Булган аймагт хоёр хүн ДОХ-той байна гэвэл хүмүүсийн нүд орой дээрээ гарч төр засаг сүйд болж байгаа. Гэтэл... хэмээн аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн сүрьеэгийн тасгийн бага эмч О.Ганцэцэгийн яриаг сонсоод айдас төрөв.

Сүрьеэгийн өвчтнүүдийн зовлон шаналлыг 20 гаруй жил хуваалцаж яваа түүний үгийг энэ өвчинд өртсөн хүмүүст дуулгамаар санагдлаа.

-Яаж халдварладаг юм бэ?
-Сүрьеэ өвчин үү. Амьсгалын замаар. Хүний амьсгалж байгаа агаараар дамжаад халдана.

-Халдвар авахгүй, сүрьеэ өвчин тусахгүй байж болох уу?
-За даа, хэцүү, ер нь болохгүй гэж хэлмээр байна. Эргэн тойронд байгаа энэ агаар чинь Доржийнх, Дулмаагийнх гэсэн хуваарь байхгүй. Бид нэг агаартай. Хуваагаад л "залгилна". Хаана хэний халдвар цацагдсан агаар байна. Бүгд л адилхан түүгээр амьсгална. Хүн бүхний биед сүрьеэгийн нян хадгалагдан халдварлах боломжоо хүлээгээд "унтаж" байдаг. Харин амьсгалах үед орж ирсэн агаарын халдвараар тэр нянг аль болохоор "сэрээхгүй"-г л хичээх хэрэгтэй.

-Энэ чинь юу гэсэн үг вэ?
-Яагаав, манай эмнэлгийн хэлэнд урьдчилан сэргийлэх гэсэн үг байдаг даа. Хувь хүн өөрөө өөрийгөө хамгаалах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, урьдчилан сэргийлэх нь чухал. Юуны өмнө сүрьеэгийн халдвартай агаараар амьсгалахгүй байхыг хичээх шаардлагатай. Энэ үг сонин санагдах байх. Юу гэвэл, агаарын халдвартай халдваргүйг яаж мэдэх юм, наадах чинь бүтэхгүй асуудал байна гэж бодогдоно. Хурц үедээ өвчлөөд явж байгаа хүнээс аль болохоор зай барь гэж хэлж байна. Адаглаад амны хаалт хэрэглэх хэрэгтэй. Биеийн эсэргүүцлээ байнга сайжруулж байх нь чухал. Өөрөөр хэлбэл, сүрьеэгийн нянтай "байлдах" чадвар өндөртэй байхыг хичээвэл сүрьеэтэй хүмүүсийн "сүрэгт" нийлэхгүй байж болно. Үүний тулд илчлэг сайтай хоол хүнс хэрэглэх, эрүүл агаарт явах, сайхан амарч байх, биеийн тамирын дасгал хөдөлгөөн хийх, архаг хууч өвчнөө сайтар эмчлүүлэх, ажил, амьдралын нөхцөл байдалдаа анхаарах шаардлагатайг мартаж болохгүй.

-Яаж ч чадалгүй сүрьеэтэй боллоо. Та бүхэн дээр ирж эмчлүүллээ гэж саная. Өвчин хүндрэх үү?
-Хүндэрнэ. Гэхдээ сүрьеэ туссан хүн бүр биш л дээ. Сүрьеэ өвчин тусчихсан байхад эмчлүүлэхгүй бол эдгэхэд хэцүү л болно. Эмээ бүрэн уухгүй хайнга хандах, эмчилгээгээ дутуу орхих, эмчийн заавар зөвлөгөөг үл хайхрах нь өвчнийг хүндрүүлнэ. Бас зөв оношлуулахгүй байсаар хүндрүүлэх тохиолдол бий.

-Хүндрүүлсний уршиг их биз дээ?
-Их ээ, их. Удаан эмчлүүлнэ. 6-8 сар үргэлжлүүлээд үр дүнд хүрэх байсан бол 12-24 сар эмчлүүлэх болно. Ингэж хугацаа сунах нь ялангуяа хөдөөний хүмүүст нааш цааш явах зэрэг чирэгдэл нь ихэснэ. Тэр бүхэнд зардал мөнгө, явдал суудал болно. Түүнээс гадна хараа, сонсголд нөлөөлнө. Уушгины сүрьеэ даамжраад бөөр, яс, гэдэсний сүрьеэ болно. Өөрөөр хэлбэл, хоёрдогч хэлбэртээ орно. Тархины сүрьеэ хүндрээд менингет болно. Сүрьеэгээр нас барсан хүн олон шүү дээ. Хүндрүүлсний л уршиг. Уушги усжих гэж нэг өвчин байдаг даа. Түүний 90 хувь нь сүрьеэ хүндэрснээс болдог. Янз янзын эм уусаар байгаад олон эмийн дасалттай хэлбэрт шилжвэл эмчлэгдэж, эдгэрэх магадлал бага даа.

