МОНГОЛ ТӨМӨР ЗАМТАЙ ЮУ?

Монголчууд 1950-иад онд төмөр замтай болсон гэнэ. Түүнийг дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Германы армид бууж өгсөн ялтай Власовоор тэргүүлсэн 505 дугаар армийнхан барьжээ. Гэхдээ оросууд бидэнд хайртайдаа барьж өгсөн гэдэгт итгэхэд хэцүү. Учир нь тухайн үедээ Монголоос авахаар тохирсон түүхий эд нь төмөр зам шаардаад байх хэмжээнд хүрэхгүй. Харин тухайн үед Хятадад коммунистууд ялсан, Зүүн-Баянд сайн чанарын нефтийн орд илэрсэн нь төмөр зам татахад хүргэсэн байж болно. Тухайн үед төмөр зам ашигтай байх ямар ч үндэсгүй байв. Хятад Оросын хооронд долоо хоногт нэг удаа суудлын галт тэрэг явна. Тэр нь Хятад Орос хоёр найрамдалтайг л харуулахаас өөр ашиг тусгүй. Харин Налайх хэмээх хотоос нийслэл рүү 35 км-т нүүрсний тээвэр, өглөө, орой суудлын галт тэрэг явах нь Монгол Улс төмөр замтайг батлахаас өөр ямар ч ашиг байсангүй. Харин социалист орны хөгжлийг илтгэж төмөр замтайгаа харуулах гэсэн энэ оролдлого хожим их өр болж хувирсан. Учир нь уг төмөр зам Оросын зээл тусламжаар санхүүжиж байсан аж. Гэтэл 1960 онд Оросын Алс Дорнодод их хэмжээний нефтийн нөөц илрэв. Дээр нь БНХАУ социалист хамтын нийгэмлэгээс салан тусгаарласан нь төмөр замын ач холбогдлыг үндсэндээ байхгүй болгожээ. Харин 1970 оноос Эрдэнэтийн зэсийн орд нээгдсэнээр төмөр зам дахин оросуудын анхаарлыг татаж эхлэв. Эрдэнэтийн орд руу төмөр зам татаж, үйлдвэрийг цаг алдалгүй байгуулсан нь төмөр замаа бага боловч ашигтай ажиллуулах боломж гарчээ. Удалгүй жонш, мал их хэмжээгээр Орос руу гаргасан. Ингэснээр Орос Монголын төмөр замд оруулсан хөрөнгөө нөхөөд зогсохгүй ихээхэн хэмжээний ашиг олох нөхцөл бүрдэв. Маш хямд мал, жонш, зэсийн баяжмал далаад оноос 1995 оныг хүртэл зөөсөн нь багагүй ашиг авчирсан тооцоо байдаг. Дээр нь манай төмөр зам биднийг (үнэн хэрэгтээ ЗСБНХУ-ыг) Хятадын их гүрний жанжлах (ЗХУКН тухайн үедээ бидэнд ингэж тайлбарлаж байсан) гэнэтийн аюулаас сэргийлж байв. Харин өнөөдөр төмөр замаас бидэнд юу үлдсэн бэ гэдэг асуулт гарна. Хэнд ашигтай вэ гэдэг нь бүр сонирхол татна. Хэдэн арван жил оросуудад ашгаа өгсөн төмөр зам өнөөдөр бидэнд юу өгснийг тооцоход бэрх. Ачаа нь оросуудад үлэмж ашиг өгсөн. Харин ашигтай ажилласан тохиолдолд ашгийн тал хувийг оросууд хүртэнэ. Байнга тээвэр, тасалбарынхаа үнийг нэмнэ. Түүнийгээ парк хуучирсан, ашиггүй ажилласан учраас хэмээн тайлбарлана. Сонирхолтой нь алдагдалтай гэдэг боловч хятадуудаас өөрсдөө хийчихэж чадах амбааруудыг өндөр үнээр авсан байдаг. АНУ-ын Мянганы сорилын сангаас УБТЗ-ын парк шинэчлэлд зориулж 180 сая доллар буцалтгүй тусламж олгохоор болсон. Оросын төмөр замын вант улсын эзэн В.Якунин утас цохиод л үүнийг зогсоож орхисон. Тэрээр "Үнэгүй бяслаг хавханд байдаг" хэмээн номлосон. Удалгүй Оросоос хэд хэдэн галт тэрэгний толгой нийлүүлэх гэрээ хийв. Үнэндээ манай төмөр зам гэдэг нь БНХАУ-ын Эрээн, ОХУ-ын Наушка боомтыг холбосон мянга гаруйхан км зам. Энэ хоёр тосгоны захирагч дуртай үедээ өчүүхэн шалтгаанаар хаах эрхтэй. Энэ нь манайд төмөр зам байгаа эсэхэд эргэлзэхэд хүргэнэ.

