улсын эрх ашгийг хангуулах, хүртэх өгөөжийг нэмэгдүүлэхтэй холбоотой баримт бичиг, үйл ажиллагаанд хяналт шалгалт хийх Улсын Их Хурлын хянан шалгах түр хороо”-нд ирүүлсэн тайландаа "Оюутолгой" ХХК эдгээр зээлүүд нь "урт хугацаат, баталгаагүй, барьцаа хөрөнгөгүй олгогдсон" бөгөөд Монгол Улсын засгийн газрын өр эсвэл олон улсын богино хугацаат бондтой шууд харьцуулах нь "олон улсын стандартад нийцэхгүй" гэж мэдэгджээ.

Түүнчлэн тус компани Монгол Улсын хүртэж буй нийт үр өгөөж (татвар, нөөц ашигласны төлбөр, ногдол ашиг) аль хэдийн 61 хувьтай байгаа бөгөөд энэ нь парламентын шинжээчдийн дурдсан 37 хувиас хамаагүй өндөр гэж мэдэгддэг.

Гэвч олон монголчуудын хувьд эдгээр тоо үнэмшилгүй сонсогдож байна. Монгол Улс одоогоор тодорхой хэмжээний ногдол ашиг аваагүй байгаа бол Рио Тинтогийн хуримтлагдсан 11 тэрбум ам.долларын хасах мөнгөн урсгал (2025 оны 9-р сарын байдлаар) нь 80 жилийн турш ашиглагдах актив болох энэ төслөөс ирээдүйд хүртэх урт хугацааны үнэ цэнийг халхалж байна.

2025 оны эргэлтийн цэгүүд: Хууль эрх зүйн эрсдэл ба Бүрэн эрхт байдлын бататгал

2025 оны 12-р сар нь хоёр тусдаа боловч харилцан нөлөөлөл бүхий үйл явдлаас шалтгаалан энэхүү мэтгэлцээнд эргэлт гарсан үе байлаа. 12-р сарын 10-нд ОХУ-ын Калининградын Арбитрын шүүхээс Оросын хөнгөн цагааны аварга компани болох РУСАЛ-д 104.75 тэрбум рубль (1.32 тэрбум ам.доллар) төлөхийг Рио Тинтод даалгажээ. Энэ нь Рио Тинто компани 2022 онд Оросын эсрэг Австралийн хориг арга хэмжээний үеэр РУСАЛ-ын "Queensland Alumina Limited" (QAL) дахь 20 хувийн хувьцааг хураан авсантай холбоотой юм. Хэдийгээр энэ хэрэг Оюутолгойтой шууд холбоогүй ч Оюутолгойн хувьцааг эзэмшдэг Рио Тинтогийн охин компаниудын нэрийг дурдсан нь уурхайн өмчлөлийн бүтцэд хууль эрх зүйн эргэлзээ, сүүдэр тусгав. Рио Тинто энэ шийдвэрийг даруй эсэргүүцэж, "өөрийгөө тууштай хамгаална" гэдгээ мэдэгдээд, Австралийн шүүхүүд хориг арга хэмжээг дагаж мөрдсөн үйлдэл нь хууль ёсны болохыг аль хэдийн баталсан гэдгийг онцолсон.

12-р сарын 15-ны мэдэгдэлдээ компани нь Оросын шүүхийн шийдвэр "Австралийн хориг арга хэмжээтэй холбоотой бөгөөд Оюутолгойн үйл ажиллагаанд ямар ч нөлөөгүй" гэж онцолжээ.

