Өвөрхангайн Уянгын алт руу давхихад газрын  дунд суурин таарах  нь Тарагт сум юм.

Сумын төвийнхөө баруун уулын хажуу дээр “Монгол-Болгарын найрамдал мандтугай” гэсэн үгийг цагаан чулуугаар өрж бичсэнийг одоо хүмүүс анзаарч байна уу, үгүй юу. Ерэн оны эхээр өндөр хүч­дэлтэй холбогдсоноороо Монгол Улсын сумдаас анхдагч нь л даа. Байнгын гэрэл, цахил­гаантай бол­сон цөөн сумын нэг. Сайндаа ч биш, одоо энэ “Эрэл”-ийн Эрдэнэ­бат байна шүү дээ. Энэ эрхэм 1994 онд Уянга сумын зүүн хойд хөндий Өлтөд алтны уурхай нээдэг юм байна. Эндээс нь их алт олдоод ирэхээр нь Эрдэнэбат тэр дор нь Аймгийн төвөөс Арвайхээ­рийн тал дундуур өндөр хүчдэлийн шон татаж, тэр нь Тарагтаар дайр­чихсан юм. Их хөлийн явдал суудал энэ сумыг ганц хөгжүүлнэ дээ гэж бодсон худлаа л юм байна лээ ш дээ. Харин ч хүн ам нь цөөрөөд өнөөдөр ажин түжин газар бол­чихоод байна. Гэхдээ энэ яах вэ, миний сэтгэлд Тарагт минь дан сайхнаар оршин байдаг юм.

Хүүхэд байхад манай сум нэгд­л­ийн дарга О.Очир гэж хүн байлаа. Зургаан ханатай гэрт амьдарна. Өндөр боловсролтой, нуруутай хүн байсныг нутгийн олон одоо ч дур­сах юм. Монголын ард түмэн бол энэ хүний Ховдод цэргийн албанд байхдаа үгийг нь зохиосон дууг нь одоо хүртэл дуулж байх юм. Яагаав,

“Сүүмийн сүүмийн алс тэр­тээд

Сүргээ хариулж яваа даа…

Хантайширын оройгоороо харийн шувуу буцлаа даа

Хайртай буурал аавтайгаа харьж очоод золгоно доо“ гээд 60-аад оны эстрадын нэрт дуучин Янжиндулам дуулдаг дуу. Тэр дууны эзэн л дээ, манай сумын дарга О.Очир гуай. “Хантайширын оройгоор…” гэснийг уг нь “Хан­хөгшний оройгоор…” гэж анх нут­гийн уул усаа нэрлэн оруулсныг манай хүн ярьдаг байсан юм. Тэг­сэн явсаар өөр болчихжээ. Дээр нь манай даргыг өвөрхангайчууд хурдан морьтой Очир дарга гэж мэднэ. Наяад оны сүүлээр Очир даргын зээрд гэж жижигхэн биетэй, хумсан сартай зээрд морь Өвөр­хангай наадмуудад өмнөө юм гаргаж үзээгүй л дээ. Өнөө Сүрэн­хорын хээр гэдэг шиг л дуурсагдаж байлаа, төв халхад. Түүний энэ хурдан хүлгийн хамгийн сүүлийн давхил домог мэт. Тэр зуны наад­мын дуулиан байлаа. 1989 оны зун юм. Очир даргын зээрд морь есөн настай, есөн жил магнайдаа тоос хүргэж үзээгүй амьтан аймгийн наадамд ирлээ. Хүн бүр л “Очир даргын зээрд” гэж хошуураад л. Морьд ч эргэсэн бололтой Ноён уулын баруун сугаар тоос тэнгэрт хадаад явчихлаа, тэгсэн өнгөнд заргалдах хэдэн бараан адуун дунд өнөө зээрд морь чинь байдаг­гүй дээ.

