"Нарантуул захаас наалддаг тууз, нүүр далдалдаг малгай, уяа зэргийг худалдаж авч, бэлдсэн байсан.

 Охидод танигдахгүйг хичээснийх шүү дээ. Даанч танигдчихсан учраас аргагүйн эрхэнд аминд нь хүрсэн. Том охиныг нь би, бага охиныг нь Д.Бямбадорж хариуцаж нухсан" хэмээн хээв нэг ярилцлага өгсөн хүнийг П.Сумъяажав гэдэг. Тэрбээр бага насны хоёр хүүхдийг тамлаж нэгнийх нь амь насыг нь хөнөөж, нөгөө нь зэрэмдэглэж орхисон харгис нэгэн.

Энэ аймшигт хэрэг 2009 оны хоёрдугаар сарын 14-ний өдөр гарчээ. Гэрээ сахиж байсан балчир охид руу мэс бариад орох зоригтон үгүй санагдана. Гэтэл П.Сумъяажав найз Д.Бямбадоржийн хамт танилынхаа гэрээс мөнгө хулгайлахын тулд дөрвөн настай Н-ийн амь насыг бүрэлгэж, 12 настай О-гийн хоолойг нь хэрчиж хүнд гэмтэл учруулсан юм.

Эгчийнх нь нүдэн дээр балчир дүүг нь хөнөөсөн түүнд хууль өршөөлтэй хандсанд хохирогчдын эцэг, эх гомдолтой явна. Учир нь хүний санаанд ч оромгүй харгис, хэрцгий хэрэг үйлдсэн тэднийг насанд хүрээгүй гэх шалтгаанаар Өршөөлийн хуульд хамруулан эрх чөлөөтэй болгосон байна.

Нэг хүүхдийн аминд хүрч нөгөөг нь зэрэмдэглэн ар гэрийхнийг амьдийн тамд унагаасан хэрэгтнүүд өнөөдрийг хүртэл хохирогчдод сэтгэл санааны нөхөн төлбөр ч өгөөгүй аж. П.Сумъяажав нь тийм ч ядруу айлын хүүхэд биш. Баянхошууны эцэст хувийн хоёр давхар байшинд амьдардаг. Өөрсдийн гэсэн үндсэн хөрөнгө болох тусгай объекттой. Хэн ч харсан боломжийн амьдралтай айлын хүүхэд юм.

Хүний шунал гэж барагдахгүй болохоор өөрт байгаа хөрөнгийг бус өрөөлийн эд зүйлсэд шунаж хүний аминд хүрчихээд өнөөдрийг болтол "уучлалт" ч гуйгаагүй аж.

Цусандаа будагдсан балчир охид амь гуйн тарчилж байхад эд зүйлсийг нь хамаж байсан этгээдүүдэд хүн чанар, нинжин сэтгэл байсангүй. Үхтэл үр харам гэж үг бий. Гэтэл үрээ алдсан эхийн сэтгэл ямар байх вэ. Бяцхан охиныхоо инээд, дуу хоолой, дүр төрхийг зүрхэндээ л хадгалж үлдсэн тэрбээр нүдэндээ нулимстай хоёр жилийг ардаа үдлээ. Энэ хугацаанд гэмт хэрэгтнүүдийг шүүх хурал болсон. Харамсалтай нь гэмт этгээдүүд зохих ялаа үүрсэнгүй. Харин ч элэг бүтэн, эрх дураараа зугаалж яваа гэнэ. Хохирогч охидын ээж Д.Дашжидтэй ярилцлаа.

-Хэдхэн хоногийн өмнө бусдын гарт амиа алдсан охиныхоо амийг Засгийн газраас нэхэмжилсэн байгаа. Энэ асуудлаар төр засгаас ямар нэгэн хариу өгөв үү?
-Одоохондоо хариу ирүүлээгүй байна. Хуулийн хугацаагаар бол нэг сарын дотор хариу өгөх ёстой юм билээ.

