Тэдний цөөхөн хэсэг нь насанд хүрээгүйчүүд. Аав ээжийгээ, төрсөн гэрээ, төрөл саднаа үгүйлсэн олон хүүхэд Зайсан дахь насанд хүрээгүйчүүдийн хорих ангид хүмүүжиж байна. Хүүхдийн 411 дүгээр хорих ангийн үйл ажиллагааг сурвалжлахаар зорилоо. Тус хорих ангийг 1948 онд БНМАУ-ын Дотоот яамны тогтоолоор анх байгуулж байжээ. Хонхор дахь хорих ангиас 1995 оны наймдугаар сарын 2-нд эл газар суурьшсан байна. Хүүхдийн хорих ангид одоо 23 хүүхэд хүмүүжиж байна. Энэ ангид 2006, 2007 онд 130 гаруй хүүхэд хүмүүжиж байсан ч түүнээс хойш хоёр удаагийн Ерөнхийлөгчийн өршөөлөөр долоон хүүхэд болтлоо цөөрсөн удаатай гэнэ. Гэвч хэрэг үйлдсэн хүүхдүүд гэм буруутай нь шүүхээр тогтоогдон хүмүүжигчдийн тоог бага багаар нэмдэг байна. Хүүхдийн хориход 14-18 насны хүүхдүүд байдаг ба насанд хүрсний дараа томчуудын хорих анги руу шилждэг гэнэ. Хорих анги нь хагас цэргийн зохион байгуулалттай байдаг ажээ. Биднийг хорих ангийн хаалгаар ормогц ангийн захирагч, дэд хурандаа Б.Оюунаа хүлээн авлаа. Тэрбээр хүүхдийн хорих ангийн даргаар ирээд сар гаруй болж байгаа гэнэ. Ангийн захирагч хорих ангийн үйл ажиллагаа, хүмүүжигчдийн өдөр тутмын амьдралын талаар бидэнд танилцууллаа. Хүмүүжигч хүүхдүүд өглөөний 07:00 цагт босч тоондоо жагссанаас тэр өдрийн амьдрал эхлэнэ. Өглөөний дасгал, цайны цаг гээд тогтсон хөтөлбөрийн дагуу хорих ангийн үйл ажиллагаа үргэлжилнэ.
Хүмүүжигчид гар урлалын мэргэжил эзэмшиж байна
09:00-13:10 цагийн хооронд хүүхдүүд ЕБС-ийн хичээлдээ сууна. Энд ял эдлэж буй хүүхдүүдэд ерөнхий боловсролын хичээлийн суурь боловсролыг олгодог байна. Хорих анги ШШГЕГ-ын харьяа Насанд хүрээгүйчүүдийн 411 хорих анги гэсэн нэртэй ч Хан-Уул дүүргийн 110 дугаар дунд сургууль ч гэж нэрлэдэг ажээ. Учир нь хорих ангийн хүмүүжигчид ЕБС-ийн 11 дүгээр ангийн боловсрол эзэмшиж БСШУЯ-наас бүрэн дунд боловсролын гэрчилгээг олгодог ажээ. Хан-Уул дүүргийн ЕБС-ийн багш нар болон Кристина Нобелийн сангийн багш нар хүмүүжигчдэд тогтмол хичээл заадаг байна. Монгол хэл, математик, англи хэл, хими, биологи гээд бүрэн дунд ангийн сурагчдад заадаг хичээлүүдийн суурь мэдлэгийг олгодог ажээ. Бичиг үсэг сураагүй, бага боловсролтой янз бүрийн хүүхдүүд ирдэгээс тэдэнд нэгдсэн сургалт зохион байгуулахад төвөгтэй байдаг хэмээн багш нар нь учирлалаа. Тиймээс хүүхдүүдийг бага, дунд, ахлах бүлэгт хуваарилан түвшинд нь тааруулж хичээл заадаг ажээ. Энэ өдөр программын дагуу ахлах ангийнханд химийн хичээл, дунд ангийхан англи хэлний хичээлдээ суралцаж байлаа.
