Гэтэл монголчууд эдүгээгээс 100 мянган жилийн тэртээ бөө тархийг хөгжүүлж, бөө гэгээрлийг олсон бөгөөд түүнийхээ үндсэн дээр бөө тархи бол эрх гэдгийг тунхаглаад, бөө тархийг хөгжүүлсэн хүнд л эрх эдлэх боломж нь нээгддэг жаягийг тогтоон нийхэмийг байгуулах үйлсдээ хэрэглэж иржээ. Өөрөөр хэлбэл, монголчууд одоогоос 100 мянган жилийн өмнөөс өөрсдийн эрхийн болон хариуцлагын тогтолцоо буюу монгол ардчилалыг онолын үндэслэлтэйгээр хөгжүүлж, хэрэгжүүлж ирсэн байдаг.

Америк маягийн ардчилал нь хүмүүст тэгш эрх эдлүүлэхийг чухалчилдаг. Монгол ардчилал нь иргүнд бүрэн эрх эдлүүлэхийг чухалчилдаг. Америк маягийн ардчилал нь хүний идэгч, идсэндээ цэлмэг өдөр мэт сэтгэл нь ханагч, идэхдээ бусдыг хорлож иддэг амин чанаруудад нь эрх эдлүүлдэг тогтолцоо бол харин монгол ардчилал нь иргүний тархины өндөр хөгжилтэй холбоотой оюунлаг, гэгээлэг амин чанаруудад нь эрх эдлүүлдэг тогтолцоо болох нь тодорхой харагдана.

Тэгэхээр ардчиллын утга учир, мөн чанар нь эрх эдлүүлэхдээ гол биш, харин хэнд, хэдийд, ямар хэмжээний эрх эдлүүлэхдээ чухал нь оршдог байна. Тэр тусмаа америк маягийн ардчилал шиг хүний амьтнаас ялгарахгүй идэлхүү амин чанарт эрх эдлүүлэх нь тэр амьтанлаг идэлхүү чанарыг нь тэтгэн дэвэргэж, хөөргөн дэмжиж, хүнийг мунхаглал руу нь хөтөлдөг байна. Ерөөсөө эрх гэдэг бол шагнал болох тухайд өмнө нь тодорхой өгүүлсэн.

Тэгвэл хэний, ямар амин чанарт эрх эдлүүлнэ тэр л амин чанарыг тэтгэн дэмждэг. Тиймээс америк маягийн ардчилал бол хүний идэлхүү амин чанарт эрх эдлүүлснээрээ хүний идэлхүү болон мунхаг амин чанаруудыг бүр ч ихээр дэвэргэн хөөргөж байгаа хэрэг юм. Тэгэхээр эрх эдлүүлэх нь хэдийгээр маш зөв үйл явц боловч бас нарийн утга учиртай, зүй тогтолтой, онолтой үйл явц юм. Чухамхүү тэр эрх эдлүүлэх утга учир, зүй тогтол, онолыг монголчууд одоогоос 100 мянган жилийн өмнө олж харж, ухаарч сэхээрснээр хүний тэгш эрх биш, харин иргүний бүрэн эрхийг эдлүүлдэг монгол ардчиллыг бий болгон, хэрэгжүүлсээр иржээ.

Монгол ардчиллын гол мөн чанар нь иргүний бүрэн эрх. Харин америк маягийн ардчиллын гол мөн чанар нь хүний тэгш эрх. Энэ хоёр ардчилал нь хоёулаа л хүмүүст эрх эдлүүлэхийг чухалчилж байгаагаараа ижил төстэй, дэвшилттэй боловч америк маягийн ардчилал нь хүн бүхэнд тэгш эрх эдлүүлэх, монгол ардчилал нь хүнээс иргүн болж хөгжигсдөд бүрэн эрх эдлүүлэх зорилготойгоороо ялгаатай юм. Монголын хүн амыг дотор нь -боулихайн бүлэг, -иргүний бүлэг гэж хоёр хуваадаг байжээ.

