-Ашигт малтмалын хуулийг өөрчлөх асуудал яригдаж байна. Ерөнхийлөгчийн зүгээс ирэх дөрөвдүгээр сард багтаан өөрчилнө гэсэн. Энэ талаар та ямар бодолтой байна вэ?
-Ашигт малтмалын тухай хуульд өөрчлөлт оруулахаас өөр арга байхгүй. Одоо мөрдөгдөж байгаа хууль бол Ашигт малтмалын тухай хууль биш. Ашигт малтмалын тухай хуулийг анх 1994 онд УИХ-ын гишүүн, Үндсэн хуулийг боловсруулж эх барьж авсан гавъяат хуульч Ч.Чимид гуай бид хоёр хийсэн юм. Бидний хийсэн гол зохицуулалт бол Монголын баялгийг гадаад, дотоодын аливаа хүнд түрээсийн систем дээр тодорхой нөхцөл, хугацаатайгаар ашиглуулах тухай байсан. Үндсэн хуульд газар, түүний дор байгаа баялаг бүх ард түмний өмч, үүнийг зөвхөн төр ашиглана гээд заачихсан.

Төр гэдэг Засгийн газар биш шүү. УИХ, Засгийн газар, шүүх засаглал гээд бүгд нийлээд Төр болдог. Аль нэг нь давамгайлсан эрхийг эзэмшиж, газар нутгаас тасдаж өгөх,ашигт малтмалаа ашиглуулна гэж байхгүй. Жишээлбэл, 1782 оны Английн хуульд ашигт малтмал ашиглахыг зохицуулсан эрх зүй нь байдаг юм. Орд газрыг ашиглахад гарах зардлыг, дээр нь тухайн компанийн зайлшгүй хэрэгцээтэй ашгийг гаргаж өгөөд үлдсэн нь төрийн мэдэлд шилжинэ гэсэн зарчим. Энэ бол цэвэр түрээсийн хууль.

АНУ-ын 1920 оны хуульд ашигт малтмалын орд газрын хайгуулийг төсвийн болон компанийн хөрөнгөөр хийж болно. Тэр ордынхоо тодорхой хэсгийг худалдаж авч ашиглалт явуулах эрх зүйгээр зохицуулж өгсөн байдаг. Үүнээс хойш энэ ертөнцөд ашигт малтмалын ордыг ашиглах, энд оролцдог корпорациуд тэдний бусад оронтой харьцсан харьцаа, сайн ба муу талуудын тухай дэндүү их мэдээлэл дэлхийд таржээ. Манай сэхээтнүүд Англи, Орос гээд олон хэлнээс хэрэгцээтэй мэдээллээ аваад үзчихэж байна. Тэд энэ талаар ярьж, дүгнэлт өгөх хэмжээнд хүрсэн.

БИДНИЙ МӨРДӨӨД БАЙГАА ХУУЛЬ БОЛ ЛИЦЕНЗИЙН ТУСГАЙ ЗӨВШӨӨРӨЛ ОЛГОХ ХУУЛЬ

Оросын шинжлэх ухааныг түшиглэж бэлтгэгдсэн Монголын боловсон хүчин тухайлбал, уул уурхай геологийн инженерүүд өөрийн боловсролын түвшингээр асар өндөр. Ашигт малтмалын тухай хууль дээр тэд маш тодорхой асуудал гаргана. Монгол Улс хэрвээ Үндсэн хуулийнхаа дагуу хүмүүнлэг нийгэм, тэр тусмаа төрийн зохицуулалттайгаар байгуулах гэж байгаа бол, нийгмийн төлөө үйлчлэх хандлага бүхий чиглэлийг харгалзан үзэх буюу бидний хийх бодлоган шинж чанартай зохицуулалтыг ашигт малтмалын хуульд бүхэлд нь тусах ёстой. Энэ ямар бодлого байх ёстой вэ гэхлээр Монголын газар нутаг, түүний хил хязгаар нийт ард түмний мэдэлд байх учиртай.

Ард түмний мэдэл гэж юу юм гэж зарим хүн асуудаг. Ард түмэн бүхнийг мэддэг юм. Газар нутагтаа эзэн байх, түүнийгээ хамгаалах, тусгаар тогтнолоо авч явах, төрөө бүрдүүлэх энэ бүх үйл ажиллагааг ард түмний мэдэл гэдэг. Тэгэхлээр зарим хүн үүнийг ойлгодоггүй. Ард түмэнд мэдэлсээд байх зүйл байхгүй гэж хэлж байгаа хуульчийг хүртэл би сонссон. Бүр УИХ-ын гишүүн хүн шүү. Тэр хунд ард түмэнд мэдлээс илүү эрх бий гэдгийг хэлмээр байна. Ард түмэн өөрийнхөө үйл ажиллагааг зохицуулуулахын тулд төрийг байгуулдаг болохоос төр өөрөө байхын тулд ард түмнээс сонгууль авдаггүй юм. Төрт ёсыг зөв хадгалах үүднээс ашигт малтмалын хуулийг энэ үзэл баримтлалаар хийх ёстой.

