тоологдсон бол энэ нь таны хувьд "сонгууль" биш. 2008 оны парламентын сонгуулиар олон тойрог, хэсэгт маш олон сонгогчийн санал тэдний итгэсэн нэр дэвшигчид очоогvй юм. Иймд, 2008 онд олон тойрог, хэсэгт vнэн хэрэгтээ "сонгууль" болсонгvй. Vvнд бухимдсан иргэд 7 сарын нэгэнд нийслэл хотын тєвд цуглав. Харин, тэр vед 5 иргэн цагдаад буудуулан амиа алджээ. Энэ ноцтой явдлын дараа олонх, цєєнхийн суудал авсан хоёр нам парламентыг яаран хаалттай хуралдуулж, улмаар эвсэн засгийн эрх барихаар тохирсон ба албан тушаалуудыг хувааж авав. Энэ нь Монголд парламентат ёс тєдийгvй, vндсэн хууль зєрчин засгийн газар байгуулсан анхны тохиолдол байлаа. Vvнээс хойш юу болсныг эргэн санацгаая. Албан тушаалаа хувааж авсан хоёр нам юун тvрvvнд Монголын хамгийн том ашигт малтмалын ордыг онилов. Эвсэгчид "хамгийн гол нь энэ ордыг л эргэлтэнд оруулж, ард тvмнээ хєрєнгєжvvлэх гэж бид хамтарсан юм" гэж мэдэгдэв. Харин, тэдний энэ ажлыг иргэд олон талаас нь шvvмжилж байлаа. Тэдний хариуцлагагуйн наад захын жишээ ус. Эрдэмтэд Монгол усны нєєц бага тєдийгvй, гvний ус тvvний дєнгєж 10 хувийг эзэлдэг, одоо зарим нутаг усны хомсдолтой гэж анхааруулдаг. Гэтэл, говийн хєрсєн доор хэдэн сая жилийн турш арайхийн бvрэлдэн бий болсон олон сая тонн усны нєєцийг гадны компанид зvгээр єгчихєв. Уг нь, гэрт амьдардаг Монгол хvн 100 Литр усыг 100-500 тєгрєгєєр худалдаж авдаг. Харин, нєгєє компани усыг шавхаж дуусвал уудам говийн хєрсєнд усны нєєц дахин хайх ба ус илэрвэл тvvнд хэн ч хvрэх эрхгvй. Усны дээр амьдрах нутгийн ардыг харж vзэж болно. Гэхдээ, заавал харж vзэх албагvй. Тэд ийм гэрээг 30 жилийн хугацаатай байгуулав.

Гэвч, эвсэгчдийн ажил тэдний эхэндээ мэдэгдэж байсан шиг хамгийн том ордоор зогссонгvй. Тэд Монгол орны ашигт малтмалын бусад ордуудыг ч том, жижиг гэлтгvй хараандаа авав. Тэдний хийж буй зvйлийн захын нэг жишээ. Мэдээллийн мєрєєр хєєвєл, тэд одоо Хєвсгєлийн Могойн голд буй 250 (300 ч гэдэг) сая тонн маш сайн чанарын нvvрсний нєєцтэй том ордыг цахилгаан станц байгуулах нэрээр Хятадын компанид эзэмшvvлэхээр зvтгэж байна. Гэрээг vзье гэхээр сайд нь тас нуугаад ил гаргадаггvй. Яг одоо хийх гэж буй зvйлийн бас нэг жишээ. Тэд усны нєєцийн сав газарт 200-аад ашигт малтмалын орд хайх, олборлох ажлыг тvргэвчлэхээр яарч байна. Гэхдээ, энэ нь хууль зєрчиж байгаа тул саад болж буй хуулийг єєрчлvvлэх болно гэдгээ тэд мэдэгдэв. Энэ бvхэн даамжирсаар Монголын нийт нутгийн 60 хувьд их хэмжээний газар уул устайгаа лицензийн эздийн мэдэлд очжээ. Байгалийн бохирдол хяналтгvй болж, хvний амьд
явах эрх ямар ч баталгаагvй болов. Vvний захын жишээ. Хэдхэн жилийн ємнє, аянчин хvн тааралдсан булаг шанд, голоос ундаалаад морддог байлаа. Харин одоо энэ яриа болон vлджээ.