Боулихайн бүлэг бол идэлхүү хижи гөрөөсний бүлэг. Энэ бүлгийнхэн дотроо бас 5 ангилагдана. Үүнд,
-Хижи гөрөөс. Энэ нь идэхийг эрхэм болгогч босоо гөрөөс буюу хүн дүрс амьтан.
-Хүн. Энэ нь идсэндээ сэтгэл ханагч хижи гөрөөс. Гэхдээ бусдыг хорлож байж иддэг хижи гөрөөс. -Булай. Энэ нь хоолоо олоход хоосролыг ашиглагч хижи гөрөөс буюу бэлэн хоолтой байдаггүй учир явж хайж, эрж олж идэгч хижи гөрөөс.
-Булхай. Энэ нь идэхийгээ булаалгаж дассан хижи гөрөөс. Явж хайж, эрж олсон хоолоо өөр хижи гөрөөсд булаалгаж дассан хижи гөрөөс.
-Боулихай. Энэ нь бусдын олсныг булааж идэгч хижи гөрөөс. Эндээс, эдгээр 5 зүйл хижи гөрөөсний зорилго нь булаах, булаалгах, хорлох, бузарлах гэх мэтээр өөр өөр ч бүгдээрээ идэлхүү амин чанарт хижи гөрөөс буюу амьтан болох нь илэрхий харагдаж байна.

Тиймээс монгол ардчиллын тогтолцоогоор хижи гөрөөс болон хүний идэлхүү амин чанарт нь эрх эдлүүлдэггүй байна. Тэр тусмаа зөвхөн идэхийн тулд хорлож, бузарлаж, булааж, булаалгадаг энэ амин чанарт бүүр ч эрх эдлүүлдэггүй байжээ. Өөрөөр хэлбэл, боулихайн бүлгийнхэнд эрх эдлэх боломж байхгүй гэсэн үг. Учир нь, тэд өмнө нь өгүүлсэнчлэн эрх эдлэх боломж, нөхцлийг бүрдүүлж хангаж чадаагүй. Өөрөөр хэлбэл, бөө гэгээн тэнгэр тархийг хөгжүүлж, оюун ухаанаа хөгжүүлж, гэгээрүүлж чадаагүй учир эрх эдлэхгүй.

Харин иргүний бүлгийнхэн дээрх бүх шалгуур, нөхцөл, боломжийг бөө тархиа хөгжүүлж, гэгээрлээр амьдрах чадвартан болсноор хангасан учир тэд эрх эдэлнэ. Гэхдээ бас учиртай, ялгаатай. Юу гэвэл, иргүнүүдэд хүний тэгш эрх шиг бүгдэнд нь тэгш эрх эдлүүлдэггүй. Монгол иргүнийг гэгээрлийг олсон түвшинг өөр нь дотор нь бас дэмч, элч, ил гэж гурав ангилна. Иргүнүүд бөө гэгээн тэнгэр тархийг хөгжүүлж, бөө гэгээрлийг олж, гэгээрлээр амьдрах чадвартан болж эрх эдлэх шалгуурыг давж, эрх эдлэх нөхцөл хийгээд боломжийг хангасан учир иргүнүүд түвшин түвшингөөрөө өөр өөр бүрэн эрх эдэлдэг байжээ.

Өөрөөр хэлбэл, дэмч, элч, ил нар нь бүгд ижил тэгш эрх эдлэх биш, харин өөр өөр бүрэн эрхийг эдэлдэг байжээ. Чухамхүү үүнийг л иргүний бүрэн эрх гэж нэрлэдэг. Ингэж иргүнүүдийн хөгжүүлсэн тархи, олсон гэгээрлийнх нь төвшинд тохирсон ялгаатай бүрэн эрхийг эдлүүлдэгээрээ монгол ардчилал нь маш шударга тогтолцоо болж чадсан байдаг. Америк маягийн ардчилал нь хүний идэлхүү амьтанлаг чанарт эрх эдлүүлэх бөгөөд тэгэхдээ бүр бүгдэнд нь ялгал үгүй тэгш эрх эдлүүлж байгаа нь дэндүү шударга бус тогтолцоо болох нь америк маягийн ардчилал, монгол ардчиллын ялгаан дээрээс маш тодорхой харагдаж байгаа байх.

Өөрийнхөө төлөө болон гэр бүл, улс нийхэмийнхээ төлөө тархи, оюун болон эрдэм, мэдлэг, хүч хөдөлмөр, авъяас билэг, хамаг байдгаа дайчлан ажиллаж, улс нийхэмийнхээ өмнө хүлээсэн хариуцлага, үүргээ биелүүлэн ажиллаж амьдарч байгаа хүний эдэлж байгаа эрх нь траншейнд амьдарч байгаа хүний эдэлдэг эрхтэй ижил тэгш байна гэдэг хүний тэгш эрх гэгч үнэхээр шударга бус тогтолцоо болохыг хэлж өгнө.

