2008 оны долдугаар сарын 1. Монгол Улсын түүхнээ тусгаар тогтнолын өдөртэй дүйцэж очихуйц онцгой энэ өдрийн тэмдэглэл өдгөө хуучрах бус харин ч сэргэж байна. Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын УИХ-ын гишүүн С.Баярыг буруутгасан мэдэгдлээр ч зогсохгүй нь. Ерөнхий сайд асан С.Баярын Н.Энхбаярынхаа өөдөөс “шидэлж” буй эрс шийдэмгий хариулт ч энд хангалтгүй нь. Учир нь, УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга асан Ө.Энхтүвшиний ахалсан “Долдугаар сарын 1-ний хэрэг явдлыг шалгасан УИХ-ын ажлын хэсэг”-ийн дүгнэлт цааш нь дэлгэрүүлэн судлахаас өөр аргагүй олон нууцад хариулт өгөв.

Уг дүгнэлтээс харахад Монголын Тагнуулын ерөнхий газрынхан асуудалд хайнга хандсан нь илэрч. Энэ талаар УИХ-ын гишүүд тагнуулынхнаас “Сонгуулийн дараа тайван бус жагсаал цуглаан, эмх замбараагүй байдал үүсч болзошгүй гэсэн мэдээллийг сонгууль болохоос өмнө авч, холбогдох хүмүүст хүргүүлж сэрэмжлүүлж байсан уу” хэмээн асуужээ. Хариулт нь “Албан ёсоор тийм мэдээлэл авч байгаагүй. Харин Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нэг удаагийн хурал дээр гадаадын зарим тусгай албадын зүгээс иймэрхүү мэдээлэл өгч байсан тал бий” гэх өгүүлбэр. Дараа нь гадны турхиралт, оролцоо нөлөө, ялангуяа санхүүжилт байсан эсэх талаар асуухад “Албан ёсоор нотолж, тогтоосон зүйл байхгүй. Ялангуяа санхүүжилт байсан эсэхийг тогтоох арга байхгүй” гэж. Ажлын хэсгийн гишүүд дээрх хоёр хариултаас үүдэн “Тагнуулын байгууллагын тухай хуулийн “Монгол Улсын ашиг сонирхлыг хамгаалах, үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн асуудлаар тагнуулын мэдээ олох, цуглуулах, задлан шинжилгээ хийж дүгнэлт гарган энэ хуульд заасан эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтанд мэдээлнэ” гэсэн заалтыг явцуу хүрээнд холбон тайлбарлаж байлаа” гэжээ. Нэг ёсны дээрх үүргийг Тагнуулын ерөнхий газрынхан сөрөг тагнуулын үйл ажиллагаатай л холбож үздэг аж. Уг нь тэд өөрсдийн үүргийг жинхэнэ утгаар нь ойлгодог байсан бол Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нэгэн удаагийн хурал дээр хэлсэн гадаадын тусгай албаны саналыг онцгой анхаарах байсан нь ойлгомжтой. Долдугаар сарын 1-ний дохиог дотоодын эх сурвалжаас бус гадны тагнуулын алба сэрэмжлүүлээд байхад Тагнуулын ерөнхий газрынхан чимээгүй сууж байсан нь харамсалтай хэрэг. Энэ бол сэтгүүлчийн бус УИХ-ын гишүүдийн дүгнэлтийн нэг хэсэг гэдгийг сануулах хэрэгтэй биз.

Зөвхөн Тагнуулын ерөнхий газарт бус цагдаагийнханд ч дээрх дүгнэлт хамаатай. Ажлын хэсгийнхний дүгнэлтэд дурьдсанчлан “Сонгуулийн дүнтэй холбогдуулж хэсэг бүлэг хүн жагсаал цуглаан зохион байгуулна. Өөрсдөд нь нааштай бус дүн гарвал хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлнэ” гэдэг мэдээллийг өмнө нь авч байжээ. Энэ талаар Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан, хурандаа Б.Ганболдын хэлсэн “Дараа нь асууж, тодруулж байхад иймэрхүү юм болно гэдэг мэдээллийг зохих газрууд нь авч байсан юм билээ” гэх хэсгийг “хайчлаад” уншихад л мэдэж болно. Гишүүд олсон мэдээлэлдээ тулгуурлан дээрх асуудлын талаар “Мэдээлэл авч байсан боловч асуудал хариуцсан газар, албан тушаалтнууд ерөнхийдөө анхааралд аваагүй гэж дүгнэхэд хүрлээ” хэмээн онцолсон байсан. Тэгэхээр сэрэмжлүүлэг бүхий бодит мэдээллийн араас тагнуулынхан ч, цагдаагийнхан ч үүргээ гүйцэтгэж ажиллаагүй байж мэдэх нь.