-Танай гэр бүлд нөхөж баршгүй хохирол учруулсан залуус Өршөөлийн хуульд хамрагдчихсан. Тухайн үед насанд хүрээгүй хүүхдүүд байсан гэдэг утгаар нь хуульд хамруулсан байх?
-Өршөөлийн хууль гэдэг бол дутуу дулимаг зүйл. Энэ хуулийг зөвхөн долдугаар сарын 1-ний өдрийн хэрэгт холбогдсон иргэдийг гаргаж авах гэж баталсан. Хуулийн заалтыг ялгаж өгөх хэрэгтэй байгаа юм. Эрүүгийн хуулийн 91 дүгээр зүйл ангийг ялгаж өгөөгүйгээс насанд хүрээгүй гэх шалтгаанаар гэмтнүүд суллагдсан. Насанд хүрээгүй хүн тийм муухай аллага үйлдээд нэг өдөр, нэг ч минут шоронд суугаагүй байдаг. Ар гэр нь юу ч болоогүй юм шиг баяр наадам тэмдэглээд л явж байна. Эдгээр айлын амьдралд ямар ч өөрчлөлт гараагүй. Үүнд гомдолтой байдаг. Зөвхөн манай гэр бүл л хохирч үлдсэн.

Бүхэл бүтэн дөрвөн хүний амьдралаар тоглочихлоо шүү дээ. Манай гал голомт үнс нурам болчихлоо. Ганцхан манай гэр бүлээс гадна төрөл төрөгсөд бүгдээрээ сэтгэл санаагаар хохирсон байгаа. Хоёрын хоёр хулгайч, алуурчин зүгээр явж байгааг харахад хэцүү байдаг. Ийм алуурчдыг өршөөгөөд явуулчихдаг Ерөнхийлөгч, 76 гишүүн Өршөөлийн хуулийг эргэж харах хэрэгтэй. Аймшигтай хэрэг үйлдчихээд гэр бүл нь элэг бүтэн аз жаргалтай амьдарч байгаа.

Гэтэл бид бурханы өмнөх зургаа хараад, хүүхэд харах бүрд л “миний охин” гэж боддог. Хүний амь үнэ цэнэгүй болжээ. Өнгөрсөн долоо хоногт хохирсон иргэд нэгдэж цугласан юм. Бид хүний үнэ цэнийг гаргаж ирэх санаачлага гаргасан. Нэг үгээр хэлбэл арга ядсан хэрэг юм л даа. Бид идэх хоолгүйдээ мөнгө гуйгаагүй. Гадаадын орнуудад гэмт хэрэг үйлдсэн этгээдүүдэд хуулийн дагуу хариуцлага тооцдог. Энэ чинь хүний үнэ цэнийг өргөж байгаа хэрэг. Гэтэл манайд эсрэгээрээ. Үйлдсэн хэрэгтээ ял эдлэх ёстой нөхдүүд наранд инээж, хөхөрч, элэг бүтэн явахад би амьд үлдсэн охиноо эмчлүүлээд, нас барсныг нь оршуулчихаад л явж байна.

-Хэрэг гарснаас хойш хоёр жил гаруй хугацаа өнгөрлөө. Энэ хугацаанд ямар нэгэн нөхөн төлбөр гэж юм өгөөгүй юу?
-Энэ хугацаанд нэг ч төгрөгний хохирол барагдуулаагүй. Мөнгө төгрөг өгдөггүй юм аа гэхэд сэтгэл санааны дэм ч үзүүлээгүй байгаа. Өнөөдөр бид амьд үлдсэн охиноо тахир дутуу болгочихмооргүй байна шүү дээ. Охины маань биеийн байдал нь харьцангуй дээрдсэн. Гэхдээ нэлээн өөрчлөлт гарсан байгаа. Охин минь ирээдүйд ээж болох боломжгүй болсон. Нүдэнд нь өөрчлөлт гарч торлог бүрхэвч нь гэмтсэн. Дээрээс нь сэтгэл санааны цочролд орсон. Шилжилтийн насан дээрээ байгаа хүүхдэд ямар ч өөрчлөлт гарах юм билээ. Бид мэдэхгүй шүү дээ. Охиноо тайван байлгахын тулд янз бүрийн юм ярихаас эмээдэг. Улаан цагаан хүнд боолгуулаад, хажууд нь дүүгийнхээ амьсгал хурааж байхыг харсан хүүхэд ямар байх вэ? Бид ч гэсэн хүүхдийнхээ цогцосыг хөрж амжаагүй байхад тэврээд сууж байх дүр төрхийг яаж мартах юм бэ? Энэ зовлонг маань хэн ч мэдэхгүй шүү дээ.