Эрхийн болон хариуцлагын тогтолцоо нь улс, нийхэмийн амьдралтай шууд нөхцөлдөгч үүрэгтэй. Тухайлбал, эрхийн болон хариуцлагын тогтолцоо хэдий чинээ шударга байна улс, нийхэмд шударга ёс төдий чинээ сайн тогтоно. Хэдий чинээ шударга бус байна улс, нийхэмд шударга ёс төдий чинээ муу тогтоно. Тэгвэл америк маягийн ардчилал нь өөрөө шударга зарчим дээр үндэслэн суурилж чадаагүй учир шударга бус ёсыг дэвэргэн хөөргөдөг.

Тийм ч учраас өнөөдөр манай дэлхийд шударга ёс, шударга зарчим маш ихээр алдагдаад байна. Хэдийгээр америк маягийн ардчилал нь хүмүүст эрх эдлүүлэх боломжийг хайснаараа дэвшилтэт талтай ч хүний амьтанлаг идэлхүү чанарт нь эрх эдлүүлж байгаагаараа, бас тархиных нь болон амьдралынх нь чанарын түвшинг харгалзахгүйгээр тэгш эрх эдлүүлж байгаад түүний сул тал оршино. Ийм л учраас өнөөдөр америк маягийн ардчилал мухардалд орчихоод байна.

Өнөөдөр арабын ертөнц бараг бүхэлдээ америк маягийн ардчиллын эсрэг хандсан. Бас латин Америкийн олон орон барууны бус үзэл баримтлалаар замнаж байна. Европ чимээгүйхэнээр хөгжлийн өөр гарцыг хайн бэдэрч байна. Гэхдээ гарцаа ерөнхийдөө марксизмаас хайж байна. Ялангуяа, Герман улс. Хуучны социалист, коммунист үзэл санаа, чиг баримтлалдаа үнэнч орнууд хэд хэд байгаа нь дэлхий нийтэд ингэж хөгжиж болох юм байна гэсэн итгэл найдварыг төрүүлж байна. Энэ бүхэн нь америк ардчиллын нэр хүнд жилээс жилд унаж байгаатай шууд холбоотой юм.

Ерөнхийдөө хүн төрөлхтний сэхээлэг хэсэг америк маягийн ардчилал болохгүй байна, мухардчихлаа гэдгийг ойлгоод, мэдэрчихсэн байгаа. Тийм ч учраас дор бүрнээ ил, далдаар хөгжлийн хамгийн оновчтой гарц, үзэл, онол, бодлогыг хайцгааж байна. Гэсэн ч тэд итгэн найдаж байсан америк маягийн ардчилал нь яагаад, юунаас болоод мухардав гэдгийг ойлгохгүй байгаа. Тэгвэл иргүний бүрэн эрхийг биш, хүний тэгш эрхийг эдлүүлсэндээ, бас хүний амьтанлаг идэлхүү амин чанарыг эрхийн тогтолцоогоор дамжуулан хөхүүлэн дэмжсэндээ америк маягийн ардчилал мухардалд ороод байна.

Английн Ерөнхий сайд асан У.Черчиль “Ардчилал бол тийм ч сайн зүйл биш. Гэхдээ бид одоогоор түүнээс сайныг олж чадаагүй байна” гэж онцлон хэлсэн байдаг. Энэ бол дэлхийн сэхээлэг хэсэг ардчилал бүрэн төгс боловсорч чадаагүй гэдгийг мэдэж биш, мэдэрч байсных нь илрэл юм. Ардчилал бүрэн төгс боловсорч чадаагүйн шалтгаан нь онол байгаагүйд оршино. Аливаа онол бол урьдчилан харалт, урьдчилан мэдрэлт, урьдчилан тооцоололт, эдгээрт тохирсон удирдлага, чиглүүлэг байдаг.

Тэгэхээр дэлхийн хүн төрөлхтөн онолгүй нийгэмийг хөгжүүлж ирснийхээ эцэст эрх, эрхийн тогтолцоо хэрэгтэй гэдгийг ойлгож ухаарсан ч тэр эрхийн тогтолцоог боловсруулах онол байгаагүй. Тийм учраас америк маягийн ардчилал өнөөдөр мухардчихаад байна. Аливаа зорилгыг хэрэгжүүлэхэд хөшүүрэг заавал хэрэгтэй болдог. Физикт хүч хожих хөшүүргийн хууль буюу механикийн алтан дүрэм гэж байдаг. Хүч хураая гэвэл хөшүүрэг хэрэгтэй гэсэн үг. Тэгвэл аливаа нийхэмд хүмүүсийг гэгээрүүлэн тархи, оюуныг нь хөгжүүлэх, хүслийн зүйтэн болгох, илүү өөдрөг амьдрах хөшүүрэг нь эрх юм.

