Ерөнхий сайд асан М.Энхсайхантай ярилц­лаа.

-Хоёр танхимтай пар­ламентыг дэм­жиж байгаагийн гол учир нь юу вэ. Энэ бол таны гаргаж ир­сэн санал байх аа?

-Эхлээд дэлхийн ул­суудыг зэрвэсхэн харъя л даа. Тоон талаас нь хар­вал ихэнх орнууд нэг тан­химтай парла­мент­тай байдаг. Үүнийг нуух хэ­рэг­гүй. Гэхдээ гайхаад байх юмгүй. Учир нь дэл­хийн ихэнх орнууд ядуу, дунд шүү дээ. Африк, Арабын орнуудын ихэнх нь нэг танхимтай парла­ментыг сонгосон байна. Магадгүй  шинэ колонийн бодлого явуулахад хял­бар гэж үзээд ганц тан­химтай парламенттай бо­лохыг тэдэнд зааж өгөө юү гэж бодохоор.  Харин баян чинээлэг, хүчирхэг орнуудыг харвал ерөн­хий­дөө хоёр танхим бү­хий парламенттай бай­даг. Нэг  эсвэл хоёр тан­химтай парламент бол тооны тухай асуудал биш төрийн чанар чансааны тухай асуудал юм. Хүчир­хэг төртэй байя гэвэл хоёр танхимтай парламент дэл­хийн жишгээс гарч ирээд байгааг бодох хэ­рэгтэй.

Ганц танхимтайгаа зууралдъя гэвэл хэд хэ­дэн асуудлыг Үндсэн хуу­линдаа нарийн бодож оруулсан байх ёстой бай­даг юм билээ. Ганц тан­химтай байх нөхцөлд сон­­гуулийн хууль нь про­порциональ байж, парла­мент төлөөллийн бай­гуул­лагын шинжээ олдог. Харамсалтай нь манай Үндсэн хуульд УИХ-ын гишүүнийг ард түмнээс шууд сонгоно гэсэн нь манайд сонгуулийн хууль зөвхөн мажоритар тог­тол­цоо байх ёстой гэ­сэнтэй адил.

-Гэхдээ Сонгуулийн тухай хуульд өөрч­лөлт оруулах гэж байгаа шүү дээ?

-Намууд Сонгуулийн хуулийг пропорциональ болгочихвол сайхан бол­чих юм шиг яриад байгаа. Үндсэн хуулиа зөрчих гээгүй л бол энэ боломж­гүй. Ганц танхимтай пар­ламентын олонхи нь хүч түрэмгийлээд байх нөх­цөлд цөөнхийн эрс эсэр­гүүцсэн хуулийг парла­мен­таар биш ард ний­тийн санал асуулгаар баталгаажуулах ёстой байдаг. Энэ талаар ма­най Үндсэн хуульд зохи­цуул­сан зүйл юу ч байх­гүй.

Ганц танхимтай байх нөхцөлд гишүүдийн тоог нэмэхгүй бол өнөөд­рийнх шиг 20 гишүүнээр хууль гаргах бололцоо нь үндэсний эрх ашгаа улан­­даа гишгэсэнтэй адил болно. Ганц танхим­тай парламентын нөх­цөлд гишүүдийн санхүү шийдэх эрх хязгаар­лаг­дах учиртай байдаг. Энэ манайд замбараагаа ал­даад байгаа. Хууль тог­тоох эрх болон боловс­рог­дож байгаа хууль өр­гөн олны дэмжлэг авч байж парламентад хэ­лэл­цэгддэг байх зэрэг олон зүйлийг хийх ёстой юм билээ. Харамсалтай нь манайд энэ нь дам­пуу­рал болоод байна. Иймээс ганц танхимтай гэхээсээ хоёр танхимтай парламенттай болох асуу­­дал монгол төрийг ард түмний төлөөлөл бол­­гох, Монгол төрийг хүчтэй болгох хамгийн зөв шийдэл юм.