130 гаруй морьдоос 74-өөр ч билүү орж ирэв. Ингэж ирэхдээ баруун урд хөлнийхөө голхийг цохичихсон, доголоод л… хүүхэд нь гэж нэг найвхайсан жаахан амьтан уйлчихсан. Найман жил түрүүлж ирэхийг нь харсан хүлгээ 80 шахам морины сүүлд хөлөө чирээд орж ирэхийг нь харах өвөрхангайчуудад амар байгаагүй санагддаг. Очир даргын зээрд морин дээр л овоороод байж билээ, наадамчид. Түрүүлсэн морь, бөхийг тоох ч үгүй. Олон хүн цугла­чихсан доголон зээрдийг бараа­даад алхацгаагаад байх. Очир дарга тэгэхэд ямар ч нүүрний хуви­ралгүй хөлсийг нь хусуурдах хэрнээ хамрынх нь нугалаасыг дагаад том том нулимс бөмбөрч байхыг би яг дэргэдээс нь харсан юм даа.

Ийм л дуутай, хууртай, хурдтай том цагаан хүн энэ сумыг удирдаж явсан тухай эргэн дурсахад зогсох шинжгүй тэрлэх шинжтэй, би. О.Очир даргын хайртай бас нэг адуу манай суманд байсан нь Ж.Батсүхийн буурал азарга байв. Ах дүү хоёр буурал адуу байсны ах нь ийнхүү ихэд алдаршсан энэхүү буурал азарга. Азарга эргэлээ л гэх. Машинтай дагаж яваад харахад гарааны зурхай дээрээс шидсэн чулуу шиг юм л ганцаараа явчихыг нь харахад даанч сайхан шүү. Хол ойроос мөн ч олон цуутай хүлэг Ж.Бат­сүхийн буурал азаргатай үзэлцэх гэж ирдэгсэн. Үзэлцүүлэх санаа сэдлийг О.Очир дарга их өдөөнө. Аймгийн хэмжээний томоохон ху­рал зөвлөлгөөн дээр бусад сум нэгдлийн дарга нарыг өддөг бай­сан байгаа юм. Тэд нар нь су­мынхаа аль сайн уяач, сайн азарга­нуудыг авчирна. Ер нь амаа асуул­гаад л буцна даа. Хурдан морь гэж сайхан юмаар сумын малчин түм­нээ нэгтгэж, нэг зүгт хөтөлж, өөрөө рольд нь явдаг өвөрмөц хүн байж дээ. Нэг нутаг усныхныг нэг юман дээр нэгтгэж зангидаж авч явна гэдэг удирдагч хүний л ухаан юм даа.

Үнэндээ сум бүр нэг эх орон шүү дээ. Алдартнууд байлгүй яахав. Манай сумын малчин Монгол Ул­сын хөдөлмөрийн баатар Дулам­сүрэн гуай байна. Саальчин баатар л даа. Эднийх Чулуутайн бүрдэд зусах. Эхнэрээ “Хөдөлмөрийн баатар” болсны дараа жил нөхөр нь болох Цэрэндорж гуай “Улсын аварга малчин” болдог юм байна. Үхэрчин хүн л дээ. Аваргад олгодог таван ханатай танан цагаан гэр нь цагаан сарын битүүний урьд өдөр аймгаас ирэв. Нутаг орны удирд­лагууд цуглалаа. Эхнэр нь нөх­рөөсөө олон одон медальтай, АИХ-ын депутат. Дарга нар долиго­ноод л. Цэрэндорж аварга арай цөөхөн одон медальтай, юм бүхэн дээр эхнэрийнхээ дараа эрэмбэ­лэг­дээд байх шиг нь сонин содон харагддагсан. Баатар, аварга хоёр маань одоо ч Чулуутайн бүрдийн­хээ эхэн дээр хаваржиж байгаа сурагтай. Дуламсүрэн гуайгаас маань өөр алдартан суманд маань тэр үед амьдарч байгаагүй ээ. Нэг намар баатрын маань бие гэнэт өвдөв.

