аа бас хувьсгал байна. Ийм л хэцүү хосмол логик аливаа дэвшил хөгжлийг хөтлөсөөр иржээ. Биологид ч тэр, нийгэмд ч тэр. Хосмолын хууль нь парламентаар хэлэлцэгддэг, тэгээд цуцлагддаг нь хараахан бишийг ямагт санаж байх нь чухал.

Хувьслын тодорхой шатанд, үнэн хэрэгтээ хувьсахуй явц цаашид мухардсан нөхцөл байдалд хувьсгал гардаг жам байна.

1911 оны Үндэсний хувьсгал хувьссаар 1921 оны Ардын хувьсгал, Ардын хувьсгал хувьссаар эцэст мухардаад 1990 оны Ардчилсан хувьсгал болсон. Ардчилсан хувьсгал маань хувьсан хувьссаар 2011 онтой золгохдоо МАН-АН дунд төөрч будилж орхисон дүр зураг, төрх төлөв илэрч тодорсоор байх бололтой. Үүнээс үүдэн нийгмийн хэсэг бүлгүүдийн хүрээнд зарим санаа сэтгэгдэл хуримлагдаж амжаад, улмаар хэвлэл сониноор ямар нэг шинэ хувьсгалын хий үзэгдэл орчиж, хэл яриа дэгдэх болов.

Одоогоор Монголд байтугай, дэлхийд хувьсгал гэдэг үг, ойлголтоос тэгэтлээ жийрхэх, эцэслэн цуцлах шалтгаан байхгүй л дээ. Ямар боловч жийрхэж цуцлах нь арай эртэдсэн хэрэг. Хэрэв МАХН хувьсгал-аас үг хэл, үзэл санааны хувьд татгалзан МАН болж буй ахул угтаа басхүү ямар нэг эргэлт хийж, ямар нэг хувьсгалын санаа наад зах нь нам дотроо агуулж яваа хэрэг байх. Энэ тухайд тэр болгон анзаардаггүй нэгэн зүйл хөндөж хэлмээр байна. Revolution (монголоор Хувьсгал) хэмээх европ үгийн латин язгуур нь Revolutio бөгөөд утга нь эргэж буцаж буух. Тиймээс МАХН нь МАН-д эргэж буцан буусан нь нэг ухаандаа хувьсгал юмдаг уу. Нэр томъёог үгчилж хөөвөл ингэж ойлгохоос өөрцгүй. Утга чанар нь харин огт тодорхойгүй үлдэж байна. Үг үсгээр хөөцөлдвөөс угтаа зүүн тийш тэмүүлсэн хувьсгал баймаар. Гэвч МАН-ын бодит ахуй оршихуй хааш нь чангаахыг хэн ч хэлж үл мэднэ.

Төлөв байдал нэн тодорхойгүй энэ нөхцөлд МАХН нь МАН-аас тусгаарлан үлдэх боломж нээлттэй биш юм гэхэд нилээд магадлалтай. Энэ магадлал ч тойрсонгүй дайрчээ. Үүнийг урьдчилан харахад нэг их хэцүү байсангүй. Гэхдээ цаашхийг Тэнгэр мэднэ гэдэг шиг Дээд шүүх мэдэх болж байна. Яах ийх магадлал нь фифти-фифти. Учир нь хоёр талын хэлж ярьсан, маргаж мэтгэлцсэн зүйлсийн эрхзүйн бодит үндэслэл, хүчин чадал нь үндсэндээ тэнцүү юм. Энэ юу гэсэн үг вэ гэвэл, уг асуудал Дээд шүүхийн цэвэр үзэмжийн хэрэг гэсэн үг. Олон хүчин зүйлийн уулзварт Дээд шүүхийн үзэмж бүрэлдэн МАХН-ыг бүртгэх эсэх асуудал шийдэгдэнэ. Энэ талаар тооцвол зохих томоохон хүчин зүйлийн нэг нь олон нийтийн санаа бодол гарцаагүй мөн. Дээд шүүх санал асуугаад явахгүй, тэгэх ч учиргүй. Зүгээр ардчилсан дэглэмийн нөхцөлд олон нийтийн санал сэтгэгдэл МАХН-ыг ялгаварлахгүйгээр бүртгэх талд давамгайлж байж болзошгүй.

Гадаад гаралтай ба дотоод үндэслэлтэй гэж аливаа хувьсгалыг ангилж үзэх нь туйлын чухал мэт. Ардын ба ардчилсан хоёр хувьсгал маань цэвэр гадаад гарал үүсэл, эх сурвалж, хүчин зүйлтэй үзэгдэл байв. МАХН гэхэд МАН болсон нэгэн төрөл хувьсгал гэхэд Социалист интернационалын шууд нөлөө, дам шахалтаар болсон үйл явдал мөнийг бэлхнээ харж болно. АН гэхэд Монгол гэдэг нэрнээс жийрхэж зугатсан нь наана цаанаа учиргүй ч биш байх.