 

-Хоёр танхимтай пар­ламенттай болс­ноор Монгол төр яаж өөрчлөгдөхийг зу­раг­лаад өгөөч?

-Хоёр танхимтай пар­ла­ментын тухай асуудал тэр чигээрээ шинэ Үндсэн хууль гаргахтай хол­бог­дон тавигдана. Хуучин Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулаад болчих нь гэж бодож байгаа бол эндүү­рэл. Хуучин болон шинэ тавдугаар Үндсэн хуу­лийн хооронд чанарын том ялгаа байх ёстой бо­ло­хоос тооны өөрчлөлт хэрэггүй. Хоёр танхимтай парламентын асуудлыг хөндвөл Ерөнхийлөгчийн үүрэг ролийг хэрхэн авч үзэх тухай асуудал чухал болно. Бэлгэ тэмдэг бү­хий Ерөнхийлөгч бидэнд хэ­рэггүй л гэж бодогдож байна. Хариуцлага үүр­дэг улс орны лидер нь болж удирдан чиглүүлдэг Ерөн­хийлөгч хэрэгтэй. Энэ нь Ерөнхийлөгчид үнэмлэхүй эрх мэдэл ол­гоно гэсэн хэрэг биш юм.

Ер нь Үндсэн хуулийн өөрчлөлт Монгол төрийг хүчтэй болгож, төрийн салаа мөчир бүр өөр хоо­­­рондоо тэмцэлдэх биш, нэгэн хөдөлгүүрийн эд анги мэт Монгол төр ажил­ладаг болгоход хэр­­гийн учир байгаа бо­лов уу гэж бодож байна.

-Гэхдээ Үндсэн хуу­лийг бүхэлд нь өөрчлөх хэрэггүй гэж үзэх хүн олон байгаа. Таныхаар манай Үндсэн хууль ямар байх ёстой юм бэ?

-Монголын нийгэмд болж бүтэхгүй байгаа зүй­лээ Үндсэн хуультай­гаа холбож ойлгож ча­дах­гүй байвал буруу л байх. Ер нь хатуухан хэ­лэ­хэд 1992 онд бидний мэддэг ард­чилал, зах зээл ч гэж юу байлаа. Тэр үед Монго­лын ард түм­ний бараг 80 хувь нь Ерөн­хийлөгчийн засаг­лал­тай байх ёстой гэж саналаа өгсөн юм байн­а лээ. Гэтэл манай Үндсэн хууль зохиогчид ард түм­нээ үл ойшоон америк зөвлөхүүдийн үгийг л Үндсэн хуулиа болгосон байдаг. 1992 онд Азийн сангийнхан манай Үнд­сэн хуульд са­нал хэмээн 42 хуудас материал бэлт­гэж өгсөн байдаг. Түүнийг л удирд­лага бол­госон юм байна лээ. П.Очирбат Ерөн­хий­лөгч Үндсэн хууль бо­ловс­руул­сан тухай үгэн­дээ гадаадын зөвлө­хүү­дэд нэн баярласан гээд тэр хурал дээр нь Азийн сан­гийн төлөөлөгч хатаг­тай Лэндли гэгч ажиглаад сууж байсан нь түүхэнд тэмдэглээстэй. Бүр ха­туурвал колонийн Үнд­сэн хуулиа өөрчлөх­гүй­гээр Монгол урагш явах­гүй дээ.

-Хоёр танхимтай пар­ламенттай боллоо гэж үзье. Тэгвэл дээд, доод танхим нь ямар үүрэг, эрх мэдэлтэй байх юм бэ?