Гэсэн хэдий ч энэхүү шийдвэр нь Рио Тинтогийн "хууль эрх зүйн хувьд ялагдашгүй" гэх ойлголтыг ганхууллаа. Энэ нь Монгол Улс тус компанийг дотоодын хууль тогтоомжийг дагаж мөрдөж буй эсэхийг хянаж байгаа энэ үед маш эмзэг асуудал юм. Улаанбаатарын хувьд энэ шийдвэр нь нэгэн томоохон болгоомжлолыг тодотгов: Үндэстэн дамнасан корпорацууд хүлээн авагч улс орны өмнө хүлээсэн үүргээсээ илүүтэйгээр Барууны хориг арга хэмжээний геополитикийн шаардлагыг эн тэргүүнд тавьж магадгүй юм. Үүнээс хоёр долоо хоног гаруйн дараа буюу 12-р сарын 26-нд Монгол Улсын Их Хурал ирцэд бүртгэгдсэн гишүүдийн 81.2 хувийн саналаар (69 гишүүн дэмжсэн) 120 дугаар тогтоолыг баталлаа. Энэхүү түүхэн тогтоол нь Оюутолгойн засаглалд цогц шинэчлэл хийхийг үүрэг болгожээ. Олон сарын нээлттэй сонсгол, парламентын тусгай шалгалтын үр дүнд гарсан энэхүү тогтоол нь олон нийтийн гүнзгий бухимдлыг илэрхийлж байна.

2025 оны 12-р сард авсан санал асуулгаар монголчуудын дийлэнх хэсэг нь хүлээн авагч улс(Монгол Улс) Оюутолгойн үр өгөөжөөс шударга бус хувь хүртэж байна гэж үзэж байгаа аж.

Шинэ тогтоол нь Рио Тинтогийн түнш "Энтри Голд" (Entrée Gold)-ын эзэмшиж буй Оюутолгойн томоохон талбай дахь маргаантай хоёр ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийг (Шивээ Толгой ба Жавхлант) эргэж харах (мөн цуцлах боломжтой) асуудлыг тусгасан. Мөн Рио Тинтогийн зээлийн хүүг бууруулж, Монголын талын үр өгөөжийг 53 хувьд (2010 оны анхны зорилт) хүргэхээр 2011 оны Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ-г дахин хэлэлцэхийг шаардсан байна. Үүний зэрэгцээ ил тод байдлыг хангах үүднээс Оюутолгойн экспортын орлогыг Монголбанк болон арилжааны банкуудаар дамжуулан гүйлгээ хийхийг үүрэг болгов. Эцэст нь тогтоолоор Оюутолгой болон Рио Тинтотой холбоотой ил тод бус авлигын хэргийг (тус компани эдгээр сэжгийг "үндэслэлгүй" гэж мэдэгддэг) мөрдөн шалгах, Оюутолгойн нөөцийг нэмэгдүүлэх геологийн хайгуулыг эрчимжүүлэхийг уриалжээ. Энэхүү тогтоол нь бүрэн эрхт байдлаа илэрхийлсэн зоримог алхам боловч тодорхой эрсдэл дагуулж байна.

Рио Тинто гэрээнд нэг талын өөрчлөлт оруулахыг түүхэндээ эсэргүүцсээр ирсэн бөгөөд энэ нь гадаадын хөрөнгө оруулалтыг үргээх эсвэл Хөрөнгө оруулалтын маргааныг шийдвэрлэх олон улсын төв (ICSID)-д арбитрын маргаан үүсгэж болзошгүйг анхааруулдаг.

2026 оны 1-р сард өгсөн мэдэгдэлдээ "Оюутолгой" ХХК "бүтээлч хамтын ажиллагаа" чухал гэдгийг хүлээн зөвшөөрсөн ч нээлттэй сонсголд "төөрөгдүүлсэн мэдээллүүд" багтсан бөгөөд тэдгээрт тайлбар өгөх хугацаа олгоогүй гэдгийг онцолсон юм. Компаниас 12-р сарын 17-нд парламентад ирүүлсэн тайландаа Жавхлант болон Шивээ Толгойн тусгай зөвшөөрлүүд нь Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд аль хэдийн тусгагдсан бөгөөд ТЭЗҮ-ээ Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу шинэчилж ирсэн гэж дурдсан нь "төсөл сүүлийн 10 жилийн турш батлагдсан ТЭЗҮ-гүй ажилласан" гэх парламентын дүгнэлттэй зөрчилдөж байна.