“Шөнө зүүдэллээ. Миний дүү байсан бол одоо тэгнэ дээ, ийм хувцас өмсөх байсан байх даа” гээд. Бид аль болох яриаг нь өөр тийш хандуулахыг хичээдэг юм.
 
-Хэрэгтнүүд “Өршөөл үзүүлсэн Ерөнхийлөгчдөө баярлалаа” хэмээн ярилцлага өгсөн байдаг. Тэрийг уншихад хэцүү байсан байх даа?
-Ийм хэрэг хийсэндээ гэмших болов уу гэж бодож байсан. Гэтэл юу ч болоогүй юм шиг ярилцлага өгснийг хараад хэлэх ч үг олдоогүй. П.Сумъяажавын ээж нь "Бид шүүгч нарт 45 сая төгрөг өгчихсөн. Шоронд суулгахыг нь харья л даа" гэж ярьсныг сонссон.

-П.Сумъяажавынх боломжийн амьдралтай айл гэсэн. Энэ үнэн үү?
-Ц.Сумъяажав чинь хамгийн гол нь гэмт хэргийг зохион байгуулсан байхгүй юу. Бид таньдаг байсан. Мөнгө төгрөг дутаад байхааргүй айл. Харин хамсаатан Д.Бямбадоржийнх нь ядруу айл юм шиг байна билээ. Сайн мэдэхгүй байна. Гол нь тэд хурим найр хийх үү, авгай авах уу гэдэг дээрээ тулчихсан залуучууд шүү дээ. Хуулийн заалтад өөрчлөлт орох хэрэгтэй байгаа юм. Тухайлбал, ямар хүнийг насанд хүрээгүй вэ гэж заамаар. Эрүүгийн хуулийг өөрчилнө гээд байгаа, гэхдээ ямар заалт зүйл ангид өөрчлөлт оруулах вэ гэдгийг анхаарах хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Гэтэл 15-16 насны хүүхдүүд чинь юу хийж болох вэ, хүн алж болохгүй гэдгээ мэддэг байх учиртай. Насанд хүрээгүй гэдэг утгаар нь хууль шийтгэж чадахгүй бол хүүхдээ хүмүүжүүлж чадаагүй эцэг, эхэд нь хариуцлага тооцох ёстой. Бид чинь хуулийг мэддэггүйгээсээ болоод хохирч үлдээд байдаг юм байна. Хохирогч, гэрчийг хамгаалах ямар ч заалт байдаггүй юм билээ. Хууль судлаад явахаар дутуу дулимаг юм зөндөө байдаг.

-Хэрэгтэн гэх П.Сумъяажавтай хамаатан юм уу аль эсвэл танил байсан уу?
-Ээжтэй нь танил байсан юм. Тэгээд надаас "Манай хүүгийн амралт эхэлчихсэн. Зуны гурван сарын амралтаар нь зах дээр зогсоогоод өгөөч" гэж гуйсан. Тэгээд хэн хэндээ тустай юм байна гэж бодоод зах дээр туслуулдаг байсан. Миний нөхөр зах дээр наймаа хийдэг байсан болохоор туслах хүн хэрэгтэй байсан юм. Ингээд л манай гэрээр орж гардаг болсон. Шунахайн сэдлээр миний охины амийг хөнөөнө гэж яаж санах билээ.