Сум нэгдлийн даргын 69 машинтай, сумын их эмч давхиж очоод гэрээс нь шууд аймгийн эмнэлэг рүү аваад давхичихаж би­лээ. Хөдөлмөрлөсөн хүнд хүндэт­гэл, үнэлэмж ингэж л ирдэг нийгэм байсан юм байна. 1987 онд манай нутагт айхавтар зуд боллоо. Мал­чид бүү хэл төвд суугаа бид хөлд­чих шахав. Амбаарын нөмөрт болжморууд нисч чадахгүй тас тас хөлдөцгөөсөн байж билээ. Тэр хэцүү зуднаар мал их хорогдсон юм. Ямар сайндаа өдөр бүр сумын төвийн айлуудаар нэгдлийн трак­торууд үхсэн малыг өвс шиг дөр­вөлжлөөд аччихсан тараана. Түү­нийг нь зуухныхаа хажууд гэсгээж байгаад арьсыг нь хуулж авдаг ажилтай. Махыг нь буцаагаад л ачна. Нэг газар аваачиж устгадаг байсан уу, яасан. Сумын айл өрх бүрт ийм нэг хүнд хэцүү ажил ногдож сар гарантай үргэлжилж билээ. Энэ зуднаар л баатар, аварга хоёр маань ганц ч төлийн гарзгүй давснаараа бахархал дуурайлыг үзүүлсэн юм.

Соц үед оюутнууд л намрын ажилд явдаг байсан ойлголт одоо бий. Уг нь газар тариалантай газруудын дунд сургуулийн сураг­чид нь намрын ажилд явдаг бай­лаа. Түүний нэг нь манай сум. Арвайхээрийн талаа ашиглаж, дүүрэн сүрэл, хүнсний ногоо тарь­даг, түүнийгээ хурааж дийлдэггүй байлаа. Ингээд сумынхаа сургуу­лийн ахлах бүлгийнхнийг дайчил­на. Дээр нь аймгийн төвийн 10 жилийнхнийг авчирна даа. За ин­гээд Арвайн талд аймгийнхан хий­гээд сумын арван жилийн атама­нуудын хооронд ногоо хураахын зэрэгцээ шөргөлцөөн болох ая­дана. Аймгийн төвөөс ирдэг арван жилийн атаманууд дотор одоо Ардын намын Я.Содбаатар, сайд асан Г.Шийлэгдамба… гээд өнөө­дөр Өвөрхангай уугуул нэртэй улс төр, бизнес, төрийн албаны сал­барт ажиллаж буй залуус бүгд багтана даа. Юугаа ч мэдэхгүй, онц сурдаг банди нар намар намарт Арвайхээрийн талд цуглаж нэг үймдэг байв шив.

Тарагтын 8 жилийн дунд сур­гууль 1000 гаруй сурагчтай. Захи­рал нь С.Баатар. С.Баатар захи­рал маань одоо аймгийн музейн захирал хийдэг юм. Захирлын орлогч буюу хичээлийн эрхлэгч нь С.Дамдиндорж. Урьд нийгмийнхэн таних нь танина даа. “Үүрийн цолмон” уран сайхан киноны нэгд­лийн дарга Баяраад тоглосон жүжигчин. Бидэнд химийн хичээл орно. Дэндүү ойлгомжтой заана. Саяхан багшийн маань тоглосон кино гарахыг нь шимтэн үзлээ. Гоё юмаа. Гоё ч залуу байж. Багш гэснээс манай түүхийн багш Ган­хүлэг байна. Өвөрхангайдаа өнөө­дөр ч байгаа л даа. Наяад оны дундуур шүү дээ. Хаалттай нийгэм. Тэр үед л энэ багш маань бага ангийн сурагч биднийг оройн ца­гаар сургууль дээр түүхийн тэнхимд цуглуулж Монголын нууц товчоог, Чингис хааныг ой тойноос гарахгүй болтол зааж дээ. “Та нар Монголын нууц товчоог нэвт мэдэж байх ёстой. Үсэг, цэг таслал бүрийг хүртэл цээжээрээ мэдэх ёстой” гэж ирээд л бүлэг бүлгээр нь ярих. Өнөөдөр манай ангийнхнаас хэн нь ч Монголын нууц товчоог аль ч хэсгээс нь ярина даа. Гэхдээ хуурай бус голд нь ортол л мэдэрч ярих байх. Ангийн багш Ц.Пүрэвдолгор маань биднийг гэртээ цуглуулна. Тэднийх бараг ганцаараа шахуу телевизтэй болохоор тэр. Тэгээд орос дээр гарч байгаа кино бүрийг орчуулан тайлбарлана даа.