Гол зөрчлийн шугамууд: Хууль, Санхүү, ба Итгэлцэл

Оюутолгойн маргаан нь хууль тогтоомжийн дагаж мөрдөлт, санхүүжилтийн шударга байдал, нөөцийн бүрэн эрхт байдал, ил тод байдал гэсэн харилцан хамааралтай дөрвөн асуудал дээр зангилагдаж байна. Эдгээр нь 2025 оны 12-р сарын үйл явдлаар улам хурцадсан юм.

Нэгдүгээрт, хууль тогтоомжийн нийцэл нь маргааны гол цэг хэвээр байна. Парламентын шинжээчид Хөрөнгө оруулалтын болон Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээг Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн санал өгөх эрх, хувьцаа шилжүүлэх журам, компанийн дүрмийн давуу эрх зэрэг Монгол Улсын хууль тогтоомжийг зөрчсөн гэж буруутгаж байна. "Оюутолгой" ХХК үүнийг эрс үгүйсгэж, гэрээг "олон нийт болон парламентын хяналт дор" хэлэлцэн тохиролцсон бөгөөд тухайн үед хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байсан хууль тогтоомжид нийцсэн гэж маргадаг.

Компанийн зүгээс Монгол Улсын 2006 оны Ашигт малтмалын тухай хуулиар хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулж, "хөрөнгө оруулагчдад тогтвортой нөхцөл бүрдүүлэхийг" зөвшөөрсөн, мөн ТУЗ-ийн заалтуудыг Иргэний хуулийн "гэрээний эрх чөлөөний зарчим"-ын дагуу тохиролцсон гэдгийг дурджээ.

Гэвч Монголын талын хувьд асуудал нь зөвхөн өнгөрсөн үеийн нийцэл биш, харин өнөөдрийн ач холбогдол юм. Хууль эрх зүйн орчин хувьсан өөрчлөгдөж байгаа тул (үүнд байгалийн нөөцийн төслийн "үр өгөөжийг" тодорхойлсон 2019 оны Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт орно) өнгөрсөн үеийн гэрээ нь өнөөдрийн бүрэн эрхт байдлын тэргүүлэх чиглэлийг тусгахын тулд дасан зохицох ёстой гэж Монгол Улс үзэж байна.

Хоёрдугаарт, санхүүжилтийн нөхцөл нь хамгийн их эмзэглүүлдэг асуудал юм. Монголын парламент болон иргэний нийгмийнхэн Рио Тинтогийн хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүү нь (зах зээлийн ханшаас 3-6 пунктээр өндөр гэгддэг) ногдол ашиг авах хугацааг үндэслэлгүйгээр хойшлуулж, эрсдэлийг хамтарсан үйлдвэрт үүрүүлж байна гэж маргадаг. "Оюутолгой" ХХК хариуд нь ийм зээлийн хүү нь Монгол Улсын зээлжих зэрэглэл, улс төрийн тодорхойгүй байдал, уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалтаа нөхөх урт хугацаа зэрэг "төслийн болон тухайн улсын өвөрмөц эрсдэлийг" тусгадаг гэж тайлбарлаж байна. Зээлийн хүүг бууруулах талаар хувь нийлүүлэгчдийн хоорондох хэлэлцээ үргэлжилж байгаа ч ахиц дэвшил “маш удаан” байгаа нь Монголын талын нөлөө нэмэгдэж байгаа хэдий ч эрх мэдлийн тэнцвэргүй байдал байсаар байгааг харуулж байна.