Манай одоогийн ашигт малтмалын гээд байгаа хууль бол Ашигт малтмалын орд газрыг эрэх, хайх, олборлох тусгай зөвшөөрлийн хууль болчихсон. Хэрвээ Монгол Улсын Ашигт малтмалын тухай хуулийг хийж байгаа бол гол бүлгүүдэд дараах асуудал тусгагдсан байх учиртай. Зорилго, хууль тогтоомж, хуулийн үйлчлэх хүрээ, нэр томьёо түүний тодорхойлолт, ашигт малтмалын үйлчлэл, гео мэдээллийн сан, эрдэс баялгийн сан, улсын нэгдсэн сан, эрдэс баялгийн үнэлэмж, техник эдийн засгийн үндэслэл, түүнийг түшиглэн байгуулж болох үйлдвэрүүд гэх мэтчилэн гол гол зарчмын шинжтэй том асуудлууд тусгагдах ёстой.

Ер нь энэ төрлийн хуулиа муу хийвэл Монголын ямар ч гоё орд газрыг нөгөө өрөм хусмыг нь хуулж авчихаад хаяад явчихдаг, түүнд хуулийн хариуцлага хүлээлгэх боломжгүй болно. Ийм хандлага одоогийн бидний мөрдөж буй хуульд бий. Олон улсын хэмжээнд нэг жаргон үг байдаг. Гүрвэлийн сүүл гэж.

ХУУЛИА МУУ ХИЙВЭЛ БИД ГҮРВЭЛИЙН СҮҮЛТЭЙ Л ХОЦОРНО

-Гүрвэлийн сүүл гэв үү?
-Тийм ээ. Гүрвэл могой хоёрын харилцаа юм л даа. Могой дайраад гүрвэлийн сүүлийг хазахад гүрвэл сүүлээ өгчихөөд цаашаа яваад өгдөг. Энэ юу гэсэн үг вэ гэхлээр гүрвэл сүүлээ өгч байсан ч гэсэн өөрийгөө хамгаалаад гарч чадаж байна. Могой ганц сүүл үмхээд хоосон хоцорч байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хуулийг муу хийвэл бид гүрвэлийн сүүлтэй л хоцорно гэсэн үг. Ашигт малтмалын хуулийг хийхийн тулд асар өргөн хүрээтэй том хэмжээнд сэтгэх ёстой. Тэрнээс биш ямар эрх зүйн хүрээнд лиценз олгох тухай биш. Манай зарим сэхээтэн геологи хайгуулийн ажил хийх, олборлох, ашиглах эрхийн бичиг өгчихөөд түүнийгээ өмчлөлийн хэсэг гэж тайлбарладаг. Ажил хийх зөвшөөрөл хэзээ ч өмчлөлд хамаарахгүй. Саяхан хуулийн сургуулийн оюутан, инженер хүн бичсэн байна лээ.

Лиценз аваад тодорхой үйл ажиллагаа эрхэлсэн тохиолдолд үйл ажиллагаа нь өмчлөлд хамаарна гэж. Үйл ажиллагаа нь өмчлөлд хамаардаг ямар ч олон улсын хэм эрхзүй байхгүй. Тэгэхлээр одоо бидний мөрдөөд байгаа хууль бол лицензийн тусгай зөвшөөрөл олгох хууль юм. Өнөөдөр тусгай зөвшөөрлөөр газар нутаг, ашигт малтмалаа бусдад өгөх гэж байгаа бол зөвхөн УИХ мэдэх ёстой. Монголын ард түмний эрх мэдлийн асуудлыг Засгийн газар шийдэж болохгүй. Засгийн газар зөвхөн УИХ-ын зөвшөөрсөн ажлыг гүйцэтгэдэг. Тэрнээс биш УИХ-аас Тавантолгойн орд газрыг тасалж болохгүй, нэг лиценз байнаа гэж хэлээд байхад уг лицензийг хурааж авахдаа хоёр хуваачихсан. Ухаа худагт нэг лиценз өгчихсөн.