Ядахад Тагнуулын ерөнхий газрын удирдлагуудын тухайн үеийн асуудалд хандсан хандлагыг “Тагнуулын удирдлагын хувьд, улс төрийн намуудын өрсөлдөөн болж байгаа учир уг үйл явдалд болж өгвөл оролцох шаардлагагүй. Хамаагүй хөдөлбөл хожим элдэв асуудалд холбогдож болзошгүй хэмээн болгоомжилсон хандлага давамгайлсан бололтой” хэмээн дүгнэжээ.

Дараагийн нэг том асуудал нь Ерөнхий сайд хийгээд МАХН-ын дарга асан С.Баярын талархал цагаа олоогүй хөөрөл байсан уу гэх асуултад Ө.Энхтүвшин гишүүний ахалсан ажлын хэсгийнхний хийсэн дүгнэлт. Тодруулбал “Угаасаа сонгуулийн дүн сонгогчдын нэг хэсэг, ялангуяа сонгуульд амжилт муутай оролцсон хүчнүүд, хүмүүсийн хувьд бүр таатай бус. Ялангуяа 2008 оны сонгууль бүр ч эмзэг гэдгийг мэдсэн хэрнээ МАХН-ын удирдлага ялалтаа зарлах гэж яаран МАХН-ын төв байранд өргөн бүрэлдэхүүнтэй очиж, сэтгүүлчид, дэмжигчдээ цуглуулсан нь бас нэг “гал татсан” хүчин зүйл болсон байхыг үгүйсгэх аргагүй. Энэ бол цаад үйл явдлын гол шалтгаан биш боловч яах аргагүй шалтгаан болсон биз ээ” гэх “онош”.

Тэдний хувьд хожимдсон ч гэсэн намынх нь гишүүдийн зүгээс экс даргынхаа шийдвэрийн талаар “Аль ч нам сонгуулийн урьдчилсан дүн гармагц тэр даруйдаа хэвлэлийн бага хурал хийж олон нийтэд мэдээлдэг жишиг байсан хэдий ч 2008 оны сонгуулийн хувьд нөхцөл байдал их өөр онцлогтой байсныг сайтар мэдрэх, тооцох ёстой байсан болов уу” гэсэн тойм дүгнэлт хийж чадсан нь бахархууштай хэрэг.

Түүнчлэн Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын яриад байсан “Цагдаагийн ерөнхий газрын үүрэг гүйцэтгэгч Ч.Амарболд албан үүрэгтээ жинхлэхийн тулд Ерөнхий сайдын үгийг л дагах нь ойлгомжтой шүү дээ” гэсэн үгэнд УИХ-ын гишүүд ч бараг л нэг утгатай тайлбарыг хийсэн байна билээ. Тэр нь “Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажлын алба нь Ерөнхийлөгч талдаа, Цагдаа болон Тагнуулын ерөнхий газрын дарга нарыг Ерөнхий сайд, Засгийн газар томилдог учир тийшээ мэдээллээ түрүүлж өгч, захирагдаж ажилладаг байх жишээтэй тогтолцоо одоо байгаа. Мэдээж, нарийн ширийн асуудал, мэдээллээ Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн аль нэг гишүүнээс санаатайгаар нуухгүй ч гэсэн, ажлын хурд саарах, цаг алдах дутагдал гардаг гэж Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаяр хэлсэн байна” гэх тайлбар, дүгнэлт. Яг нэг утгыг гол болгож аваагүй ч тухайн үед Ч.Амарболд генералын хувьд Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн даргаас илүү Ерөнхий сайд асан С.Баяртай “найзлах” нь илүү байсны баталгаа байж мэдэх тойруу утгатай тайлбар гэж хэлж болох юм. Үүрэг гүйцэтгэгчийн талаар Н.Энхбаярын хэлсэн үг ч Ө.Энхтүвшин гишүүний ахалсан багтай таарсан гэхэд болно. Тодруулбал, “Цагдаагийн ерөнхий газрын даргыг 2008 оны хавар нь өөрчилсөн хэрнээ орных нь даргыг томилолгүй “Үүрэг гүйцэтгэгч дарга”-тай байлгасан нь алдаа болжээ гэж дүгнэж байна. Үүрэг гүйцэтгэгч байх нь өөрийг нь ч, түүний удирдлагад буй хамт олныг нь ч итгэл муутай, хүлээзнэсэн байдалтай болгож “Ер нь түр хүн шүү дээ” гэсэн хандлага үүсгэж тушаал, шийдвэрийн биелэлтэд муугаар нөлөөлдөг гэж судлаачид үздэг” гэсэн байв.