Энэ утгаараа эрх бол шагнал юм. Тэгвэл эрх гэдэг бол тухайн хүний улс, нийхэмийнхээ өмнө хариуцлагаа бүрэн үүрч, үүргээ бүрэн биелүүлэх хөшүүрэг нь гэдэг талаас олж хараагүй учраас америк маягийн ардчилал нь хүн бүрт ижил эрх эдлүүлсэн. Хэрвээ түүнийг олж харж, сэхээрч чадсан бол хариуцлагаа илүү үүрч, үүргээ илүү гүйцэтгэж чадсанд нь илүү эрх эдлүүлдэг, хариуцлагаа дутуу үүрч, үүргээ дутуу биелүүлсэнд нь бага эрх эдлүүлдэг онол, зарчимтай эрхийн тогтолцоог бий болгох байсан. Ингэж л америк маягийн ардчилал нь эрх болон хариуцлагыг, эрхийн болон хариуцлагын тогтолцоог бүрэн ойлгож ухаарч чадаагүй учир түүнд алдаа гарсан.

Онолгүй учир тэрхүү алдааг олж харж, засаж залруулж чадахгүй байна. Шуудхан хэлэхэд, америк маягийн ардчилал нь хүний оюунлаг, гэгээлэг чанаруудыг биш, харин хүний амьтанлаг, зэрлэг бүдүүлэг чанаруудыг тэтгэн дэмжиж байдаг. Тийм ч учраас өнөөдөр манай дэлхий дээр болохгүй, бүтэхгүй бүхэн бий болж, хүмүүс мунхаглалын далайд живснээр хүний хорлол, хүний гай гэм газар авсаар байна. Үүнийг манай ухаант өвөг дээдэс хүний тэгш эрх хэмээх мунхаглал гэж нэрлэсэн буй. Ухаант өвөг дээдсийн минь сургаснаар хүний идэхийг нь эрх гэж үзэж байгаа бол тэр нь төрийн тураал аж. Төрийн тураал гэж юу болох тухайд:
Ард түмэнд үндэсний алтан дээд гэриэ байдгийг
Үл мэдэгч хэн ч хүн зэрлэг
Их монгол улсад үүслийн гэгээн дээд үндэс байдгийг
Үл ойлгогч хэн ч хүн мунхаг
Эцсийн шийдвэрлэгч нь ард түмэн байдгийг
Үл ойшоогч хэн ч хүн алуурч
Зэрлэг, мунхаг, алуурч гурав нь төрийн тураал
Хүн бол төрийн тураал, тархины тураал гэж сургасан байдаг. Тэгэхээр хүн зэрлэг, хүн мунхаг, хүн алуурч гурав нь төрийн тураал ажээ. Тэгвэл хүний тэгш эрх гэдэг эцэстээ төрийн болон тархины тураал бөгөөд энэ нь хүн зэрлэг, хүн мунхаг, хүн алуурч, хүн хорлол гэсэн хүний гай гэм, хүний нийгэмээр илэрдэг байна. Чухамхүү ийм учраас л бидний өвөг дээдэс онолтой явагчийн нийхэмийг байгуулахын чухлыг сургасан бөгөөд нийхэм онолтой байгуулагдан хөгжихүй дор мунхаглалаар амь зуугч хүн биш, харин гэгээрлээр амьдрагч иргүн төлөвшиж, хүний тэгш эрхийн тогтолцоо биш, иргүний бүрэн эрхийн тогтолцоо хэрэгжсэнээр хүмүүс гэгээрлээс гэгээрэлд зоригдон, улс нийхэм төвшин сайхны орон болдог байна.

Ийнхүү ардчилал буюу эрхийн болон хариуцлагын тогтолцоо нь нийхэм тогтвортой, аюулгүй оршин тогтноход нь шийдвэрлэгч чухал үүрэгтэй нийхэмийн гол бөгөөд үндсэн амин чанаруудын нэг юм. Тэгэхээр өнөөгийн хүн төрөлхтөнд зөв оршиж, зөв амьдарч, зөв хөгжиж, зөв засаглахад нь хүний тэгш эрх эдлүүлдэг америк маягийн ардчиллаас илүүтэй иргүний бүрэн эрх эдлүүлдэг монгол ардчилал илүү чухал шаардлагатай байгааг уншигч та ухаарч, сэхээрч байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

З.Бат-отгон
Монгол суу ухааны Манукол академийн ерөнхийлөгч, физикч, философич, монгол судлаач, доктор (Ph.D)