Ухаа худгаас гадна Нарангийн гэдэг чинь Тавантолгой л шүү дээ. Гэтэл өнөөдөр тусдаа уурхай шиг яриад байна. Зүүн талын Бор тээг гэх зэрэг чинь бүгд Тавантолгой. Засгийн газраас бүх Тавантолгойг улсын буюу Төрийн мэдэлд авлаа гэсэн. Гэтэл төрийн мэдэлд авахдаа батлагдсан нөөцийн 20 хувийг буюу Ухаа худгийг хувийнханд өгчихсөн. Бид тухайн үед үүнийг тэгтлээ их эсэргүүцээгүй. Монгол төрийн үйл ажиллагааг харъя гэж бодоод. Учир нь олдох байх гэж би мэргэжлийн хүний хувьд дотроо бодоод л өнгөрсөн. Гэтэл УИХ-аас өгсөн зөвлөмжийн дагуу ажиллаагүй. Засгийн газар одоо Тавантолгойг дахин хуваах тухай ярьж байна. Ингэж болохгүй. Тийм учраас Ашигт малтмалын тухай хуулийг Ерөнхийлөгчийн санаачилснаар, яг Үндсэн хуулийн үзэл баримтлалд зохицуулж гаргах ёстой.

Английн хуулийг бариад түрээслүүлдэггүй юм аа гэхэд Америкийн хуулийг бариад зардаггүй байх систем л манайд үйлчлэх ёстой. Ашигт малтмалын ордоо гадны ч бай, дотоодын аж ахуйн нэгжид өгөхдөө дээрх үндсэн зарчмыг баримтлах хэрэгтэй юм. Нэг бол би түрээслүүлнэ, үгүй бол урьдчилгаа мөнгөө аваад тэр хүний ашиглалтад хяналт тавиад сууж болно. Гурав дахь зүйл нь манай энэ хуульд төрийн зохицуулах буюу хэрэгжүүлэх байгууллага үйл ажиллагаа явуулахад ямар ч хяналт тавих эрхгүйгээр хийсэн. Өөрөөр хэлбэл Ашигт малтмалын хэрэг эрхлэх газрын Уул уурхайн газар судалгаа хийнэ, дүгнэлт гаргана гэсэн функцтэй. Зүй нь ашигт малтмалаа хүнээр ашиглуулах гэж байгаа эзэн тэр ашигт малтмалыг бүрэн дүүрэн авч байна уу, сорчилж буруу ашиглалт явуулах нь уу үгүй юу, хүдрийнхээ агуулгыг дундчилах нь уу гэдэгт анхаарах хэрэгтэй.

Түүнчлэн коксжих нүүрснийхээ хамгийн сайн хэсгийг ухчихаад хаяад явах гэж байна уу, эсвэл бүгдийг нь ашиглаад аж ахуйн эргэлтэд оруулах гэж байна уу гээд бүх нарийн асуудлыг Ашигт малтмалын хуулиар зохицуулах ёстой. Ашигт малтмалын хуулийг зарчмын хувьд шинээр зайлшгүй гаргаж ирэх шаардлагатай. Монгол Улсын газар нутаг, түүний дор байгаа баялгийг хэн, хэдийд нээхийг үл харгалзан бидний өвөг дээдэс ашигла гэж үлдээсэн учраас энэ бол баялаг. Уг баялаг газар дор байхдаа судалгаа хайгуул хийгээгүй ч үнэтэй. Өнөөдөр өнгөн хөрс нь үнэтэй гээд газрын хуулиараа татвар аваад сууж байсан мөртлөө ашигт малтмалын газрын гүнд байгаа нь үнэгүй болчихдог нь байж боломгүй асуудал. Энэ бол зарчмын том асуудлын алдаа гэж би үздэг. Тиймээс хуулийг бүр шинэ үзэл баримтлалаар хийх нь нэн чухал.

-Хуульд оруулах өөрчлөлт буюу шинэ хуулийн төсөл бэлэн болчихсон гэх яриа бий. Танд энэ талаар мэдээлэл бий юү?
-Янз янзын улсууд янз бүрийн хууль хийсэн сураг байна лээ. Сүүлийн үед нэг хуулийн төсөл ярьж байгаа. Австралийн Кевслэнд мужийн ашигт малтмалын хуульд түшиглэн хийсэн төсөл гэсэн. Хэний хуулийг дууриах нь хамаагүй. Монголын нийтлэг эрх ашигт нийцүүлэн хийх ёстой. Өнөөдөр даяаршлын эрин үед Монгол Улсын газрын баялаг шал өөр утгаар хадгалагдах ёстой. Тухайн үед хөгжилтэй улс орон өөрийн нутагт байсан ашигт малтмалаа ашиглахдаа бидэнтэй хуваалцаагүй мөртлөө өнөөдөр даяаршлын нэр дор Монголын газар нутагт байгаа баялаг нийтийн өмч, нийтээр ашиглах мэтээр хандаж буйд төр анхаарч боддогоо явуулах ёстой. Энэ мэтчилэн нь төрийн хар хайрцагны том бодлого байх ёстой. Бид бодлогыг тунхаглахдаа гол нь биш.

М.Баатар