-Боловсруулчихсан нэгдсэн төсөл байхгүй тул ерөнхий л зүйл яри­хаас өөр арга алга. Бусад ор­ны жишгээс харвал дээд танхим нь ард түм­нийхээ төлөөлөл илүү­тэй болж чаддаг юм билээ. Тийм учраас төрийн бү­хий л үйл ажиллагаанд ард тү­мэн, үндэстнийхээ эрх ашгийн зүгээс хяналт тавьж ажиллах үүрэгтэй байх болов уу. Доод тан­хим нь хууль тогтоох эрх эдлэх нь гарцаагүй. Хууль дээдлэх ёс болон үндэс­ний эрх ашгийг дээдлэх ёсны тэнцвэр хоёр тан­химтай байс­наараа биел­лээ олж, тэр нь тө­рөө дээдлэх ёсон болно гэж бодож байна.

-Парламентын ги­шүү­дийн тоо хэд болж нэмэгдэнэ гэсэг үг үү?

-Хэд байх талаар тө­сөл алга. Гэхдээ хүний тооноос айгаад байх хэ­рэггүй. Гол нь хүн ам, газар нутаг, шашин, овог, үндэс яс угсаа зэрэг тө­лөөлөл аль болох их байх ёстой юм.

-Сонгуулийн үеэр гар­даг, төрийн бусад булхай луйвар алга бо­лох уу?

-Хяналт байхгүй бол луйвар хийх нь бараг л хүний араншин. Чухам­даа төр дотроо "check and balance" гэсэн зарч­мыг тогтоож чадвал али­ваа луйвар хумигдах нь гарцаагүй шүү дээ.

-Хоёр танхимтай пар­ламенттай болчих­вол улс төрийн намуу­дын үүрэг роль ямар болох юм?

-Төрийн дээр нам сан­дайлдаг явдал зог­соно. Ганц танхимтай парла­ментын үед нам дээрэм­чин, луйварчдын байгуул­лагын хэв шин­жийг цогц­лоодог. Тэгвэл төрийн энэ зөв тогтол­цоонд шилжвэл намууд жинхэнэ улс тө­рийн на­мын шинжээ олж үзэл баримтал, алсын ха­раа­гаа чухалчилдаг болох юм.

-Бүх юм цэгцрээд бухимдах зүйлгүй бол­чи­хоор гудамжны хө­дөл­гөөн ч алга болох уу?

-Ганц танхимтай пар­ламент ард түмний тө­лөөл болж чадахгүй байд­­гаас улбаатай  гу­дам­жин дахь элдэв улс тө­рийн хөдөлгөөн бий бол­дог. Улс төрийн гэж то­дотгоод байгаагийн учир нь түү­нээс гадуурх ашиг сонирх­лын гудамжны хө­дөлгөөн бол ард­чил­сан нийгэмд хэвийн үзэг­дэл шүү дээ.

-Гэхдээ одоо гу­дам­жинд болоод байгаа улс төрийн хөдөлгөө­нүү­дийн жагсаалын ард таны ч ашиг со­нир­хол байгаа биз дээ?

-Зөв ярьж байгаа хүн бүрийн ард миний болон таны эрх ашиг байгаа даа. Ордон, гудамж гэж Монгол Улс хуваагдаад хэрэггүй л байх.

-Ер нь гадныхны нөлөөлөл манайд одоо ямар хэмжээнд байна гэж үзэж байгаа вэ?

-Монгол төрийн үйл ажиллагааг гадныхан үр­гэлж л хянах гэж оролд­дог. Манай яамдын гадны зээл тусламжаар хэрэг­жүүлдэг төслүүдийн нэ­лээд нь монголчуудын тархи базах төсөл байдаг нь нууц биш ээ. Дээр нь гишүүдийн оролцоотой­гоор элдэв хуульд зориу­даар "цоорхой" бий бол­годог шүү дээ. Жишээл­бэл, Ашигт малтмалын хуульд орд газрын тө­рийн эзэмших хувь 34 хувиас хэтрэхгүй байна гэсэн заалтыг хийсэн нь гад­ныхны явуулга. Тэгээд "Айвенхоу майнз" ком­пани "Танай хуулийг л мөрдлөө" гэсэн үгээр ам таглахад бид мад та­виулж байгаа юм. Өөрөө өөрийнхөө эрхийг хяз­гаар­ладаг Монгол төр бий болсон гэдэг нь гад­ныхны гарт бүрэн орсны нотолгоо биш үү.