Ор­чуул­га нь бараг кинотой зэрэгцээд явдагсан. “Саяыг яаж хулгайлах вэ” гэдэг киног гэрт нь үзэж орчуулуулж байсан маань санаанаас ер гар­даг­гүй юм. Тэр кино нь тэр үедээ барууны хэв маягтай гэж өнөөдөр хэлнэ дээ. Тавдугаар ангийн су­рагчдаа тэр ертөнцийг ойлгуулах гэж хичээж байсан нь тэр юм байл­гүй. Багш нар маань ингэж үүх түүхийг ойлгуулахыг хичээж, тив дэлхийн байдлыг тэрхүү жижигхэн суманд ойлгуулахыг хичээдэг бай­сан ч хажуугаар бас сонин сонин юм болно оо. Тээр жил манай суманд “Мандухай сэцэн хатан” гэж нэг эротик кино ирлээ. Эротик ч гэж дээ өнөөдөр л тэгж нэрлээд байгаагаас бус тэр нь үедээ бол том хүний явдлыг үзүүлсэн кино гэгдэж байсан юм. Кино ирсэн даруйд сургуулийн сурагчдад үзүүлэх эсэх асуудал бослоо. Сумын на­мын хороон дээр хурал болж С.Баа­тар захирал энэ тэр бүгд өдөржингөө хуралдаад нэг шийд­вэр гаргав. Киноны яг тэр өвөр түрийндээ ордог хэсгийг хүүхдүү­дэд үзүүлэх­гүй байх үүргийг кино механик­жуулагч Батаад оноожээ. Харин Батааг хянах үүргийг сумын намын хорооны нарийн бичгийн дарга Цэвэгмидэд хүлээлгэсэн дуулдав. Энэ шийдвэр нь бидэнд ерөөсөө таалагдаагүй юм.

Хамгийн гол юмыг нь хаалаа гэж. Сумын клубт хүүхдүүд пиг үзлээ. Үзээд явж байтал өнөө муу кино механик чинь Батмөнх даян хааныг Мандухайн өвөр рүү ордгийн даваан дээр кино аппартныхаа дуранг юмаар хаа­чихдаг юм байна. Том ангийн ах нар шүгэлдэж, ориллоо гэвч нэмэр болсонгүй. Батаа ах хариуц­лага­тай ажиллаж байв. Ингээд кино цааш явсаар Батмөнх даян хааны өвөр рүү Алтжин шалдан ордог руу ойртлоо. Өнөө Батаа чинь дахиад хаалаа. Бидний эсэр­гүүцэл туйл­даа хүрч “Үү үү, больё оо” хэмээн орилолдов. Гэтэл өнөө хаалт нь унаад Алтжингийн дээр Сүххуяг гараад авдаг хэсэг дурай­тал гар­лаа даа. Кино механик Батаа тэвдэж дурангаа хааж бай­сан юмаа олох гэж мунгинасаар байх зуурт өнөө юм нь гараад өнгөрөв. Харамсалтай нь кино механик­жуулагч Батаа ах хариуц­лага алд­сан хэргээр дараа нь сумын намын хорооны хурлаар орж торгууль хүлээсэн гэсэн. Цэ­вэгмид дарга харин яасныг мэдэх­гүй. Бас л юм дуулсан байх.

Тарагт сум хэмээх бага эх орон­доо би, бид нэг иймэрхүү байдал­тай л өсч торницгоосон юм. Су­мын­хаа бөхчүүдийг хийгээд ал­дарт­нуудыг дурдах нь манай со­нины “Эх орон сумаас эхэлнэ” булангийн тогтсон ёс жаяг билээ. Миний мэдэ­хийн суманд маань айм­гийн арслан Мягмарсүрэн гэж ах Ху­далдаа бэлт­гэлийн ангид ажил­ладаг байлаа. Бас аймгийн начин Баярхүү гэж ах нэгдлийн жо­лооч байв. Энэ хоё­рынхоо амжил­тын талаар мэдэх юмаар тун бага байгаадаа нут­гийнх­наасаа хүлцэл өчье. Агуу их Донровын Намдагаас эхлээд Тараг­тын харь­яалалтай гэх алдартнууд байдаг юм. Гэхдээ бас Завхан энэ тэр аймгийнхан булаацалддаг учраас энэ удаад өнжив. Да­раагийн удаад баараггүй су­далж тогтоогоод бич­нэ ээ, тэднийгээ.

П.ХАШЧУЛУУН

"Өдрийн сонин"