-Сүрьеэ хүндэрвэл ДОХ-оос ч илүү гэх яриа байх юм?
-Тийм ээ, би ч гэсэн ДОХ-оос илүү аймшигтай гэж боддог. Яагаад гэвэл ДОХ нь бэлгийн замаар халддаг. Бэлгэвч хэрэглэж болно. Тохиолдлын бэлгийн хавьтлыг тэвчихэд л болно. Тэгвэл олон эмийн дасалттай сүрьеэ тээж яваа хүн бол ДОХ-оос илүү халдвар тараана. Дээр хэлсэнчлэн сүрьеэтэй, тэр дундаа олон эмийн дасалттай болчихсон хүн хаана хэд хэчнээн байгааг ч мэдэхгүй хамт тоглож наргиад л яваа. Тэд нараас халдвар аваад байгаа хэрэг шүү дээ. Халдвараа тээж явсаар нэг л мэдэхэд "бөмбөг дэлбэрнэ". ДОХ-той хүнтэй хавьтал хийхэд тухайн хүн халдвар аваад үлддэг бол олон эмийн дасалттай сүрьеэтэй хүний хавь ойрын бүх хүн тэр халдвартай агаараар нь амьсгална. Тэгж халдвар авснаа мэдэхгүй л явсаар байна. Ингээд бодохоор аймшигтай байгаа биз.

-Манай аймагт олон эмийн дасалттай сүрьеэгээр өвчилсөн хүн арай байхгүй биз дээ?
-Байна. Бүүр хоёр гээч. Хоёулаа 18-25 насны оюутан хүүхэд. Нэг нь гайгүй эмчилгээ авах төлөвтэй. Нөгөө нь гаж нөлөө ихтэй. Магадлал таатай биш. Булганд хоёр хүн ДОХ-той болчихлоо гэвэл яаж байгаа бол. Төсөөлөөд бод доо. Булганд ДОХ-ын тохиолдол гарлаа. Хоёр гэнэ шүү, яана аа гээд л шуугиж байгаа. Төр засгийн болон аймаг орон нутгийн зохих шатны удирдлагын шийдвэрээр их асуудал болно. Халдвар авчих вий хэмээн хүмүүсийн бие арзасхийнэ. Гэтэл ид сайхан насандаа яваа хоёрын хоёр залуугийн маань өвчин ийм шатанд хүрчихээд байхад нам жим л сууна. Халдвартай агаараар хавь ойрынх нь хүн бүр амьсгалаад явж байна. Ийм байдал зөвхөн манай аймагт биш. Улсын хэмжээнд хайхрахгүй байна. Өөрөөр хэлбэл, төр засгийн бодлого үгүйлэгддэг гэхэд хатуудахгүй байх.

Сүрьеэ өвчтэй нэг хүн жилд наад зах нь 10-15 хүнд халдвар тараадаг гэдэг юм. Нөгөө халдвар авсан нь цаашаа тийм хэмжээгээр халдаана, тэгээд цаашаа бас гэж тооцвол мөн ч олон тоо гарна шүү. Халдвар авснаа мэдэлгүй өөрөө хүндэрсээр, өрөөл бусдад тараасаар явна. Энэ бүхнийг би хүмүүст айдас төрүүлэх гэж ярьж байгаа хэрэг биш. Ийм байдлыг анхаараасай гэж байна.

-Сүрьеэ өвчин тийм ч тайван байх асуудал биш юм байна даа. Түүнээс сэргийлэх, эмчлэх, эдгэрүүлэхэд та бүхэнд хүндрэлтэй асуудал бий юу?
-Гайгүй. Дээр үеийнхийг бодвол сайхан л болж байна. Нэг зүйл хэлэхэд өвчтөндөө хүрч үйлчлэн эмчилгээнд бүрэн хамруулах, үр дүнг дээшлүүлэхэд жаахан хүндрэлтэй байдаг. Эмчилгээг нэг өдөр ч тасалж болохгүй. Түүнд нь нарийн хяналт тавих боломж муу байна.

Орон нутгийнхан маань уулын мухарт сууна. Гурванбулагаар жишээлэхэд аймгаас ямар зайтай билээ. Хөдөөгийнхөн сумаасаа дал, наян км алс хол байдаг. Сумын эмнэлгийн машин тэрэг, шатахууны хүрэлцээ болдоггүй. Сүрьеэгээр оношлогдсон хүн наад зах нь зургаа, тэгээд найм юм уу, 12, түүнээс ч олон сараар эмчлүүлэх шаардлага гарна. Энэ хугацаандаа 3-5 удаа, тухайлбал, 2, 5, 6, 8 дахь сардаа өөрийн биеэр ирж хяналтын шинжилгээ хийлгэх учиртай. Товлосон үеүдэд ирэхгүй хоцрох, таслах явдал давтагдсаар байна.