-Та төрийн өндөр алба хашиж байхдаа гадныхны нөлөөнд ав­таж байсан уу. Биеэрээ мэдэрч байв уу?

-Татвараас чөлөөлөх маягийн хуульд манай олигархиуд компаниа шур­гуулчих нь энүүхэнд. Өршөөлийн хуульд өөрийн хүмүүсээ хамаа­руулчих нь энүүхэнд бай­лаа. Монгол монгол­той­гоо тэмцээд яахав гэж боддог л байлаа. Одоо гадаадынхны эрх ашгийг хамгаалаад байдаг хууль гаргаад байхаар нь дур­гүй хүрээд байдаг бол­сон. Тогтолцоогоо л өөрч­лөх­гүй бол болохоо байлаа шүү. Дээр, доор­гүй элдэв улс төргүй зөв ойлгоосой доо.

-Ер нь энэ гадныхны нөлөөллөөс Монгол Улс яаж ангижирч чадах вэ, таныхаар?

-Хийх ажил их бий. Би хувьдаа төрийн тогтол­цоог өөрчлөхөөс л ажил эхлэх учиртай гэж боддог.

-Төрийн тогтолцоог өөрчлөөд 20 жилийн да­раа болсонгүй, бүт­сэн­гүй гэдгээ яриад Мон­гол Улс одоо бай­гаа­­гаа­раа байвал яах вэ. Өн­гөрсөн 20 жил тур­шилт байсан гэх үү?

-Дэлхийн том гүрнүүд жижиг орнуудад туршилт хийсээр л бай­на. Нийг­мийн болон төрийн бай­гууламжийн хувьд гад­ны­хан бидэн дээр Афри­кийн орнуудад туршилт хийгээд нотлогдсон жо­роо хэрэг­лээд байгаа нь нууц биш. Тэр ч байтугай өнөөдөр манай ядуучуу­дад элдэв эрүүл мэн­дийн төслөөр эм тариагаа тур­шиж байгаа. Төс­лөөр орж ирж байгаа эм тариа хэвийн орнуудын эмчил­гээний практикт байхгүй. Энэ талаар яри­вал бүр баларна биз дээ.

Гадныхны зааж өгсөн төрийн тогтолцооноос зайлж өөрийн түүх, уламж­­лалд тулгуурласан төрийн бүтэцтэй болбол яасан юм бэ л гээд байна. Монгол төр хүчтэй бол­бол монголчуудын эрүүл мэнд дээр элдэв эм та­риаг туршихыг бо­лиулна биз дээ. Өөр зөндөө асуу­­дал байна.

-Нефть, зэс гээд бо­ловс­руу­лах үйлдвэ­рүүд яагаад одоо бол­тол нээгдэхгүй байна вэ. Шалтгаан нь юу гэж та боддог вэ. Ард­чилалд шилжсэн 20 жи­лийн хугацаанд уг нь энэ үйлдвэрүүдийг нээ­чих хангалт­тай ху­га­цаа, мөнгө байсан...