ОЛОН ТОЛГОД ТӨМӨР ЗАМЫГ НЭЭЛЭЭ. ГЭВЧ...

Хятадын эдийн засаг өссөн нь тус улсыг түүхий эдийн ихээхэн хомсдолд оруулна. Ойрын хугацаанд тэдэнд зэс, нүүрс их хэмжээгээр шаардлагатай. Энэ нь зөвхөн эдийн засгийн бус улс төр, нийгмийн тогтвортой байдлыг хангахад чухал нөлөө үзүүлнэ. Хятад улсын нүүрсний томоохон нийлүүлэгч Авсралийн гол уурхай усанд автсан нь тэднийг хүнд байдалд оруулж байна. Энэ нь ямар үнээр хамаагүй Монголыг нүүрсийг хараандаа байлгах бодлого хэрэгжүүлэхэд хүргэж байна. Хятадууд том ордын хувь нийлүүлэгч болох, үгүйдээ гэхэд аль болох олон бага ордод ноёрхлоо тогтоохоор оролдож байна. Тэд төмөр замаа хаах нь бүү хэл хил залгаа нутгуудаараа шинэ боомт нээх, нээсэн боомтуудыг өөрийн хөрөнгөөр хүчин чадлыг нэмж, тохижуулж байна. Эндээс харвал хятадууд төмөр замаа хаахгүй гэдэг нь тодорхой. Харин тэдний ганц таагүй хандаж байгаа зүйл бол УИХ-аас баталсан төмөр замын бодлого. Тус бодлогоор бол Монгол Улс өргөн төмөр замын (ОХУ-ын төмөр замтай адил) сүлжээтэй байх ёстой. Энэ нь хятадад төмөр замаар эрдэс баялаг гаргах ажиллагааг тодорхой хэмжээгээр хязгаарлана. Гэхдээ одоо ч Хятад руу төмөр замаар гарснаас дутуугүй их хэмжээний эрдэс баялаг гарч байна. Үүний төлөөс Монголын байгал орчны сүйрэл. Дээр нь төмөр замаар Хятад руу эрдэс баялаг гарсан тохиолдолд бидэнд хэдэн юаниас өөр зүйл үлдэхгүй. Монголчууд 20 жил малын түүхий эдээ Хятад руу зөөсөн боловч малчдын ихэнх нийслэлд хоргодохоос өөр замгүй үлдсэн. Монголын уул уурхайн байдал өнөөдөр хятадуудад үнэхээр ашигтай байгаад оросууд атаархаж сууна. Харин ЗТБХБЯ энэ нөхцөл байдлыг ашиглаж чадсан. Стратегийн ордуудыг тоохгүй байсан оросууд гэнэт хэрэг бишдэж байгааг ойлгож өөрийн төмөр замыг Хятадын төмөр замтай ижил нөхцөлтэйгээр ашиглуулах санал тавьж, гэрээ байгуулав. Дээр нь дахин төмөр зам барихад хамтрахад бэлэн байгаагаа мэдэгдэж шинэ төмөр замын гэрээ байгуулав. Саяхан Английн МакКлоский гэдэг нүүрсний хөрөнгө оруулалт, судалгааны байгууллага Монголын нүүрсийг хэрхэн ашиглах, үнэд оруулах талаар томоохон бага хурал зохион байгуулав. Хачирхалтай нь, энэ хуралд төр анхаарал хандуулсангүй. Тус хурал дээр монголчуудын хятадуудад нүүрсээ хямд өгч байгаа шалтгааныг төмөр замын ганц гарцтай, машинаар зөөх нь монголчуудад хохиролтой хятадуудад ашигтай учраас хэмээн тайлбарлаж байв. Мөн ганц орноос хараат төмөр зам, тэр тусмаа Хятадаас хараат байх нь ямар ч тохиолдолд эрсдэлтэйг албан бусаар сануулж байсан. Монгол нүүрсийг баталгаатай зах зээлд гаргаж, дэлхийн зах зээлийн үнээр зарах цорын ганц зам бол олон туйлт төмөр замын бодлого гэдгийг бага хуралд оролцогчид сануулж байв.