Асуудал юув гэхээр, гадаад гаралтай хувьсгалууд эхнээсээ эцсээ хүртэл нэг л будилиан самуунтай, харийн нөлөө тусгал, шахалт дарамттай эд. Хиймэл, зохиомол хуурмаг талдаа үзэгдэл.

Асуудлын асуудал юув гэвэл, удаа дараагийн гадаад гарал, нөхцөлтэй хувьсгалуудаар үндэсний дотоод мөн чанарын хувьсгал бэлтгэгдэж чадах эсэх явдал. Монголчууд бид феодализм, социализм, капитализмаар асар туршлагажсан түмэн. Түүхэн энэ туршлага үгээ хэлэх үү, үгүй юү.

Хүсэн хүлээгдэж буй маань үндэсний дотоод мөн чанар, түүхэн туршлагад түшсэн шинэ хувьсгал. Зөн совингоор дэмий тэнүүчлэх болсон улстөрийн хий үзэгдэл гэвэл энэ. Буурин дээрээ авсаархан ам бүлээрээ үлдэх санаатай юмуу гэлтэй боловч одоогоор бүртгэлгүй МАХН-ын алсын санаархал иймэрхүү байж ч магад, үгүй ч байж магад. Ер аливаа нам, хүчин үндэсний үзэл санаан дээр тоймтой ба тууштай зогсохгүйгээр цаашид жингүйднэ.

ӨС-ы 2-р сарын 22-ны дугаарт М. Энхсайханы илтгэл бүрэн эхээрээ байхыг үзлээ. Та бүхэн ч уншаад үзэхэд огт илүүдэхгүй. Ардчилал гэж адгийн юм байж болдог юмыг хэлдэг тухай өгүүлжээ. Гэхдээ энэ бүхнийг хэн хүн ойлгохтой болж амжсан байлтай бодогдоно. Чухал нь, М. Энхсайхан төрийн тогтолцооны асуудлыг ноцтой хөнджээ. Тогтож яриваас зохих сэдэв бол зөвхөн төрийн тогтолцооны асуудал.

Ардчилалын хувьд гэвэл, Монгол маань АНУ-аас илүү либераль ардчилсан улс болсон. Либерализм хэтрэхээрээ ялзардаг номтой. Манай либераль ардчилал ялзарч гүйцсэн. Цаашид ялзрах нөөц өчүүхэн ч үлдсэнгүй. Энэ нь шинэ хувьсгалт эргэлт шаардахгүй биш байх. Учир монгол үндэстний оршихуйн эрх ашиг гээч юм хараахан бүрмөсөн цуцлагдаагүй байна.

Өнөөдөр байгаа маань МАН-АН. Ядуу оронд улстөр байдаггүй. Эдийн засаг, өнгө мөнгөний ашиг сонирхол л байна. Манай улс төр гэгч чухам өнөөдөр тов тодорхой. Оюу ба Таван толгой, бас бус стратегийн орд газруудын эргэлтэд хэн хяналтаа тогтоох тухай л асуудал. МАН ба АН-ын тухайд тус тусдаа ихээхэн эрсдэлтэй, намуудын дээд түвшиндээ бол аюумшиг төрүүлсэн түгшүүртэй асуудал.

МАН-АН-ын ашиг сонирхол, чиг зорилго нэгдмэл. Хоёр толгойг хавсайдан хөндөж чадлаа. Стандарт бус шийдвэр нь зорилгодоо хүрлээ. Гэтэл сонгууль гэж балай юм худал үнэн болдгоороо болохоос өөр замгүй. Яаж ийгээд нэг нь олонхи, нөгөө нь цөөнхи болохоос бас өөрцгүй. Энэ нөхцөлд дахиад бас стандарт бус шийд гаргах уу? Мань нөхдийн толгойд иймэрхүү л юм эргэлдэж буйд мөрий тавьсан ч болно. Учир нь МАН ч, АН ч сонгуулийн ялалтад итгэлтэй байх арга тасарсан. Гэтэл дахиад МАН-АН юмуу, АН-МАН төр засгийн эрхийг стандарт бусаар бариваас аюул болно. Нийгэм яаж ч хөдөлсөн ногоон гэрэл асна гэсэн хэрэг болно. Энэ бүхэн эрхбиш ойлгомжтой байх. Тиймээс ялсан нам ноёрхлоо хоёр толгойд дангаараа тогтоох нөхцөл байдал бий болно. Үүнийг ялагдсан нам тэвчин хүлээн зөвшөөрөхөд тун хүнд байх учраас бас л иргэний дайн дэгдээхээс наахнуур юм болох магадлал өндөр. 7-р сарын 1 бол ийм л үндэслэлтэй үйл явдал байв.