-Өнөөгийн төрийн тог­­толцоонд томоохон үйлдвэр барих асуудал хэзээ ч тавигдахгүй. Хү­мүүс нь тэнэг гэдэгт биш. Тойрог тойрогтоо жаал зугаа мөнгө хуваа­рилуу­лах гэсэн УИХ-ын ги­шүүд байсан цагт Мон­голд үйлдвэржилт бо­лох­гүй. УИХ-ын 76 гишүүний 51 нь шууд утгаараа "хө­дөө­гийн" сонирхол төлөөл­сөн хүмүүс. Улаан­­баа­тар, Дархан, Эрдэнэтээс сонгогдсон гишүүд "хө­дөөжсөн хо­тын" сонир­хол төлөөл­сөн хүмүүс. Дээр нь УИХ-ын гишүүд хувь хувьдаа төс­вөөс мөнгө тонших сонир­хол­той. Том үйлд­вэр барина гэвэл тэд ху­вийн сонирх­лоо гүйцэл­дүүлж чадах­гүйд хүрнэ. Ингэхээр ол­сон мөнгөө олон хэсэг хувааж, цацах нь тэдний амин сонир­хол болоод байдаг нь өнөөгийн ма­най төрийн эмгэнэл. Үүнийг энэ ги­шүүд хүсээд ч хийж чадахгүй. Тийм учраас л тогтолцоогоо өөрчилье гээд байгаа юм.

-Таныг парламентад байх үеэс л энэ тухай яригддаг бай­сан. Тэр үед энэ тухай хэлж бол­­догггүй байсан юм уу?

-Зөндөө л ярьж бай­сан. Улстөрчид чихгүй л царайлж байлаа. Тэр ч байтугай энэ нөхөр чинь юу гэж яриад байна аа. Хэний бөгс долоогоод байна аа гэсэн уламж­лалт хандлагаар хандаж байсан. Одоо бас жаа­хан ч гэсэн энэ талаар бодох гээд байгааг сайн байна гэж хэлье.

-Тэгэхээр манай тө­рийн хар хайрцагны бод­­лого ямар байдаг юм бэ. Төрд өндөр ал­бан тушаал хашиж яв­сан хүний хувьд улсын нууцад хамаарахгүй­гээр энэ талаар яри­вал?

-Монгол төр хар хайр­цагны бодлогогүй бо­лоод удаж байна даа. П.Очирбатыг Н.Бага­банди үгүйсгэнэ. Н.Ба­габандийг Н.Энх­баяр үгүйс­гэнэ. Н.Энхбаярыг Элбэг үгүйсгэнэ. Үе үеийн Ерөн­хий­лөгч­дийг бидний монголчууд бүг­дээрээ үгүйсгэнэ. Монгол төрийн араншин ийм болсон цагт төрийн тогт­вортой бодлого гэж үгүй. Бие биедээ дам­жуулах нууц гэж байхгүй. Дээр нь хэв­лэлийн эрх чөлөө гэд­гээр Мон­голын нууц дэл­гэг­дэнэ. Гадныхан Монголд тагнуул ажил­луулах шаард­­лагагүй гэдэг юм. Гэтэл манайхан өөрсдий­гөө ардчи­лал­тай байна гэж бодоод байдаг.

-Ер нь таны ардчил­сан үзэл баримтлал хэ­вээ­рээ байгаа биз дээ?

-Би Монголд монгол ардчилал хэрэгтэй гэж ярьдаг. Ардчиллыг өмч­лөгч нь АН биш. Ардчил­лыг заадаг нь Америк биш. Монголын ардчи­лал 805 настай. Эзэн Чингэ­сээ хаадын хурал­дайгаас сонгодог байсан бол ний­тийн сонгуулиар төрөө байгуулдаг болох хүртэл найман зуун ар­даа орхи­сон байна. Чин­гэс хааны Их Засаг хууль бол энэ дэлхийн хамгийн анхдагч хууль байсныг бид ерөө­сөө ойлгоогүй яваа.

-АН-ынхныг хараад нүд чинь хорстлоо үзэн яддаггүй биз дээ?

-Намайг сайн ойл­гоо­гүй л байх шиг байна. Хүнд үзэн ядах үзэл бай­галиас заяагдсан байдаг юм. Хэр­вээ үзэн ядах шаардлага гарвал үзэн ядах үзлийг л үзэн ядах хэрэгтэй гэж би урьд нь ярьж байсан. Одоо ч энэ байр суурин дээрээ байна.