Гуравдугаарт, Оюутолгойн уурхай нь нөөцийн бүрэн эрхт байдлын бэлгэдэл болсон. Монгол Улс өөрийн эзэмшлийн хувийг 51 ба түүнээс дээш хувьд хүргэх хүсэл эрмэлзэл нь байгалийн баялаг нь хамгийн түрүүнд ард түмэндээ үйлчлэх ёстой гэсэн итгэл үнэмшилд үндэслэдэг. Жавхлант болон Шивээ Толгойн тусгай зөвшөөрлүүд нь энэхүү тэмцлийн бэлгэ тэмдэг болсон: парламент "Энтри Ресурс" (Entrée Resources)-ийн хяналтыг бүрэн дүүрэн бүтээн байгуулалт хийхэд саад болж байна гэж үзэж байгаа бол "Оюутолгой" ХХК эдгээр зөвшөөрлүүд нь геологийн хувьд үндсэн уурхайгаас салшгүй бөгөөд зөвхөн байгаа дэд бүтцийг ашиглан олборлох боломжтой гэж зүтгэдэг. Компани эдгээрийг нэгтгэхийг хойшлуулах нь "уурхайн төлөвлөлт болон зардлын төсөөлөлд сөргөөр нөлөөлнө" гэж анхааруулж байгаа ч монголчууд үүнийг гадаадын корпорацууд өөрсдийн бүрэн эрхт хөрөнгө дээр нөхцөл тулгаж буй өөр нэг жишээ гэж харж байна.

Дөрөвдүгээрт, ил тод байдлын хомсдол нь олон нийтийн итгэлийг алдагдуулсан. "Оюутолгой" ХХК татвар, хураамжийн төлбөрийг нийтэлдэг боловч иргэний нийгэм болон парламент үнэ шилжүүлэлт, зардлын тооцоо, "үр өгөөжийг" хэрхэн тооцож байгаа нь тодорхойгүй байгаад санаа зовж байна. Монголын талын хүртэх үр өгөөжийг компани 61 хувь гэж мэдэгдэж байгаа нь парламентын тооцоолсон 37 хувьтай зөрчилдөж байгаа нь "үр өгөөж" гэж юуг ойлгох вэ (жишээ нь, ханган нийлүүлэгчдээр дамжуулан төлсөн НӨАТ эсвэл нийгмийн даатгалын шимтгэлийг оруулах уу гэх мэт) гэсэн тодорхойлолтын зөрүүг илтгэж байна. Шинэ тогтоолын ил тод байдлын шаардлагууд нь энэ зөрүүг арилгах зорилготой боловч амжилт нь хараат бус баталгаажуулалтаас хамаарна. Энэ нь Рио Тинтогийн үргэлж барьж ирсэн зарчим биш юм.

Талуудын чимээгүй байдал: Хариу өгөхгүй байгаа нь юуг илэрхийлнэ вэ?

12-р сарын үйл явдлуудын дараа оролцогч талуудын хандлага эрс ялгаатай байлаа. Рио Тинто болон "Оюутолгой" ХХК асуулгад шуурхай хариулж, албан ёсны мэдэгдэл гаргаж, парламентад ирүүлсэн материалаа эш татаж байв. Гэвч бусад гол тоглогчид болох Монгол Улсын Засгийн газар, парламентчид болон ОХУ-ын Калининградын Арбитрын шүүх “чимээгүй” хэвээр байна. Энэхүү чимээгүй байдал нь олон утга агуулж байна. Монгол Улсын удирдагчдын хувьд энэ нь Рио Тинтотой хийх хэлэлцээ нухацтай эхлэхээс өмнө хурцадмал байдлыг даамжруулахгүй гэсэн хүсэл байж болох юм.

Оросын шүүхийн хувьд энэ хэргийн геополитикийн эмзэг байдлыг онцолж байна: Барууны үндэстэн дамнасан компани руу чиглэсэн шийдвэр нь ОХУ-ын стратегийн түнш гэж үзэж буй Монгол Улстай харилцах харилцааг хүндрүүлэх эрсдэлтэй. Тогтоол батлагдсанаас хойш хэдэн сарын дотор шинэчлэлийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн мөртлөө Монгол Улсын Засгийн газар чимээгүй байгаа нь анхаарал татаж байна.

Ерөнхий сайд Г.Занданшатарын засаг захиргаа маш нарийн тэнцвэрийг барих шаардлагатай болж байна. Тэд үндэсний эрх ашгаа хамгаалахын зэрэгцээ Рио Тинтогийн зүгээс санхүүжилтийг зогсоох эсвэл арбитрын шүүхэд хандах зэрэг хариу үйлдлийг өдөөхгүй байх маш нарийн тэнцвэрийг барих шаардлагатай болж байна.