Хүүхдүүд ерөнхий боловсролын хичээлээ тараад мэргэжлийн сургалтдаа суудаг байна. Тэд гар урлал, талх нарийн боов, хэрэстэн хатгамал, барилгын өргөн мэргэжлээр тогтмол суралцдаг аж. Тэд өөрийн сонирхсон мэргэжлээрээ сонгон суралцахад нээлттэй байдаг гэнэ. Дээрх сургалтыг тогтмол явуулдаг ч хүүхдийн тооноос хамааран зарим сургалтын үйл ажиллагааг завсарлаад байгаа ажээ. Одоо зөвхөн хүүхдүүдийг гар урлалын сургалтыг зохион байгуулж байгаа гэнэ. Энэ ангид нийт зургаан хүүхэд суралцаж байна. Гар урлалын багш, ахмад С.Уранчимэг “Манай хүүхдүүд эсгий болон нэхмэлийн урлалаар маш сайн суралцаж байна. Ангид ямар материал байна, түүгээр бүтээгдэхүүн урлаж сургалтын үйл ажиллагаа явуулдаг. Урласан бүтээгдэхүүнээ хорих байгууллагуудын үзэсгэлэн худалдааг зохион байгуулахад борлуулж олсон орлогоороо нэхмэлийн утас, даавуу зэрэг материалаа худалдаж авдаг. Манай хүмүүжигчдын урласан бүтээл ЕБС-ийн сурагчдын дунд Нийслэлийн хүүхэд залуучуудын газраас зарласан гар урлалын бүтээлд тэргүүн байр эзэлж байсан. Энэ нь амжилттай сайн суралцаж буйн илрэл юм. Хүүхдүүдийг нарийн мэргэжил эзэмшүүлэхийн зэрэгцээ шагналын хоногоор урамшуулдаг” гэв. Хүмүүжих хугацаандаа 2-3 мэргэжлийг давхар эзэмшдэг гэдгийг тэрбээр онцоллоо. Хорих ял эдлэж буй хүүхдүүд өвлийн цагаар долоо хоногт 2-3 удаа гадаа гарах, хөнжил гудасаа салхинд гаргаж, өрөөндөө агаар оруулдаг байна. Зуны хувьд ихэвчлэн ногоо тарих ажилд суралцдаг ажээ.
Харин ангийн алба хаагчдын хувьд тогтмол зөв боловсон харилцах хичээл, хууль эрх зүй, бие бялдарын хичээлийг тогтмол оруулдаг байна. Энэ өдөр алба хаагчид хүмүүжигчидтэй хэрхэн зөв боловсон харилцах талаар сургалтад хамрагдаж байв. Хорих анги нийт 31 алба хаагчтай ажээ.
Байрны засвар, хүүхдүүдийн хувцас хэрэглэл тааруу байв
Хүүхдийн хориход олон хүүхэд хүмүүжиж байх үед биенийгээ дарамтлах, зодож гэмтээх нь цөөнгүй гардаг байсан ч одоо энэ үзэгдэл байхгүй болсныг ажилтнууд нь онцолж байлаа. Харин сурвалжлах хугацаанд хүүхдүүдийн амьдарч буй өрөөнүүд засвар хийх шаардлагатай нь ажиглагдлаа. Сүүлийн жилүүдэд засвар хийгдээгүй гэнэ. Өмнө нь хорих анги эмнэлгийн зориулалтаар ашиглаж байсан бөгөөд баригдаад олон жилийн нүүр үзэж буй ажээ. Мөн хүүхдүүдийн өмссөн хувцас тааруухан ажиглагдсаныг нуух юун. Хүүхдүүдийн тал хувьд нь ар гэрийхнээс нь байнгын эргэлт ирдэг ч заримд нь огт ирэхгүй байх тохиолдол ч байдаг байна. Тиймээс ар гэрийн гачигдалтай, хол аймагаас ирсэн хүүхдүүдэд эргэлт цөөн ирдэгээс хувцас хэрэглэл муу байдаг гэнэ. Хүмүүжигчдын хувцасыг жигдлэх бодолтой байгаагаа ангийн захирагч хэлж байсан. Түүнтэй хорих ангийн хүүхдүүдийн талаар цөөн хором ярилцлаа.