-Болсон үйл явдлын талаар ярьж болох уу?
-Өнгөрсөн хоёр жилийн хугацаанд дуугүй явлаа. Хэргийг шийдтэл янз бүрийн яриа өгөөд байх хэрэггүй биз гэж бодож байсан. Тэгээд ч сэтгэл санааны хувьд аймшигт явдлыг дурсаад байх хэцүү байдаг юм. Шүүхийн шийдвэр эцэслэн гарч гэмт этгээдүүдийг Өршөөлийн хуульд хамруулсан болохоор дуугүй хараад суух тэсвэр алга. Эхний ээлжинд Засгийн газарт хандаж үзлээ. Ямар нэгэн шийдвэрт хүрэхгүй бол тэмцэх болно. Янз бүрийн л бодол толгойд орж ирэх юм. Арга барахдаа хэрэгтэн П.Сумъяажавын гэрийн гадаа өлсгөлөн зарладаг ч юм уу, очоод зоддог ч юм уу гээд. Хүмүүс ч "Чи тэг, ингэ" гээд л хэлдэг юм.

Хэрэг гардаг өдөр валентины баярын өдөр байсан юм. Тэр өдөр хоёр охин маань гэрээ сахиад үлдсэн. Оройн 17.00 цагийн орчимд нөхөр маань бараагаа гэртээ оруулчихаад машинаа гараажид хийхээр гарсан байдаг юм. Тэгээд баярын өдөр юм чинь гэр бүлийнхэндээ бялуу, дарс аваад оръё гээд дэлгүүр орсон юм билээ. Тэр хооронд энэ аймшигт хэрэг гарсан.

Тэр хоёр муухай амьтад, охидуудыг маань айлгаж сүрдүүлээд орхисон бол өөр. Амь насыг нь бүрэлгэж, зэрэмдэг болгосонд гомдолтой байна. Тэгээд манай нөхөр гэртээ орох гээд хаалгаа нүдтэл ямар ч чимээ гараагүй гэсэн. Уул нь манай хоёр чинь гүйж ирээд л онгойлгодог байхгүй юу. Гэтэл том охин маань мөлхсөөр хаалга онгойлгож өгсөн байсан. Цустайгаа хутгалдчихсан. Айж сандарсан аав нь хажуу айлын хүмүүсээс юу болсныг асуусан байгаа юм. Ингээд эмнэлэг, цагдаа дуудсан. Тэр үед би Эмийн санд ажиллаж байсан юм. Нөхөр маань утасдаад "Хурдан ир" гэсэн. Тухайн үед "Охиноо л халуун юманд түлэгдчихээд юм байх даа" гэж бодоод такси бариад гэртээ иртэл аймшигтай дүр зураг угтсан.

Намайг гэрт ороход миний бага охин аль хэдийнэ нас барчихсан байсан. Би эмч хүн болохоор том охиноо яаралтай эмнэлэгт хүргээд бүх мэс засал, эмчилгээнд нь гар бие оролцсон юм. Том охины минь хоолойг 20 орчим см зүссэн байсан. Азаар гол судас нь гэмтээгүй үлдсэн байсан. Охин маань энэ хугацаанд их эмчилгээ хийлгэж байж өдий зэрэгтэй байгаа. Гэхдээ л мэс засал хийгдсэн хойно сорвитой эдгэсэн. Тухайн үед гэрт юу болсныг бараг л санахгүй шахуу ухаан балартаад нөхөр маань хэлэхдээ "Гэрийн энд тэндгүй цус болсон байсан" гэсэн. Охин маань амь тэмцэхийн эрхэнд энд тэндгүй цусаа гоожуулж явсан байсан. Манайх гурван хутганы ком, нэг заазууртай байсан юм. Гэтэл хамгийн урт хутгаар нь охидыг минь тамласан байсан. Бид гэрийнхээ бүх эд зүйлсийг шатаасан байгаа. Мөн байраа зарсан. Тэнд чинь миний охины бүх дурсамж шингэсэн газар болохоор сэтгэл санаагаар их унаж байсан юм. Гэвч одоо ч үгүйлдэг, санадаг.