-Яагаад заавал Ерөн­­­хийлөгч асан Н.Энх­­­баяртай нэгдэх гээд зүтгээд байгаа юм. Улс төрийн аль нэг хү­чинтэй нэгдэх тухай бодол байгаа бол АН-тайгаа нэгдсэн нь дээр биш үү. Яагаад гэвэл та энэ намаас л төрийн өндөр албан тушаа­луу­дад очиж байсан шүү дээ...

-МАХН-тай МАНАН шиг утга учиргүйгээр өвөр түрийдээ ороогүй байна. Тэгэх хэрэг надад байх­гүй. Үндэстэн улсаа гэх хэн ч байсан түүнтэй мөр зэрэгцэх болно. Тэр нь АН байвал дургүйцэх юм алга. 

-Ард түмний Их ху­рал­дай боллоо. Хурал­дайд оролцогч­дын дунд таныг мөнхийн Ерөн­хий сайд гэж үзэх хүмүүс байсан гэсэн. Та өөрөө юу гэж бодож байна?

-Элдэв бодолтой хү­мүүс юу ярихыг би залж чадахгүй нь ойл­гомжтой шүү дээ. Миний хувьд хошгирдог нас аль хэ­дийнээ ард өнгөрсөн.

-Та нар социализм байгуулах гээд байгаа юм  уу. Муу муухай гээд өөрчилсөн нийгэм биш билүү?

-Хуучин руу буцах гээд байгаа юм алга. Өнөө­гийн байгаа нийг­мийг гоё сайхан гэж бас болохгүй байна. Гарцыг нь монгол­чууд хамтын оюун ухаа­наар олох хэ­рэг­тэй байна.

-15 олигархийг нэр­лэхдээ Э.Бат-Үүл ги­шүүнийг оруулжээ. Энэ нь жинхэнэ олигар­хиу­дыг нэрлэсэн хэрэг биш өөрсдийгөө муулж байгаа хүнийг намнах гэсэн оролдлого гэж хардах хүмүүс цөөнгүй байна лээ...

-Би ч гэсэн Э.Бат-Үүлийг оли­гархийн жаг­саалтад оруулсныг ха­раад цочсон. Миний оли­гархи гэж хэлмээргүй нэ­лээд хүмүүсийг бүх Ард түмний хуралдай толгой оли­гархид оруулжээ. Гэх­­дээ ард түмэн нэг л юмыг хэлээд байна. Сис­тем тогтолцоог бүхэлд нь өөрч­лөхийг хүсээд байна гэж ойлгосон. Тун том дохио шүү. Элдэв гом­долгүйгээр тогтолцоогоо өөрч­лөхөд бид шинэ үеийн­­хэнд туслах хэрэг­тэй.

-Эцэст нь долду­гаар сарын 1-ний та­лаар ямар бодолтой явдаг вэ?

-Том эмгэнэл. Карл Маркс гэхээр хүн бүр л мэдэх байх. Марксыг бу­даа болтол нь шүүм­жил­сэн гүн ухаантан бол Карл Поппер гэж хүн бай­даг юм. Тэр хүний нэгэн хэлсэн үг санаанд байна. "Төр тайван замаар бүрд­­сэн бол ардчилал хэ­мээе, хүчирхийлэл­тэй­гээр бүрдсэн бол даран­гуйлал хэмээе" гэсэн бай­даг. Долдугаар  сарын 1 бол Монгол дахь ба­руу­ны маягийн ардчиллыг булшилж, олигархийн за­саг­лал тогтсоныг но­толж өгсөн үйл явдал байлаа. Дарангуйлал соёолж бай­на. Дүгнэлтээ хувь хувьдаа хийж тайван за­маар их хэрэг өдөөх хэрэгтэй болжээ.

Я.МӨНГӨНЦЭЦЭГ

"Өдрийн сонин"