-Хүүхдүүдийн өмссөн хувцас тааруухан санагдлаа. Хувцсыг нь сайжруулах талаар анхаарч болдоггүй юм уу?
-Хувцас хэрэглэлийн хувьд тааруу байгааг манай хамт олон ойлгож байгаа. Цаашид нэгдсэн хувцастай болгох бодолтой байна. Энэ маань удахгүй хэрэгжих байх аа.
-Хүүхдүүдийн амьдардаг өрөө, гал тогоог засвар хийх шаардлага байгаа юм байна. Засвар хийж эхэлсэн нь харагдлаа?
-Өрөөнүүдийг сайн засах шаардлага бий. Одоогоор ариун цэврийн өрөө болон гал тогоог засварт оруулсан. Дөрөв, таван сарын дараа гэхэд бүрэн засвар хийгдээд дуусчихна гэсэн бодолтой байна даа. ШШГЕГ байгууллагдсаны ерэн жилийн ойг угтаад бүрэн засвар хийхээр төлөвлөн ажиллаж байна.
-Хүмүүжигчид ямар хоол иддэг вэ?
-Өглөөний цайндаа маслотой талх цай хэрэглэнэ. Өдөр орой цай, хоолтой. Долоо хоног бүр хоолны цэс гаргаад түүнийхээ дагуу хоолоо хийгээд явна даа. Будаатай хуураг, цуйван, гурилтай шөл, хуушуур пишики зэрэг тогтмол хоолоор хооллодог. Хүүхдүүдэд долоо хоногт нэг удаа цагаан хоол өгдөг.
-Чанга дэглэмтэй хоёр хүүхэд хүмүүжиж байна. Ямар хэрэг үйлдсэн хүүхдүүд вэ?
-Нэг нь гурван удаа давтан хулгайн хэрэг үйлдсэн. Нөгөө нь хүчингийн хэрэг үйлдсэн хүүхэд байна.
Хоригдогчдын тал нь давтан хэрэгт үйлджээ
Энд ял эдлэж буй хүүхдүүдийн тал нь давтан хэрэг үйлдсэн хүүхдүүд хүмүүжиж байгаа гэдэг тааруухан мэдээг ангийн удирдлагууд дуулгалаа. Нийт 23 хүүхэд хүмүүжиж байгаагийн 11 хүүхэд нь анх удаа гэмт хэрэг үйлджээ. Харин үлдсэн хүүхдүүд нь бүгд давтан хэрэг үйлдсэн хүүхдүүд байгаа гэнэ. Тэд мөрдөн байцаалтын явцад тэнсэн авсан ч дахин гэмт хэрэг үйлдсэн байна. Ерөнхийлөгчийн өршөөлөөр тус хорих ангиас суллагдсан ч дахин гэмт хэрэг үйлдэн Хүүхдийн хориход ирсэн хүмүүжигч ч байгаа гэнэ. Эрхээ хасуулсан хүүхдүүдийн 57 хувь нь хулгайн гэмт хэрэгтэй, үлдсэн нь дээрэм, танхай, хүчингийн хэрэгтэй хүүхдүүд хүмүүжиж байна. Хорих ангид хүмүүжигчдын 10 өрөө байдаг ба өрөөнүүдийг баривчлах, жир, чанга дэглэмтэй гэж гурав хуваадаг аж. Чанга дэглэмтэй хоёр хүүхэд хүмүүжиж байгаа бол, баривчлах ялтай дөрвөн хүүхэд байгаа юм байна.