БАЯЛГИЙН ҮНЭ

Байгалийн баялгийн өртөг тээвэртээ ихэнх нь шингэдэг тухай мэргэжилтнүүд ярьж байна. Учир нь өндөр хөгжилтэй орнууд байгалийн нөөцөө шавхаж байгаа. Тэд ойр хавийнхаа орны баялгийг янз бүрийн хэлбэрээр цөлмөж дууссан. Буурай хөгжилтэй орнуудын үүц нээгдэж байгаа. Тэд өндөр хөгжилтэй орнуудаас хол оршдог. Энэ бүхэн нь баялгийн үнийг өсгөж ашгийг бууруулна. Дээр нь тээврийн нөхцөл, туулах чадвар гэх мэт олон үнэ нэмэгдэх шалтгаан бий. Төмөр зам, усан зам, авто зам гэх тээврийн нөхцөл нь баялаг худалдагчийг зардал хэмнэх боломжийг тодорхойлно. Харин туулах чадвар гэдэгт дөт, тойруу зам, аль улсаар нэвтрэх, тухайн улс улстай байгуулах гэрээний боломж, нөхцөл, гэрээлэгч орны тогтвортой байдал зэрэг ордог аж. Одоогоор манай гадаад нөхцөл боломжийн байгаа гэнэ. Харин дотоодод төмөр зам барих ажил ямар түвшинд байгааг мэдэх боломж олдсонгүй. Оросуудтай тээврийн хөнгөлөлтийн гэрээ байгуулсан. Шинэ төмөр замын зураг төсөл хийгдэж байгаа, гээд олон ажил мэдээлэгдсэн. ЗТБХБЯ, Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хорооны олон сайхан төлөвлөгөө байдаг. Нэн түрүүнд Дорнод аймгийн Чойбалсан хотоор дамжин Орос руу гарах төмөр зам баригдах шаардлагатай гэнэ. Харамсалтай нь энэ тухай Ерөнхий сайд С.Батболдын амнаас нэг ч үг унахгүй байна. Энэ нь "дургүйд хүчгүй" гэдэгтэй адилхан харагдана. Үнэн хэрэгтээ хэдэн ч толгой байсан төмөр замгүй бол үнс л гэсэн үг гэнэ. Гэтэл өнөөдөр Засгийн газрын амнаас төмөр зам барих мэргэжилтэн бэлтгэхийн оронд залуусаа хөнгөлөлттэй үнээр БНСУ-д түрээслэх тухай шийдвэр гаргаж байна.

ТӨМӨР ЗАМ БАРИХ НЬ ХЭНД ХОХИРОЛТОЙ ВЭ?