Засгийн газраас Оюутолгойн тогтоолтой зэрэгцэн Европын Сэргээн Босголт, Хөгжлийн Банк (EBRD) болон Азийн Хөгжлийн Банктай (ADB) зээл, санхүүгийн хамтын ажиллагааг баталгаажуулсан нь Рио Тинтогоос хамааралтай байдлаа бууруулахын тулд санхүүгийн түншлэлээ төрөлжүүлж, ирээдүйд гарч болзошгүй сөргөлдөөнд бэлтгэж байгааг харуулж байна.

Хамтын ялалтын төлөө: Цаашдын зам

Энэ бол аль нэг тал нь нөгөөгийнхөө зардлаар "ялах" боломжгүй тулаан юм. Монгол Улс Рио Тинтог бүрмөсөн түлхэж чадахгүй: уурхайн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхэд тус компанийн техникийн туршлага, хөрөнгө оруулалт шаардлагатай хэвээр байгаа бөгөөд арбитрын маргаан нь улсын нөөцийг олон жилийн турш шавхаж мэднэ. Харин Рио Тинто Монгол Улсын шаардлагыг үл тоомсорлож болохгүй: олон нийтийн бухимдал дээд цэгтээ хүрсэн бөгөөд Оросын шүүхийн шийдвэр нь геополитикийн хувьд ээдрээтэй бүс нутагт хууль эрх зүйн эрсдэлд өртөмтгий гэдгийг нь харууллаа. Компанийн эрчим хүчний шилжилт дэх ирээдүй буюу зэсийн тогтвортой нийлүүлэлтийг хангахаас хамаардаг байдал нь хүлээн авагч улс орнуудтай итгэлцлийг сэргээх чадвараас нь шалтгаална. Тогтвортой шийдэл нь гурван үндсэн хэрэгцээг хангах ёстой: шударга санхүүжилт, бүрэн эрхт байдлыг бэхжүүлэх, ил тод байдал болон хариуцлага.

Нэгдүгээрт, хувь нийлүүлэгчийн зээлийн хүүг зах зээлийн өнөөгийн нөхцөлд нийцүүлэн бага зэрэг бууруулах нь Рио Тинтогийн өгөөжийг алдагдуулахгүйгээр Монгол Улсад ногдол ашиг өгөх хугацааг түргэсгэнэ. Энэ нь хоёр талын хүлээн зөвшөөрч болох буулт юм — Монгол Улс орлогодоо илүү хурдан хүрч, Рио Тинто төслийн тогтвортой байдлыг хадгална.

Хоёрдугаарт, хөрөнгө оруулалтын зардлыг нөхсөнөөр Монгол Улсын эзэмшлийн хувийг үе шаттайгаар 51 хувьд хүргэх замын зураглалыг гаргах, мөн гол шийдвэрүүдэд (жишээ нь, тусгай зөвшөөрлийг нэгтгэх, хайгуулын төлөвлөгөө) хамтарсан хяналт тогтоох боломжтой. Энэ нь Монголын өмчлөх хүслийг хүндэтгэхийн зэрэгцээ Рио Тинтод шилжилтийн үеийн тодорхой байдлыг олгоно.

Эцэст нь, үр өгөөжийн тооцоололд хараат бус аудит хийх, зардлын тооцоо болон үнэ шилжүүлэлтийг олон нийтэд нээлттэй болгох, Монгол Улс болон Рио Тинтогийн тэгш төлөөлөлтэй хамтарсан хороо байгуулж, хэрэгжилтийг хянах шаардлагатай. Энэ нь олон нийтийн итгэлийг сэргээж, ирээдүйн маргааны эрсдэлийг бууруулна. Иймэрхүү “буулт” нь аль ч талын туйлшрагчдын сэтгэлд нийцэхгүй. Монголын үндсэрхэг үзэлтнүүд бүрэн хяналтыг шаардах бол Рио Тинтогийн хувьцаа эзэмшигчид богино хугацааны ашгийг бууруулах аливаа хөнгөлөлтийг эсэргүүцэж магадгүй. Гэвч энэ бол "хамтран хожих" (win-win) үр дүнд хүрэх цорын ганц зам юм: Монгол Улс байгалийн баялгаасаа шударга хувь хүртэх бүрэн эрхээ баталгаажуулж, Рио Тинто уурхайг олон арван жилийн турш ажиллуулах тогтвортой орчинг олж авна.