Товчдоо, МАН-АН-ын стандарт бус шийдвэрийг стандарт болгох ганцхан арга зам аль алинд нь байна. Энэ нь монголын нийгмийн аврал болно гэхэд хэтрүүлсэн болохгүй. МАН-АН-ын стандарт бус шийдвэрээ стандартчилан МААН буюу Монголын Ардын Ардчилсан Нам болж нэгдэхээс илүү сайн төөрөг зураг энэ хоёр намд ч байхгүй, манай нийгэмд ч байхгүй. Өнөөдөр стандарт бусаар эрх баригч энэ хоёр нам нэгдэх нь монголын нийгмийг нэн осолтой зөрчил тэмцлээс аврах ганц арга зам гэсэн логик урган гарч байна. Түүх логикоороо явбаас сая зохистой байдаг. Хоёр намын аль аль нь хоёр толгойн хяналтаа хадгалах ганц арга зам нь МААН. МААН болох мэт нь улс төрд байдаг л ердийн үзэгдэл. Намуудын зарим хүмүүст бяцхан ичгүүр сонжууртай үйл явц мэт санагдаж болох. Гэхдээ МАН-АН-аар тэртэй тэргүй ичгүүр сонжуур гэгч нэгэнт алдагдаж хэрэгцээгүй бараа болсон. Ер нь бол нэг их шудрага царайлах нь тэнэгийн харгай гэсэн үгтэй. МАН-д Алтан гадас шаалттай байхад нэгдэх талын яриа хэлэлцээг ил далд эхлэхэд ядах юун.

Монголын нийгмийн эрх ашгийн үүднээс ийм л логик өнөөдөр байна. Логик юм болохоороо маргааш ч хүчинтэй л байх болно.

МААН цогцлосны дараа одоо улс төрд орон зай хайгаад буй хүчнүүд нэгдэн сөрөг хүч зүй ёсоор төлөвших орчин нөхцөл гарцаагүй бүрдэнэ.

Нэрт тоймч А. Баатархуяг өнөөгийн байдал төлвийг ӨС-д тоймолж үзээд “Энэ бол баялгийн хараал юм” гэж хэлжээ. Энэ мөчид хараал хийсч явна. Цаашид энэ хараал амьсгалын зам, сэтгэл мэдрэлийн шугамаар хүрч тусахаас урьдчилан сэргийлэх арга замыг эрж тэмтчих тухай л ярьж байналдаа. Баялгийн хараал маш хүнд тусдаг онцлогтойг монголчууд бид тэр болгон мэдэхгүй байх шиг. Түрүүчийн сонгуулийн өмнө А. Баатархуягийн Улс төрийн сонин-д нийгмийн орчил хөдөлгөөн Баасан авгайгаар Монголын цагдаагийн онцгойг зодуулахаас цааш хэтрэх боломж нөхцлөөс урьдчилан сэргийлэх тухай танай тоймч анхааруулж байсан. Одоо анхааруулах нь, УИХ-ын ирэх сонгууль 7-р сарын 1-нийг байтугай дагуулах магадлал байхгүй биш. Урьдчилан сэргийлэх тарилга нь МААН байх юм.

Дашрамд, Оюутолгойд өнөөдөр С. Баярын төлөөний хоёр хүн, Ц. Элбэгдоржийн төлөөний нэг хүн сууж байна. Чухам Монгол гэдэг субъект төлөөлөгдөх эсэх нь цаашид харагдах биз. Ерөнхийлөгчийн сонгууль бас нэг их хүлээлгэхгүй. Өнгөөр жанчиж, мөнгөөр зодох бааз нь бэлтгэгдлээ. Айвенхоу Майнз ацан шалаанд алцаганах боловч аль нэг талд хэлбийж хэлтийж таарна. Нөр их сүр бараа, зөрчил тэмцэлтэй юм болж таарна. Энэ тухайд хэт халалтаас сэргийлэх арга нь дахиад л МААН. Нэг хэсэгтээ дангаар эрх барих томоохон хүчин үүсэх нь нийгмийн тогтвортой байдлыг хадгалах нөхцөл болно.

Оросууд заримдаа хүүхдэрхүү юм яриад эхэлдэг сонин хүмүүс. “Октябрьская революция” гэж байлаа. Одоо болохоор “Октябрьский переворот” гэцгээх болж. Адилхан л хөл толгойгоор нь тонгоруулж тавина гэсэн үг шүү дээ. Энэ мэт нь өнөөгийн Монголд илүүц хэрэг. Энхийн замаар хувьсгалжих хувилбар нь МААН-д нэгдэх ба англи маягийн төрийн тогтолцоог даруй тогтоох. Үүний тул өнөөгийн МАН-АН парламент сонгуулийнхаа хугацаанд Үндсэн хуулийг ул сууриар нь эргүүлж хөрвүүлж шинэчлэхийг шуурхайлах. Элий балай элдэв долоон философ донгосч суух цаг хугацаа Монголд бүү хэл, дэлхийд байхгүй болсон. Бодит сэтгэлгээнд тулгуурласан оновчтой шийдүүд амин чухал байна.

Ч. Эрдэнэ

Эх сурвалж: “Монцамэ”