Хорих ангийн дотоод журамд хүмүүжигч нь улиралд удаан хугацааны нэг удаагийн эргэлт /энэ нь 24-72 цаг/ авах эрхтэй байдаг байна. Харин түр хугацаагаар ар гэрийхэн нь уулзах нээлттэй байдагийг харгалцагч эмэгтэй тайлбарлалаа. Биднийг хорих ангид сурвалжлах хугацаанд 15 жилийн хорих ялтай Н.Батсүхийг эргэхээр ах эгч хоёр нь ирсэн байв. Тэднээс цөөн зүйлийг асуулаа.
-Ямар хэрэг үйлдсэн болоод ийм өндөр ял авсан юм бэ? 15 жилийн хорих ялтай гэсэн үү?
-/дуугарсангүй./ Ах ньхариулав: Тэр оюуны хосдолтой, ярихдаа муу. Сэтгэл санааны хувьд хүнд байгаа. Арвандөрөвтэй байхдаа бага насны хүүхдийг хүчирхийлсэн хэргээр өндөр ял сонссон. Одоо хэрэг нь бүрэн шийдэгдээгүй. Бид Дээд шүүхэд давж заалдсан. Хэрэг эцэслэн шийдэгдээгүй ч түүний биеийн байдал нь муу байгаа учраас “Ганц худаг”-ийн хорихоос энд авчрахаар болсон.
-Хорих ангид хэзээ ирсэн бэ?
-Би энд ирээд арав гаруй хонож байна.
- Хоригдох хугацаанд хүндрэлтэй зүйл юу байна?
-Өмнө нь “Ганц худаг”-ийн хориход байхад зодож, дээрэлхэх явдал гардаг байсан. Энд тийм зүйл байдаггүй юм билээ.
Дээрмийн гэмт хэрэг үйлдэн ял эдлэж буй Г.Тулгаас цөөн асуултад хариулт авлаа.
-Хориход хэзээ ирсэн бэ? Яагаад гэмт хэрэг үйлдэх болов?
-Би Орхон аймгаас таслагдаад өнгөрсөн оны арванхоёрдугаар сард ирсэн. Гурвуулаа дээрмийн хэрэг үйлдээд, би 2 жил 6 сарын хорих ял сонссон. Нөгөө хоёр маань насанд хүрсэн болохоор Орхон аймагт ял эдлэж байгаа. Хүүхдүүдтэй нийлж байгаад л гэмт хэрэг үйлдчихлээ.
-Өрөөндөө хэдүүлээ амьдарч байна. Хүүхдүүд дээрэлхэх явдал байдаг уу?
-Өрөөндөө дөрвүүлээ амьдарч байгаа. Хүүхдүүд дээрэлхүүлсэн юм байхгүй ээ.
-Сониноор дамжуулан аав ээждээ юу хэлэх вэ?
-Би сайн хүмүүжээд, суллагдаад хурдан очно оо.
Хорих ангид өмнө нь мэргэжлийн нийгмийн ажилтан ажилдаг байсан ч хорих ангиудад хүрэлцээ муугаас ахлах багш, хушууч П.Цэрэндорж нийгмийн ажилтны үүрэг гүйцэтгэж байгаа ажээ. Түүний тайлбарласнаар “Хүүхдүүд гэмт хэрэг үйлдэн эрхээ хасуулсан нь сэтгэл санааны хувьд хүнд байдаг ч олон улсын болон төрийн бус байгууллагын үйл ажиллагаа сургалт, тэмцээн уралдаан зохион байгуулах зэргээр хүмүүжил олгодог. Хүүхдүүдийн хүмүүжил, суллагдсаныхаа дараа нийгэмших тал дээр нь анхаарч ажиллаж байгаа” гэв. Эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлэх шаардлагатай хүүхдүүдийг 407 дугаар хорих эмнэлэг рүү аваачин эмчлүүлдэг байна.

Т.Амур