Өөр нэг зүйл хэлэхэд шинэ байр бариулах хөрөнгийн асуудлыг шийдэж өгөхөөр сайд маань амласан, тэр нь бүтэх байгаа хэмээн найдаж сууна. Одоо халдвартын "бөөрөнд" хоног өнгөрөөж явна. Хүн харахад болж байгаа юм шиг санагддаг биз. Үнэн хэрэгтээ манай эмчилгээний үр дүнг алдагдуулж байна. Тухайлбал, өрөө байрны хүрэлцээгүйгээс халдварын янз бүрийн зэрэглэлийн хүмүүсийг холилдуулан хэвтүүлдэг.

Манайх чинь бусад тасагтай адил ор л байвал "чихээд" байж болохгүй л дээ. Халдварын хэмжээгээр ангилан хэвтүүлэх шаардлагатай. Нэг нэмэх сүрьеэтэй хүн бол дөнгөж халдвар эхэлж үүсч яваа, хоёр хүндрэх төлөвт орсон, гурав бол архагшиж, хүндэрсэн хүн байдаг. Эдгээр хүмүүсийг "хонь хурга" нийлүүлэн хашсан юм шиг хэвтүүлчихээр нэг нь нөгөөгөөсөө халдвар авна. Эмчилгээ ямар ч үр дүнгүй болно гэсэн үг. Миний хэлээд байгаа олон эмийн дасалттай хоёр хүнээ мөн л бусадтай нь хольж хэвтүүллээ гэхэд тэр айдас дагуулсан халдварыг хажуугийнханд тараах жишээтэй. Ингээд ахин олон эмийн дасалттай сүрьеэ гаргахгүй байна гэсэн магадлалгүй болчихож байна.

-Төр засгийн ямар дэмжлэг хэрэгтэй байна вэ?
-Нэлээн дэмжлэг хэрэгтэй шүү. Зах зухаас нь ганц нэг санаа хэлэхэд янз бүрийн чиглэлээр олон төсөл байдаг шүү дээ. Сүрьеэгийн оношилгоо, эмчилгээг үр дүнд хүргэхэд чиглэсэн төслүүдийг хэрэгжүүлээсэй гэж санадаг. Зарим үр дүнтэй өмнөх ажлыг сэргээн ашиглавал яасан юм бол гэх бодол ч төрдөг.

Дээр үед сүрьеэгийн үзлэг оношилгоо, үйлчилгээний ажлын группийг тусгай машинтай сумдад ажиллуулдаг "Отрят" гэж нэрлэдэг тэр ажил үр дүн өгч байсан. Зөвхөн хяналтад байгаа өвчтнүүдээр хязгаарлалгүй халдвар тээж яваа хүмүүсийг хяналтад авч жилд 1-2 удаа үзлэгт оруулж байгаасай хэмээн боддог.

Халдвар авсан хүмүүсийг 1, 2, 3 дугаар зэргийн халдварлалттай гэж хуваадаг. Нэгд, хамт аж төрдөг орон гэрийнхэн хоёрт, ах дүү төрөл садан гуравт, хавь ойрынх нь хүмүүс хамрагдана. Тэд нарыг, ялангуяа нэгдүгээр халдварлалтын хүмүүсийг заавал хяналтад авмаар байна.

Сүрьеэг эмчилнэ, эдгэрүүлнэ гэдэг асуудлыг зөвхөн энэ ажил хариуцсан, эрхэлсэн хүмүүс, өөрөөр хэлбэл, аймгийн нэгдсэн эмнэлгийн сүрьеэгийн тасаг, сумын эмч нарын үүрэг мэтээр ойлгодог, тэгж ханддаг өрөөсгөл хандлагыг халмаар байна. Үүнд хууль эрх зүйн үндэслэл, тогтоол шийдвэр хэрэгтэй. Тэр гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэх үндсэн дээр сум орон нутгаас зардал гарган эмчлэх боломж муутай өвчтөнг жилд нэг удаа ч гэсэн авчраад шинжилгээнд оруулж, эмчилгээг нь хийлгэвэл зөвхөн ганц тэр хүнээр хязгаарлахгүй өрх гэрийнхэн, ах дүү төрөл садан, хавь ойрынхныг нь сүрьеэгээс хамгаалахад тус хүргэж байгаа буянтай үйлс гэж болно.

Ж.Мөнх-Очир