Эрх баригчдын vйлдэл ашигт малтмалын том, бага ордуудыг бусдад єгєхєєр зогссонгvй. Тэд Монголын газар тариалангийн нутгийг ч гадныханд эзэмшvvлж эхлэв. Саяхны жишээ. Жилийн ємнє Тvндэмvн сауны солонгос эзэд Дорнод аймагт Халх голын бvс нутгийг хєгжvvлэх тєсєл нэрээр 170.000 га газар тvрээсэлж авах шийдвэр гаргуулчихсан явж байв. Хэвлэлд шvvмжилснээр єєр газруудыг ч том бага хэмжээгээр гадныханд эзэмшvvлжээ. Солонгосчууд загвар аж ахуй хєгжvvлэх тєсєл нэрээр Дорнодын Халх голын савд 270.000 га газар эзэмшин ашиглахаар боллоо. Монголчуудын буудай тариалдаг єнєєгийн нийт талбай 300.000 орчим га. Тэгвэл, бараг ийм хэмжээний газар солонгосчуудын эзэмшилд очжээ. Гэрээгээ ил гаргадаггvй эвсэгчид солонгосчууд бидний ашиглахгvй байгаа энэ газарт сая сая доллараар бороо оруулж, тэнд хєгжлийн загвар бий болно гэж сурталчлав. Харин, бодит байдал гунигтай. Монголчуудын ашиглаж буй тариалангийн талбайн vржил шим барагдаж буй энэ vед Халх голын сав бидэнд vлдсэн тариалангийн ганц бvс болоод байжээ. Vvнийг солонгосчууд мэдэж ашиглахаар боллоо. Ємнєд Солонгосын тєрєєс явуулж буй ядуу орнуудад удаан хугацаагаар газар
эзэмших бодлого л хэрэгжиж байгаа хэрэг. Яагаад гэвэл, хvнээр баян энэ дэлхийд хvнсний хомсдол нvvрлэсэн тєдийгvй, удахгvй хvнс нь дэлхий дээрх хамгийн vнэтэй зvйл болно. Хvнс ямар чухалын жишээ. Хvнсний vнэ нэмэгдсэн нь Ойрхи Дорнодын хувьсгалд тvлхэц болов. Vйл явдал Ойрхи Дорнодоор ч зогссонгvй. Хятадад иргэд нь "бидэнд хоол хэрэгтэй" гэсэн уриа барин жагсаж эхэлжээ. Эвсэгчдийн нугалсан нvдэнд харагдах ажлууд ерєнхийдєє энэ мэт л байна. Харин, эвсэгчид ард тvмний хамгийн тулгамдсан асуудлыг гаргуунд нь хаяжээ. Ихэнх хvмvvс ядуурах зуур баялгийн 95 хувь нийт хvмvvсийн 5 хувийн мэдэлд очив. Шударга ёс ч бэхжсэнгvй. Авилга, хvний наймаа гэх мэт онц ноцтой гэмт хэргvvд замаа алдав. Хєгийн жишээ. Єнєєгийн хууль болохгvй байна гэж Хууль зvйн сайдад нь хандахаар намайг байсан цагт vvнийг ярихгvй шvv гэж шvд зууна. Байгаль сvйрч, хvмvvсийн эрvvл мэнд ч их муудлаа. Эмнэлгийг бvр хаяжээ. Захын жишээ. Хорт хавдартай хvн эмнэлэгт эмчлvvлэх гэж сараар хvлээдэг. Энэ хооронд хавдар нь газар авчихна. Харин, том дарга нар ажлаа орхиод гадаадад олон мянган доллараар сувилуулах нь жирийн ард Улаанбаатарт ирж эмнэлэгт vзvvлэхээс хэд дахин хялбар. Салбар бvрт энэ мэт хариуцлагагvй байдал, авлига ноёрхжээ. Эвсэгчдэд энэ улсыг хєгжvvлэх алсыг харсан "ухаан" ба "сонирхол" байсангvй. Тэдний бодол єнєє орой юу болохыг таамаглахаас хэтрэхгvй юм. Єдєр хоногийг аргацаах тэд зєвхєн эздийг нь 10, 20 мянгаар молигдох замаар баялгийг нь гартаа оруулаад жаахан vнэ нэмж бусдад дамладаг бага, дээшлээд дунд гарын наймаачны ухаанаар л явлаа. Заримдаа, эздийг нь хуулийн нэрээр сvрдvvлж юмыг нь булаан авч байгаа нь дээрэмчин шинжийг бас харуулна.