Дүгнэлт

Оюутолгой бол зөвхөн уурхай биш — энэ бол байгалийн нөөцөөс хамааралтай ардчилсан улс орнууд дэлхийн капиталын эрин үед өөрсдийн эрх ашгийг хэрхэн хамгаалж чадах тухай сорилт юм. Монгол Улсын 12-р сарын тогтоол нь энэхүү аялал дахь чухал үйл явдал бөгөөд жижиг үндэстнүүд үндэстэн дамнасан корпорацуудтай харилцах дүрмийг дахин бичиж чадна гэдгийг баталж байна. Рио Тинтогийн хэлэлцээ хийх хүсэл эрмэлзэл (дурамжхан ч гэсэн) нь хамгийн том компаниуд хүртэл корпорацын хариуцлагын талаарх өөрчлөгдөж буй хүлээлтэд дасан зохицох ёстойг харуулж байна.

Оросын арбитрын шүүхийн шийдвэр нь Оюутолгойн үйл ажиллагаатай шууд бус холбоотой боловч геополитикийн тодорхойгүй хүчин зүйлийг нэмлээ: Энэ нь Рио Тинтод дэлхийн нэг хэсэгт хийсэн үйлдэл нь өөр газар үр дагавар авчирч болохыг, мөн Барууны хориг арга хэмжээ нь “барууны бус” хууль эрх зүйн орчинд үүсэх эрсдэлээс хамгаалж чадахгүй гэдгийг сануулж байна.

Монгол Улсын хувьд энэ нь илүү сайн нөхцөлийг хангахын тулд Рио Тинтогийн эмзэг байдлыг ашиглах стратегийн боломж юм. Эцэст нь, жинхэнэ “ялагч” нь зөвхөн Монгол Улс эсвэл Рио Тинто биш, харин нөөцийн түншлэл нь тэгш байдал, ил тод байдал, харилцан хүндэтгэл дээр суурилах ёстой гэсэн зарчим байх болно.

Хэрэв Оюутолгой ийм загвар болж чадвал энэ нь Замбийн зэсийн уурхайгаас эхлээд Перугийн литийн төсөл хүртэл ижил төстэй зөрчилдөөнтэй тулгарч буй бусад үндэстнүүдэд үлгэр жишээ болно. Үгүй бол энэ нь богино хугацааны шунал болон үндсэрхэг үзлийн омголон байдал нь байгалийн баялгийн төсөл бүрийн зорилго байх ёстой хамтын хөгжил цэцэглэлтийг сүүдэрлэсэн, алдагдсан боломжуудын сургамж болон үлдэнэ. 2026 онд хэлэлцээ эхлэхэд дэлхийн хараа Өмнөговь руу чиглэх болно. Монгол Улсын хувьд энэ бол “шударга бус гэрээний өвийг” бүрэн эрхт эдийн засгийн чадавхжуулалтын ирээдүй болгон хувиргах боломж юм. Рио Тинтогийн хувьд энэ нь ашигт ажиллагаа болон хариуцлага зэрэгцэн оршиж болохыг батлах боломж юм. Бооцоо үүнээс өндөр байх аргагүй — үр дүн нь ирэх хэдэн арван жилийн байгалийн нөөцийн засаглалын ирээдүйг тодорхойлно.

Тус өгүүлэл The Diplomat сэтгүүлд 2025 оны арваннэгдүгээр сарын 18-нд "Oyu Tolgoi: Mongolia’s High-Stakes Clash With Rio Tinto" нэртэйгээр англи хэл дээр нийтлэгдсэн.

Судлаач Ч.Сумъяа

2026 оны 2-р сарын 5