“Ерөнхий сайд асан С.Баяр намайг онц байдал зарлахаас өөр аргагүй байдалд хүртэл шахсан” гэх Н.Энхбаярын үгэнд ч тодорхой баримт ажлын хэсгийнхний дүгнэлтэд гарч ирсэн байна билээ. Үүнийг дараах дүгнэлтээр бүрнээ баталж болно. “Цагдаагийн удирдлага Онц байдал зарлах шаардлагагүй гэдэг байр суурь дээрээ оройн барагцаалбал, 23 цаг хүртэл зогссон байхад шатаж байгаа МАХН-ын төв байранд “хоригдсон” Ерөнхий сайд болохоор 16 цаг 30 минутын орчим Ерөнхийлөгч рүү утасдаж “Ер нь онц байдал даруй зарлах талаа бодвол яасан юм бэ” гэдгээ хэлж, дараа нь хэд хэдэн удаа шаардсан бололтой байдаг. Тэгэхээр аль мэдээлэл, саналыг нь гол болгох вэ гэдэг талаасаа зарлиг гаргах эрх, үүрэг бүхий Ерөнхийлөгчид бас амаргүй байдал үүссэн байх талтай.

Хэсэгчлэн хүргэж буй уг дүгнэлтэд дараагийн хоёр сонирхолтой асуудлын нэг нь зэвсэгт хүчин, хилийн цэргийг дайчлахдаа хүрзтэй оруулах гэж байгаад больж, хошуугүй сумтай буу болгож өөрчилсөн явдал. Монголын цэрэг хүрз барьж, жагсагчдын эсрэг “боссон” бол тэнд юу болох байсан бол. Төсөөлөхөөс ч аймшигтай. Хоёр дахь сэдэв нь Цагдаагийн ерөнхий газрын даргын үүрэг гүйцэтгэгч Ч.Амарболд утсаар галт зэвсэг хэрэглэхгүй байх үүрэг өгсөн ч Нийслэлийн цагдаагийн дарга, цагдаагийн хурандаа О.Зоригт Эргүүл хамгаалалтын газрын зургадугаар тасгийн ажилтнуудад Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн шийдвэрийг танилцуулалгүй байлдааны сум бүхий галт зэвсэг хэрэглүүлсэн явдал. Энэ тухай мэдээлэл олон нийтэд аль хэдийнэ ил болчихсон ч “Сум хангалтын журмаа зөрчиж, хар зах болон хувь хүний гар дээрээс хэд хэдэн удаа худалдан авсан сум тавьж өгсөн” гэсэн дүгнэлтийг УИХ-ын ажлын хэсгийн гишүүд мэдээлсэн байлаа. Хар зах дээр сум зарахыг хориглож, үүндээ хяналт тавьдаг цагдаагийн удирдлага тэр цэгээсээ сум худалдаж авна гэдэг бол байж боломгүй хэрэг.

Энэ бүхний төгсгөлд “Долдугаар сарын 1”-ний хэрэг явдлыг шалгасан УИХ-ын ажлын хэсгийн ахлагч, УИХ-ын Төрийн байгуулалтын байнгын хорооны дарга асан Ө.Энхтүвшин танаас “Ерөнхийлөгч асан Н.Энхбаярын үгэнд үнэний хувь байгаа юм биш үү” гэдэгт хариулт авах хэрэгтэй бололтой. Хариулт нь харин хэр чиг шугамтай байх нь сонин байх биз ээ.