-Хэрэгтнүүд урьдчилан төлөвлөсөн байж дээ. Та нарыг эзгүйг сайн мэдэж байсан байх?
-Тэд захаас очиж нүд, ам хэсгээрээ цоорхой малгай, скоч, олс авсан байдаг. Тэгээд манайд ирсэн гэсэн. Хэрэгтнүүд мэдүүлэг өгөхдөө "Ямар ч зорилгогүй. Мөнгө авах гэсэн юм" гэх утгатай зүйл ярьсан байсан. Тийм л мөнгө хэрэгтэй байсан юм бол охидыг минь загнаж сүрдүүлээд аваад явна биз. Амь насыг нь бүрэлгэхдээ яах вэ дээ.

-Гэмт хэргийг П.Сумъяажав болон түүний найз Д.Бямбадорж нар үйлдсэн гэдгийг яаж мэдсэн юм бэ?
-Охин маань эмнэлгийн машинд явж байхдаа хэсэг ухаан орсон. Тэр үед нь "Яагаад танихгүй хүнд хаалгаа тайлж байгаа юм бэ" гэж асуухад "Монхоо ах байсан" гэж хэлсэн юм. Тэгээд л П.Сумъяажав гэдгийг нь мэдсэн. Бид түүнийг Монхоо гэж дууддаг байсан. Тэгээд гэр рүу нь утасдаад "Монхоо ирээд явсан юм шиг байна" гэж хэлсэн. Ингээд цагдаа нар зургийг нь бариад эрэн сурвалжилж эхэлсэн. Манай цагдаа нар их сайн ажилладаг юм билээ. Хэрэгтэнг буудалд хүүхэнтэй хонож байхад нь баривчилсан. Тэд манай гэрээс гараад хорооллын дэлгүүрээс хувцас, компьютер авсан байсан. Мөн буудалд өрөө авч хүүхнүүдтэй хамт байсан юм билээ.

Ямар нэгэн хэрэг гарсан даруйд цагдаа, дүүргийн шүүх үнэн зөвөөр ажилладаг. Харин дээд шатны шүүхүүд хэргийг замхаруулдаг гэдгийг ойлгосон. Би цагдаа нарыг муулах эрхгүй. Миний аав Нийслэлийн шүүхээс уйлаад гарч ирж байсан хүн. Учир нь шүүгч нар “Та хүүхдийн зураг барьчихсан шүүгч нарын сэтгэл зүйд нөлөөлөх гэлээ" хэмээн хөөж гаргасан байсан. Өнөөдөр шүүгч нарын ёс зүй алдагдсан гэдэг нь эндээс харагдаж байгаа юм.

Төр засаг нь хэрэгтнүүдийг өмгөөлж байгаа юм бол хохирсон иргэдийг бас хамгаалалтад авах хэрэгтэй. Биднээс гадна олон хүнийг битгий ингэж хохироогоосой гэж хүсмээр байна.

Анхан шатны шүүхээс П.Сумъяажавт Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 35 дугаар зүйлийн 35.3, 35.4-т заасныг журамлан Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 91 дүгээр зүйл, хуулийн 126 дугаар зүйлийн 126.3-т зааснаар ял оногдуулсан. Харин хам хэрэгтэн Д.Бямбадоржид Эрүүгийн хуулийн ерөнхий ангийн 35 дугаар зүйл 32 дугаар зүйлд зааснаар яллах дүгнэлт үйлдсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл найзтайгаа хамтран шунахай сэдэлтээр хүний амь насыг санаатай бүрэлгэсэн хэрэгт буруутгасан юм. Гэвч шат шатны шүүхүүд хэргийг хэрэгсэхгүй болгож Өршөөлийн хуульд хамруулжээ.

Хохирогч талынхан "Өршөөлийн хууль хэрэгтнүүдэд ял завших боломж олгож байна" байгааг хэлж байсан. Зарим өмгөөлөгч хэлэхдээ Монголд ял завших явдал газар авсан гэлцдэг. Энэ үнэний ортой зүйл болжээ. Хуульд зааснаар бол гэм хийсэн этгээдүүд яллагдах учиртай. Гэтэл өнгөрсөн хугацаанд гарсан хэргүүдийн эзэн холбогдогч нь ямар нэгэн байдлаар хуулийн цоорхой ашиглаж ял завшсаар байгаагийн жишээ энэ юм.

А.Лхагважав

"Нийгмийн толь"