Эвсэгчдийн эрх барих хугацаа дуусах ойртжээ. 2012 он сонгуулийн жил. Харин, эвсэгчид засгийн эрхээс буух бодолгvй байна. Тэд сонгуулийн хуулийг шинэчилсэнгvй. 2008 оны 7 сарын нэгээс хойш бараг гурван жил єнгєрєв. Хугацаа байсан ч тэд vvнийг хийсэнгvй ээ. Харин, тэд єєрсдєє дахин сонгогдох тухай бодож 3 жил тархиа гашилгаж байна. Тэд хувь тэнцvvлсэн, эсвэл холимог хувилбар, санал машинаар тоолох гэх мэтийн улиг болсон сэдвээрээ маргалдана. Яг vнэндээ, бидний санал бидний итгэсэн нэр дэвшигчид очихгvй л бол аль нь ч ялгаагvй. Машиныг ч хvн программчилдаг юм болохоор санал хулгайлахдаа хvрвэл энэ нь бvр амар. Сонгууль хvртэл нэг жилийн хугацаа байна. Сонгууль болохоос зургаан сарын ємнє хуулийг єєрчилдєггvй ёстой. Vvнийг тооцвол, хуулиудаа шинэчлэхэд 6 сарын л хугацаа vлджээ. Одоо иргэдийн санал итгэсэн нэр дэвшигчид нь зориулан тоологддог тиим "сонгууль"-ийн боловсронгуй хууль гаргах бололцоо тун бага болов. Уг нь, ийм чухал хууль эрдэмтэд судлаачдын ухаанаар хоёр жилээр ч тогтохгvй хугацааны судалгаа шинжилгээ, олон нийтийн хэлэлцvvлгийн vр дvнд л бий болох ёстой. Харин, сvvлийн vед тэд сонгуулийг хуучнаар нь сурсан аргаараа явуулахаар ярилцаж байна гэж дуулдав. Зарим нь сонгогчдод мєнгє барин золгож эхэлжээ. Vvний зэрэгцээ, тэд єєртєє ашигтай хувилбарыг палхийтэл баталж ч магадгvй гэж бас сонстов. Бvр, засгийн эрх барих хугацааг зургаан жил болгоё гэсэн яриа ч гарсан гэнэ. Цаашилбал, тэд єєрсдийг нь шvvмжлэн тэмцвэл эрvvгийн гэмт хэрэгтэн болгох хууль батлахаар бэлдэж байна. Хууль гарвал ийм єгvvлэл бичих эрхгvй. Магадгvй, ирэх жил тав бvv хәл 500 иргэний амь ч засгийн эрхэнд гарахад нь тэдэнд саад болохгvй. Яагаад гэвэл, тэдний булхайг шvvмжлэн жагсагчид тэр хуулиар эрvvгийн гэмт хэрэгтэн л гэж тооцогдох болно. Єнєєгийн тєрийн эрх атгагчид єєрсдийгєє Монголын ирээдvй гэж тєсєєлж байна. Энэ байдлаар ард тvмнийг цаашид ч удаан удирдана гэдэгтээ тэд дэндvv итгэн барджээ. Тэд vvгээрээ Египетийн Ерєнхийлєгч асан Хосни Мубарактай тун тєстэй. Египет орныг олон жил удирдахдаа сєрєг хvчнээ vгvй хийсэн Мубарак 2011 онд явуулах байсан сонгуулиар єєрєє дэвших, эсвэл єєрийн хvvгээ Ерєнхийлєгч болгоод эрх мэдлийг єєрийн гэр бvлд vлдээнэ гэж тооцож байжээ. Жич: Эрх баригчид 2012 онд Vндсэн хуульд заасан хугацаанд парламентын сонгууль явуулна гэдгийг vгvйсгээгvй болно. Харин, сонгогч бvрийн санал тэдний сонгосон нэр дэвшигчид зориулан тоологддог сонгуулийг "сонгууль" гэж хашилтанд бичив.

Е.Євбилэг

"Улаанбаатар таймс"