Лав л монгочууд алдахгүй. Харин ч ашигтай гэдэг нь ямар ч мулгуу наймаачны нүдэнд ил байна. Гэтэл энэ их боломжийг манай тэргүүн бизнесмен, Ерөнхий сайд С.Батболд олж харахгүй байна гэдэгт хэн ч итгэхгүй. Олон боломж нээгдэхийг Нарантуул захын ганзагачин олж харж байна. Монгол нүүрс Орос руу дөт замаар гаргаснаар хоёр дахь далайн гарц илүү чөлөөтэй болно. Үгүй гэхэд одоогийн хойт замаар чөлөөтэй гаргана. Нүүрс үнэд орох хамгийн баталгаатай гарц нь далайн боомт. Боомтод хүрснээр хятадуудын тулгасан үнээр бус дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад үнэ хаялцуулан худалдах боломж олдоно. Энэтхэг, Япон, Тайваний шударга наймаачдад зах зээлийн үнээр худалдах боломж гарна. Тэгвэл Ерөнхий сайд яагаад төмөр зам барих ажилд хөшүүн хойрго хандаж байна вэ гэсэн асуулт гарна. Бас л гадаад гүрнүүдийн геополитикийн бодлогод захирагдаж байна гэсэн хардлага төрнө. Учир нь хятадууд биднээс хямд нүүрс авахын тулд гуравдагч зах зээлд гаргах сонирхолгүй нь ойлгомжтой. Оросууд бидэнд сайндаа боломж олгож байгаа бус, өөрийн хараанаас хэт алдахгүйн тулд л хятадтай өрсөлдөж байна. Магадгүй Ерөнхий сайд бидэнд гангийн үйлдвэр байхгүй тул төмөр замын рельс төмөр алга гэж хэлж болно. Хүсвэл Энэтхэгээс гангийн үйлдвэр худалдаад авчих мөнгө бидэнд бий. Хичээвэл хэдэн арван мянган км төмөр замд хүрэлцэх төмрийн ордууд манайд бий. Ямар ч жижиг толгойгоос энэ хэмжээний мөнгө босгох боломжтой. Шороон далан босгоод хэдэн дэр мод эгнүүлээд рельс бэхлээд болдог төмөр зам гэдэг юмыг монголчууд барьж чадахгүй гэдэгт хэн ч итгэхгүй. Энержи ресурс хэмээх жирийн нэгэн хувийн компани цахилгаан станц, авто зам, худаг гээд бүхий л асуудлаа хэдхэн сарын дотор шийдэж чадаж байхад дэлхийн хамгийн том 150 банкирын арааны шүлсийг гоожуулсан хөрөнгөтэй Ерөнхий сайд ганц мянган км тавьж чадахгүй байгаад бизнесменүүд итгэхгүй байна. Мөн төмөр зам баригдвал хятадууд ямар хохирол хүлээх вэ гэсэн асуулт гарна. Өнөөдөр манай нүүрсний цорын ганц худалдан авагч болох тэд монгол нүүрс худалдан авах үнээ нэмэх шаардлага тулгарна. Австрали нүүрсийг зах зээлийн үнээр авдаг тэд монгол нүүрсийг дэлхийн зах зээлийн үнээр авах болно. Монгол нүүрс Оросын боомтоор гарах нь тэдний өдөр ирэх бүр өсөн нэмэгдэж байгаа нүүрсний хэрэгцээг хязгаарлах болно. Монгол нүүрсийг голж шилж үнийг нь унагах биш, олдсон бүхнийг хог шороо гэлгүйгээр үнэ цохин авах болно. Эрээний үнэ устаж дэлхийн зах зээлийн үнэ тогтоно. Энэ бүхэн хятадуудыг шударга наймаанд тулгана. Энэ хэрээр хятадуудын халаас дундарч монголчуудын халаас зузаарна. Харамсалтай нь төмөр зам тавих асуудал зогсонги байдалд байна. Энэ хэрээр ядуурал гэмт хэрэг өсч байна. Төмөр замгүй Таван толгой түмний анхаарлыг татаж байна. Төмөр замын тухай Ерөнхий сайд чимээгүй байна. Энэ тохиолдолд Таван толгойн орд үнс болно. 536 хувьцаа нь цаас болж хувирна. Эрээний саятнууд, Улаанбаатарын утаа хоёр нэмэгдсээр л байх болно. Энэ бүхний бурууг Ерөнхий сайд хүлээх ёстой. Дорой удирдлага гэж байдгаас дорой ард түмэн гэж байдаггүй.